Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yer bucağı

**Yer bucağı** (elevasiya) — həqiqi üfüq üzərində izlənən obyektin (yer əşyası, uçan apparat, göy cisimləri və s.) bucaq hündürlüyüdür. Yer bucağı azimutla birgə obyektə istiqaməti təyin etmək üçün xidmət edir. Başqa ədəbiyyatda belə izah olunur: yer bucağı — şaquli müstəvidə hədəfə istiqaməti ilə onun üfüqi müstəviyə proyeksiyası arasındakı bucaqdır.

## İstinadlar
# Dəniz səviyyəsi

**Dəniz səviyyəsi** — okean və dənizlərdə sərbəst su səthinin şərti qəbul edilmiş başlanğıça nisbətən şaquli xətt üzrə vəziyyəti.

Dəniz səviyyəsi ağırlıq qüvvəsinin, həmçinin qabarma və çəkilmə, atmosfer təzyiqi, günəş radiasiyası, materik axını və s. təsiri nəticəsində daim dəyişir. Dəniz səviyyəsi orta çoxillik, orta illik, orta aylıq, orta günlük və "ani" olur. Orta çoxillik dəniz səviyyəsi dənizin sakit vaxtındakı səviyyəsinə uyğundur. Bu səviyyə quruda mütləq yüksəklik və dənizdə dərinliklər hesablanarkən başlanğıç səviyyə kimi qəbul edilir.

Müxtəlif dəniz və okeanlarda suyun səviyyəsi küləyin istiqamətindən və gücündən, qabarma və çəkilmədən,
buzların əriməsindən, çayların gətirdiyi sulardan asılı olaraq dəyişilir. Lakin dənizlərin orta səviyyəsi isə hər yerdə eynidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Past. Arxivləşdirilib 2012-11-09 at the Wayback Machine
* Sea level rise - How much and how fast will sea level rise over the coming centuries? Present Arxivləşdirilib 2012-11-09 at the Wayback Machine
# Şaqul

Şaqul, ipdən asılmış halda
**Şaqul** – ipdən və ucuna bağlanmış yükdən ibarət olan qurğudur və düzgün vertikal vəziyyəti təyin etmək üçün bir vasitədir. Yerin cazibə qüvvəsinin təsiri altında ip daim eyni istiqamət alır.

## Tarix

Almaniya, Bremerhafen şəhəri, təbii elmlər tədrisində istifadə edilən, Schulhistorische Sammlung məktəbin, tarix müzeyində nümayiş olunan rəqqas.
Şaquldan istifadə qədim Misirdə binaların tikintisində yarandığı ehtimal olunur. Üçüncü Sülalənin axır vaxtlarına aid şaqullar tapılmışdır.

İngilis dilində *plumb – lat. "plumbum",* bu da həmin cihazın daşın yerinə qurquşunla əvəz olunması ilə izah edilir. Misirlilər E hərfinin xatırladan bir alət icad etmişdilər, E-nin yuxarı qırağından yükü, yəni şaqulu asırdılar. Aləti divara yaxın qoyaraq baxırdılar. əyər ip E-nin aşağı çıxıntısına dəyirdisə, deməli divar düz dayanıb, yəni tam vertikaldır, şaqulidir. Maraqlısı odur ki, bu faydalı alət çox güman ki əsrlər boyu unudulmuşdur və yenidən indiki zamanda qayıtdı.

## İstifadə

Səthin şaquli olub olmamasını təyin etmək lazım olan hallarda istifadə olunur. Əksər tikinti işlərində vacib alətlərdən biridir. Şaquldan düzgün istifadə etmək ardıcıllığa riayət etmək lazımdır, əks halda aparılan qeydlərdə və işin özündə qüsurların olması qaçınılmazdır.

Şaquldan istifadə zamanı ölçü aşağıdakı kimi aparılır:

* İpin ucu ölçülən səthin ən yuxarı nöqtəsində tutulur, bəzən bunun üçün ipin ucunda xüsusi halqa və ya başqa bior əşya, istifadəni asanlaşdıran bir qulp da ola bilər.
* Yükü buraxıb müəyyən bir səviyyədə dayanmasını gözləmək lazımdır.
* Sonra alınmış göstəriciləri müqayisə edilir, uyğunsuzluq olarsa qeyri-dəqiqlik aşkar edlir.

