Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Madaqaskar

| Madaqaskar |
| --- |
| Madagaskar Respublikası Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb[d] |

 |
| Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana*(Malgaşça)* Patrie, liberté, progrès*(Fransızca) "Anavətən, Azadlıq, irəlləmə"* |
| **Himn:Ry Tanindrazanay malala ô!* *Ah, sevgili Vətən*Müddəti: 1 dəqiqə və 3 saniyə.1:03 |
|  |
| Rəsmi dili | Malaqasi dili , Fransız , İngilis  1 </ sup > |
| Paytaxt | Antananarivo |
| İdarəetmə forması | Yarı -prezident təmsil demokratiya respublika |
| Prezident |
Michael Randrianirina |
| Baş nazir |
Herintsalama Rajaonarivelo |
| Sahəsi |
|  • Ümumi |
587040 km² |
| Əhalisi |
|  • Əhali (2016) | 24,2 milyon nəfər (52-ci) |
|  • Sıxlıq |
41 nəf./km² |
| Valyuta | Ariari |
| İnternet domeni | .mg |
| ISO kodu | MG |
| Telefon kodu | 261 |
| Saat qurşaqları | * UTC+03:00
 |
| Nəqliyyatın yönü | sağ |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Madaqaskar
**Madaqaskar** — Hind okeanın qərbində və Afrikanın cənub-şərqində Madaqaskar və digər adaların üzərində yerləşən dövlətdir və paytaxtı Antananarivu şəhəridir. Antananarivu şəhəri hal-hazırda mühüm ticarət şəhərlərinin sırasındadır.

Madaqaskar
## Tarixi

Fransa parlamenti 1896-cı ilin avqustunda Afrikanın şərqindəki Madaqaskar adasını Fransanın müstəmləkəsi elan edərək adaya 15000 əsgər göndərdi. 1897-ci ilin sonlarında müqavimət hərəkatı tamamilə boğuldu. Adanı idarə etmək üçün general-qubernatorluq yaradıldı.

## Coğrafiyası

### Bitki örtüyü

Madaqaskarda bitki zonaları qərbdən şərqə bir-birini əvəz edir. Çox rütubətli şərq sahilboyunda və dağların şərq yamacında rütubətli tropik meşələr inkişaf etmişdir (səyahətçi ağacı, tamarind, müxtəlif palmalar), orta zonada otlu savanna, şərqdə isə tikanlı kolluqlar zonası yerləşir. Adanın şərq sahilində ensiz düzənlik sahənin dövrü rütubətlənən tropik meşələri altında əsasən qırmızı-laterit torpaqlar, dağların şərq yamacının daima rütubətli tropik meşələri altında humuslu dağ lateritləri inkişaf etmişdir. Şərq yamaclarda, yaylanın dövrü rütubətlənən tropik meşələrində və hündür otlu savannalarında dağ qırmızı torpaqlar, qərb və cənub sahil ovalıqlarında və dağətəyində kserofit tropik meşələrin qəhvəyi-qırmızı, quru savannaların qırmızı-qonur torpaqları inkişaf etmişdir. Madaqaskar ərazisində temperatur şəraitinin eyni olmasına baxmayaraq şərqdən qərbə yağıntıların miqdarının kəskin azalması coğrafi zonaların meridian istiqamətində uzanmasına səbəb olmuşdur. Burada coğrafi zonallıq eyni zamanda oroqrafik şəraitlə sıx əlaqədardır.

## Əhalisi

24 200 000 nəfər əhalisi var.

## Həmçinin bax

* Amparafaravola

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Blez Kompaore

| Blez Kompaore |
| --- |
| fr. Blaise Compaoré[…] |
|  |
|  |
| Burkina-Fasonun Prezidenti |
| 15 oktyabr 1987 – 31 oktyabr 2014 |
| Əvvəlki | Toma Sankara |
| Sonrakı | Onore Traore (i. e.) |
| Burkina-Fasonun milli müdafiə naziri |
| 21 aprel 2011 – 23 noyabr 2014 |
| Sonrakı | İshaq Zida |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 3 fevral 1951(1951-02-03) (75 yaş) |
| Doğum yeri | * Uaqaduqu, Fransa Yuxarı Voltası[d], Fransa
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, dövlət xadimi |
| Dini | katolisizm |
| Hərbi xidmət |
| Döyüşlər | * Liberiyada Birinci Vətəndaş müharibəsi
 |
| Rütbəsi | * kapitan
 |
| Təltifləri |    |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar[…] |