Ölçülən səthdən mütləq 2–3 sm məsafə olmalıdır, şaqulun səthə toxunub göstəricinin səhv olmasına gətirib çıxara bilməsi ehtimalı olduğu üçün.

Müasir şaqul növlərinin istifadəsi üzərlərində yazılmış təlimata uyğun edilir.

## Növləri

**1)Tikinti şaqulu** və ya **ipli şaqul**, həm də buna **klassik şaqul** deyilir, **2)maqnitli şaqul**, **3)lazer şaqul**, **4)elektron şaqul.**

## İstinadlar
# Koordinat sistemi

**Koordinat sistemi** — nöqtənin düz xətt üzərində, müstəvi üzərində və fəzada vəziyyətini təyin etmək üçün şərtlər toplusu. İlk dəfə koordinat sistemi geodeziyada və astronomiyada tətbiq olunmuşdur. Burada məqsəd yer üzərində və göy sferasında nöqtənin vəziyyətini təyin etmək olmuşdur.

XIV əsrdə fransız riyaziyyatçısı N.Orezm müstəvi üzərində koordinat sistemindən qrafiklərin qurulması üçün, həmçinin bizim tanıdığımız absis və ordinata uyğun uzunluq dairəsi və en dairəsi anlayışlarından istifadə etmişdir.Bəzi mənbələrə görə isə ilk koordinat sistemini İbn Sina (Avicenna) tərəfindən tapılmış və istifadə edilmişdir

XVII əsrdə fransız alimi Rene Dekartın işlərində koordinatlar üsulunun bütün imkanları aydınlaşdırıldı. Koordinatlar üsulu həndəsə məsələlərini cəbrin və riyazi analizin dilinə çevirməyə imkan verdi.

O cümlədən, cəbr və riyazi analizin müxtəlif nəticələrinə həndəsi təsvir verilmişdi.

Hal-hazırda müxtəlif koordinat sistemlərindən, Affin koordinatlardan, Dekart koordinatlardan, Əyrixətli koordinatlardan, Sferik koordinatlardan, Polyar koordinatlardan istifadə olunur.

## Koordinat vektorları

Koordinat vektorları WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ölçülü xətti fəzada bazis əmələ gətirən vektorlardır.

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
# Sfera

Sfera
**Sfera və ya kürə** — Fəzanın verilmiş nöqtəsindən (sferanın mərkəzi) müsbət r məsafədə olan nöqtələr çoxluğuna deyilir.

Sfera həmçinin yarımçevrənin öz diametri ətrafında fırlanmasından alınan fiqurdur. Üçölçülü Evklid fəzasında verilmiş nöqtədən verilmiş müsbət məsafədə olan nöqtələr çoxluğu. Verilmiş nöqtə sferanın mərkəzi adlanır. Əgər nöqtəsi sfera mərkəzi, onun ixtiyari nöqtəsidirsə, parçası və ya onun uzunluğu sfera radiusu adlanır.

Sfera iki ixtiyari nöqtəsini birləşdirən parçaya (yaxud onun uzunluğuna) sfera vətəri deyilir. Sfera mərkəzindən keçən vətərə onun diametri deyilir.

Sferanın sahəsi (S) aşağıdakı düsturlarla hesablanır:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ,

burada r sferanın radiusu, d isə diametridir.

## İkiölçülü sfera (üçölçülü fəzada)

Sferanın tənliyi

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

burada WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 — sferanın mərkəzinin koordinatı, WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 — onun radiusudur.

Mərkəzi WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 nöqtəsində olan sferanın parametrik tənliyi aşağıdakı kimidir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

burada

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16

Sferanın ortoqonal proyeksiyası dairə, ixtiyari paralel proyeksiyası isə ellipsdir.

## Ədəbiyyat

1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.