**Blez Kompaore** (fr. Blaise Compaoré) — Burkina-Faso Respublikasının VI prezidenti. 1987-ci ilin 15 oktyabr tarixində ölkənin V prezidenti Toma Sankaraya qarşı edilən sui-qəsd cəhtindən sonra elə həmin gün Blez Kompaore ölkənin yeni prezidenti olduğunu elan etmişdir. 1987-ci ildən etibarən hakimiyyətə gəlmiş Blez Kompaore 2005 və 2010-cu illərdə ölkədə keçirilən prezident seçkiləri zamanı mütləq səs çoxluğu ilə qalib gəlir.. Avropa ölkələri tərəfindən tanınmayan seçkilərin ardından Kompaore və ona bağlı qüvvələr ölkənin idarəsinə tam nəzarət edirlər. 2014-cü ilin oktyabr ayında Kompaorenin konstitusiyaya bəzi dəyişiklər edəcəyini elan etməsi ölkədə ciddi narazılıqlara səbəb olmuşdur.

Etirazçılar konstitusiyaya ediləcək əlavə və dəyişiklilərin Kompaorenin daha bir müddətə prezident seçilməsi istəyi ilə əlaqədar olduğunu bildirirlər. 15 oktyabr tarixindən başlayan nümayişlər, 28 oktyabrda yerini silahlı toqquşmalara bıraxır və paytaxt Uaqaduqu başda olmaqla ölkənin bir çox böyük şəhərlərində hökumət qüvvələri ilə nümayişçilər arasında toqquşmalar baş verir. Burkina-Fasoda hakimiyyət çevrilişin baş verməsinin ardından Blez Kompaorenin 28 illik hakimiyyətinə son qoyulur. Sabiq prezident hadisələrdən sonra Fil Dişi Sahilinə sığınmışdır.

## İstinadlar
# 2001

| 2001 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 2001 *MMI* |
| Yuli təqvimi | 2001 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7509-7510 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2753-2754 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5761-5762
ה'תשס"א
 - ה'תשס"ב |
| Hicri təqvim | 1422-1423 |
| Erməni təqvimi | 4493-4494 (11 avqust)
ՍԱ |
| Çin təqvimi | 4697-4698 庚辰 - 辛巳 ağ əjdaha
 - ağ ilan
 |
| Efiopiya təqvimi | 1993 - 1994 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 2057-2058 |
| - *Şaka sambat* | 1923—1924 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5102-5103 |
| İran təqvimi | 1379-1380 |
| Buddist təqvimi | 2544 |
| Holosen təqvimi | 12001 |
| Yapon xronologiyası | 13 Heysey erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 209—210 |
| Çuçxe təqvimi | 90-cı çuçxe ili |
| Minqo təqvimi | 90-cı Tayvan ili |

## Hadisələr

* 5–20 yanvar — Filippində ikinci xalq inqilabının baş verməsi. Cozef Estradanın hakimiyyətdən devrilməsi.
* 15 yanvar — Onlayn ensiklopediya olan Vikipediyanın fəaliyyətə başlaması.
* 22 yanvar — Makedoniyada müharibənin başlanması. (12 noyabr 2001-ci ilədək davam etmişdir).
* 26–27 aprel — İstanbulda türkdilli ölkə başçılarının VII zirvə toplantısı
* 28 aprel — Uçuş heyəti T. A. Musabayevdən, Y. M. Baturindən və ilk kosmik turist Dennis Titodan (ABŞ) ibarət Soyuz TM-32 kosmik gəmisinin kosmosa buraxılması.
* 11 sentyabr — Nyu-Yorkdakı *Ümumdünya Ticarət Təşkilatı*nın yerləşdiyi *Əkiz Binalar*a *Terrorçu*lara məxsus təyyarələrin çırpılması.
* 7 oktyabr — ABŞ-nin Əfqanıstanda hərbi əməliyyatlara başlaması.
* 3 noyabr — 2001 Nyu-York marafonu
* 27 noyabr — Hubble teleskopu vasitəsilə ilk dəfə Günəş sistemindən kənarda atmosferin aşkar edilməsi.
* 17 yanvar — Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsi tərəfindən Azərbaycanın təşkilata tamhüquqlu üzv qəbul olunması haqqında qərar qəbul edilməsi.
* 16 fevral — Azərbaycan Respublikasının BMT-nin "Təhlükəli (radioaktiv) tullantıların sərhədlərarası daşınmasına və kənarlaşdırılmasına nəzarət haqqında Bazel Konvensiyası"na (1989-cu il martın 22-də qəbul olunub) qoşulması.
* 25 yanvar – Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına tamhüquqlu üzv qəbul edilməsi.
* 17 iyul — ABA televiziya şirkətinin fəaliyyətini dayandırması.
* 1 avqust — Azərbaycan Respublikası ərazisində bütün idarə və müəssisələrin, dövlət və qeyri-dövlət qurumlarının, Azərbaycan dilində olan bütün nəşrlərin latın qrafikalı əlifbaya keçməsi.