2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası
* Azərbaycan Milli Ensiklopediyası
# Karteziyan koordinat sistemi

Karteziyan koordinat sistemində 4 nöqtənin yeri
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 Karteziyan hasilindəki

* hər sıralı cütlüyün Evklid müstəvisindəki bir nöqtəyə və
* birinci dərəcədən iki dəyişənli hər bir polinomun müstəvidəki bir düz xəttə, birəbir uyğunlaşdırılması ilə yaradılan cəbri həndəsi qurulaşa **Karteziyan koordinat sistemi** və ya **Dik oxlar sistemi** adı verilir. Evklid həndəsəsinin bir modelidir. Koordinat oxları x və y-dir, bunlar 0 da kəsişir .

**y-oxu** - (ing. *y-axis*, ru. *ось y*) – ikiölçülü və üçölçülü torun, diaqramın, yaxud qrafikin şaquli koordinat oxu

**z-oxu** - (ing. *z-axis*, ru. *ось z*)– üçölçülü koordinat sistemində, adətən, dərinliyi göstərən ox.
**x-oxu**- ikiölçülü və ikiölçülü diaqramın, yaxud qrafikin üfüqi koordinat oxu

**x-y-z koordinat sistemi** - (ing.*x-y-z coordinate system*) – üçüncü z oxunun üfüqi x və şaquli y oxuna perpendikulyar olduğu Dekart koordinat sistemi. x-y-z koordinat sistemindən kompüter qrafikasında həcmli, yəni uzunluğu, eni və dərinliyi olan modellər yaratmaq, eləcə də modelləri üçölçülü fəzada hərəkət etdirmək üçün istifadə olunur.

Koordinat oxları müstəvini 1., 2., 3. və 4. rüb olaraq adlandırılan dörd hissəyə bölür. Bu rüblərdə koordinatların işarəsi aşağıda göstərilən cədvəldəki kimidir.

| Rüblər | Absisin işarəsi | Ordinatın işarəsi |
| --- | --- | --- |
| I | + | + |
| II | - | + |
| III | - | - |
| IV | + | - |

## Ədəbiyyat

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.
# Ekvator

Ekvator
**Ekvator** — şimal və cənub yarımkürələri bir-birindən ayıran, yerin mərkəzindən keçən oxun fırlanma oxuna perpendikulyar müstəvi üzərində yerləşən xəyali dairəvi xətt, ən uzun paralel.

Qvineya körfəzində Qrinviç meridianı ilə kəsişir.

Ekvator xəttinin uzunluğu 40 min 76 kilometrdir. O yeganə ən böyük en çevrəsidir və onun coğrafi eni 0°-dır. Ekvator xətti Yerin forması sayəsində göyə ən yaxın nöqtəsidir. Eyni zamanda, dəniz səviyyəsinin ən yüksək nöqtəsi ekvatordur.

| Koordinatlar | Ekvator xəttinin keçdiyi yerlər | Status |
| --- | --- | --- |
| 0° Şimal və 0° Şərq | Atlantik okeanı (Qvineya körfəzi və Null adası) | Okean |
| 0°0′ Şimal və 6°31′ Şərq |  San-Tome və Prinsipi | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 9°21′ Şərq |  Qabon | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 13°56′ Şərq |  Konqo Respublikası | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 17°46′ Şərq |  Konqo Demokratik Respublikası | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 29°43′ Şərq |  Uqanda | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 32°22′ Şərq | Viktoriya gölü | Göl |
| 0°0′ Şimal və 34°0′ Şərq |  Keniya | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 41°0′ Şərq |  Somali | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 42°53′ Şərq | Hind okeanı | Ökean |
| 0°0′ Şimal və 98°12′ Şərq |  İndoneziya (Batu adaları, Sumatra və Linqqa) | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 104°34′ Şərq | Karimata boğazı | Boğaz |
| 0°0′ Şimal və 109°9′ Şərq |  İndoneziya (Kalimantan və ya digər adı ilə Borneo) | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 117°30′ Şərq | Makassar boğazı | Boğaz |
| 0°0′ Şimal və 119°40′ Şərq |  İndoneziya (Sulavesi) | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 120°5′ Şərq | Tomini körfəzi | Körfəz |
| 0°0′ Şimal və 124°0′ Şərq | Molukka dənizi | Dəniz |
| 0°0′ Şimal və 127°24′ Şərq |  İndoneziya (Kayoa və Halmahera adaları) | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 127°53′ Şərq | Halmahera dənizi | Dəniz |
| 0°0′ Şimal və 129°20′ Şərq |  İndoneziya (Qebe (və ya Kebe) və Kave adaları) | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 129°21′ Şərq | Sakit okean | Okean |
| 0°0′ Şimal və 80°6′ Qərb |  Ekvador | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 75°32′ Qərb |  Kolumbiya | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 70°3′ Qərb |  Braziliya | Ölkə |
| 0°0′ Şimal və 49°21′ Qərb | Atlantik okeanı (Amazon çayının ağzındakı Periqoso kanalı) | Okean |

## Mənbə

* Yer adları Arxivləşdirilib 2009-02-20 at the Wayback Machine

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Qrinviç rəsədxanası

| Qrinviç rəsədxanası |
| --- |
| ing. Royal Observatory, Greenwich |
|  |
|  |
| Rəsədxana nömrəsi |
000 |
| Yerləşir |
Qrinviç |
| Hündürlüyü | 68m |
| Təsis edilib |
1675 |
| Teleskoplar |
| Qrinviç rəsədxanası |
| rmg.co.uk/royal-observat… |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

1824-cü ildə Flemstid Evi
1902-ci ildə Qrinviç rəsədxanasının poçt markasındakı təsviri
**Qrinviç rəsədxanası** (ing. Royal Observatory, Greenwich; **ROG**) — Londonun cənub-şərqindəki Qrinviç parkında bir təpədə yerləşən rəsədxana. Royal rəsədxana astronomiya və naviqasiya tarixində əhəmiyyətli rol oynamışdır. Habelə 0-cı meridian buradan keçdiyi üçün Ümumdünya vaxtının prekursoru olan Qrinviç orta vaxtına öz adını vermişdir.

## İstinadlar
# GeoJSON

| GeoJSON |
| --- |
| Fayl adı uzantısı | `.geojson` |
| MIME tipi | `application/geo+json` |
| Tərtibatçı | IETF |
| Əsaslanır | JSON |
| Veb-sayt | geojson.org |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**GeoJSON** — sadə coğrafi obyektləri və onların qeyri-məkan atributlarını təsvir etmək üçün nəzərdə tutulmuş açıq standart format. O, JSON formatı əsasında yaradılıb.

Obyektlərə nöqtələr (ünvanlar və yerlər), xətlər (küçələr, magistral yollar və sərhədlər), çoxbucaqlılar (ölkələr, əyalətlər, torpaq sahələri) və bu tiplərin çox hissəli kolleksiyaları daxildir. GeoJSON obyektləri yalnız fiziki dünyanın obyektlərini təmsil etməklə məhdudlaşmır; mobil marşrutlaşdırma və naviqasiya proqramları, məsələn, GeoJSON istifadə edərək, öz xidmət əhatə dairəsini təsvir edə bilər.

GeoJSON formatı digər coğrafi informasiya sistemi standartlarından onunla fərqlənir ki, o, rəsmi standartlar təşkilatı tərəfindən deyil, tərtibatçılardan ibarət İnternet işçi qrupu tərəfindən yazılıb və idarə olunur.

GeoJSON-un diqqətəlayiq törəməsinə geoməkan topologiyasını kodlayan və adətən daha kiçik fayl ölçülərini təmin edən TopoJSON-dur.

## Tarixi

GeoJSON formatının işçi qrupu və müzakirəsi 2007-ci ilin martında başlanmış və formatın spesifikasiyası 2008-ci ilin iyununda yekunlaşdırılmışdır.

2015-ci ilin aprelində IETF 2016-cı ilin avqustunda GeoJSON-u RFC 7946 olaraq yayımlayan "Geographic JSON" işçi qrupunu qurmuşdur.

## Nümunə

```
{
 "type": "FeatureCollection",
 "features": [
 {
 "type": "Feature",
 "geometry": {
 "type": "Point",
 "coordinates": [102.0, 0.5]
 },
 "properties": {
 "prop0": "value0"
 }
 },
 {
 "type": "Feature",
 "geometry": {
 "type": "LineString",
 "coordinates": [
 [102.0, 0.0],
 [103.0, 1.0],
 [104.0, 0.0],
 [105.0, 1.0]
 ]
 },
 "properties": {
 "prop0": "value0",
 "prop1": 0.0
 }
 },
 {
 "type": "Feature",
 "geometry": {
 "type": "Polygon",
 "coordinates": [
 [
 [100.0, 0.0],
 [101.0, 0.0],
 [101.0, 1.0],
 [100.0, 1.0],
 [100.0, 0.0]
 ]
 ]
 },
 "properties": {
 "prop0": "value0",
 "prop1": { "this": "that" }
 }
 }
 ]
}

```

GeoJSON nümunəsi (xəritənin datası)
## İstinadlar
# Google Maps

| Google Maps |
| --- |
|  |
| Tipi | veb-sayt, Veb tətbiqi |
| Müəllif | Google |
| Tərtibatçı | Google |
| Proqramlaşdırma dili | C++, JavaScript, XML, AJAX |
| Yayımlanma tarixi | 8 fevral 2005 |
| Platforma | Java Virtual Machine |
| Sayt | google.com/maps |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Google Xəritələr** (ing. Google Maps; keçmiş **Google Local**) veb xəritə tətbiqetməsidir, Google tərəfindən hazırlanır, pulsuzdur (qeyri-kommersiya məqsədilə), bir çox xəritə əsaslı xidmətləri özündə birləşdirir (Google Maps saytı, Google Ride Finder, Google Transit) və üçüncü tərəfə Google Maps API-lərindən istifadə etməklə xəritələri digər veb-səhifələrdə yerləşdirmək imkanı verir. Bu xidmət həmçinin küçə xəritələri, nəqliyyat marşrutlarının planlaşdırmalarını təklif edir.. Google Maps-in peyk xəritələri dərhal yenilənmir, onların adətən bir neçə ay, bəzən isə bir neçə il yaşı olur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* google.com/maps — rəsmi saytı
# Şimal Qütb dairəsi

**Şimal Qütb dairəsi** — Yer kürəsində yerləşən beş əsas paraleldən biridir.

Şimal Qütb dairəsi 66°36′43″ (66,5622°) şimal enliyindən keçir. Bu xətdən şimalda yerləşən ərazilər Arktika adlanır. Şimal Qütb dairəsi qarşı tərəfində isə anoloji olaraq Cənub Qütb dairəsi yerləşir.

Şimal Qütb dairəsi qütb qündüzlərinin cənub sərhəddini təşkil edir. Burada qütb gecələri məsələn Murmanskda 40 gün qütb gecələri, 61 gün qütb gündüzləri olur.

Dünyada olduqca az bir qisim insan qütb dairəsi daxilində yaşayır. Qütb dairəsi daxilində yerləşən iri yaşayış məntəqələri: Murmansk, Norilsk, Vorkuta və Tromse.

## Şimal Qütb dairəsinin keçdiyi ölkələr

Şimal Qütb dairəsi (qırmızı xətt)
* ABŞ (Alyaska)
* Kanada
* Danimarka (Qrenlandiya)
* İslandiya (Qrimsey adası və ölkənin şimal hissəsindən)
* Norveç
* İsveç
* Finlandiya
* Rusiya

## Həmçinin bax

* Qütb dairəsi
* Cənub Qütb dairəsi

## Mənbə

* Terra Incognita: Exploration of the Canadian Arctic Arxivləşdirilib 2016-04-27 at the Wayback Machine—Historical essay about early expeditions to the Canadian Arctic, illustrated with maps, photographs and drawings
* Temporal Epoch Calculations ©2006 by James Q. Jacobs Download: Epoch v2009.xls (modify D4)
* Useful constants" See: Obliquity of the ecliptic
* ArcticFocus Facts and news about Arctic