## Doğumlar

* 18 avqust — Almaxanım Əhmədli — Aztv-nin solisti, VI Muğam Müsabiqəsinin qalibi, gənc xanəndə.
* 19 avqust — Abdulax Xaybulayev — futbolçu
* Danilo Mitroviç

## Ölümlər

* 18 fevral – Elçin Məmmədov, aktyor və rəssam.
* 10 may – Sona Bağırova, Azərbaycanın əməkdar jurnalisti.
* 12 sentyabr- Manaf Süleymanov, yazıçı, tərcüməçi.
* 29 noyabr — Viktor Astafyev, rus yazıçısı.
* 22 dekabr - Bürhanəddin Rəbbani - tacik əsilli Əfqanıstan prezidenti.
# Dəniz

Dəniz
**Dəniz** — Sualtı dağlar, okean cərəyanları və ya adalar qövsü ilə sərhədlənmiş su hövzəsi

## Haqqında

Dənizlər okeanın bir parçasıdır və onunla birbaşa və ya boğaz vasitəsilə əlaqələnir. Dənizlər qismən quru ilə, qismən də sualtı relyef yüksəklikləri (astanalar) ilə ayrılır və başlıca olaraq hidroloji rejiminə görə okeanın açıq hissəsindən fərqlənir. Dənizin əsas xüsusiyyəti okeanın ucqarlarında yerləşməsi və okeanla (bir və ya bir neçə boğazla) birləşmiş olmasıdır. Dünyanın ən böyük dənizləri Aralıq dənizi, Berinq dənizi, Karib dənizi, Filippin dənizi və s. sayılır. Onlardan ən böyüyü Flippin dənizidir. Duzluluğuna görə isə birinci yerdə Qırmızı dəniz durur. Dənizlər yerləşdikləri ərazi və ya sərhədlərinə görə üç yerə bölünüb:

1. Daxili dənizlər
2. Kənar dənizlər
3. Adalar arası dənizlər

## Dəniz suyu

Dəniz suyunun əsasını duz və xloridlər təşkil edir. 1l dəniz suyunun tərkibində orta hesapla 35 qr. duz vardır. Dəniz suyunda duz dedikdə tərkibindəki minerallar nəzərdə tutulur. Dəniz duzunun əsasını xloridlər təşkil edir. Duzluluq temperaturdan, illik yağıntıdan, okean cərəyanlarından, ərazinin relyefindən, flora və faunadan, buxarlanmadan və günəşin düşmə bucağından asılıdır. Ekvatorial enliklərdə yağıntı çox olsa da temperatur yüksək olduğundan buxarlanma yüksəkdir. Ekvatorial enliklərdə suyun orta duzluluğu 34–35‰-dir. Rropik enkilərdə buxarlanmanın və temperaturun çox olması, eyni zamanda yağıntının az olması səbəbi ilə duzluluq daha çox- 36–37‰-dir. Trepik enliklərdə yerləşən qırmızı dəniz ən duzlu dənizdir(42‰).

## Dənizin reqressiyası

Dənizin reqressiyası (*regressio*-geriyə hərəkət) **-** dənizin qurudan çəkilməsi. Qurunun qalxması, bəzən dünya okeanında suyun azalması (məsələn, qitə buzlaşması epoxalarında) nəticəsində baş verir. Qapalı hövzələrdə iqlim şəraitinin dəyişməsi (quraqlıq) təsiri altında suyun həcminin azalması ilə bağlıdır. Dənizin geri çəkilməsi nəticəsində əmələ gələn çöküntülərin kəsilişi aşağıdan yuxarıya doğru nisbətən dərin su çöküntü süxurların dayaz su süxurları ilə, məsələn, gillərin qumlarla, sonuncuların isə konqlomeratlarla əvəz olunması ilə səciyyələnir. Dənizin reqressiyası, adətən, kiçik irəliləmə və çəkilmələrin, sonuncunun üstünlüyü şəraitində baş verən proseslər sırasından ibarətdir.

## İstinadlar

## Mənbə

Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
# 1816

| 1816 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1816 *MDCCCXVI* |
| Yuli təqvimi | 1816 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7324-7325 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2568-2569 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5576-5577
ה'תקע"ו
 - ה'תקע"ז |
| Hicri təqvim | 1231-1232 |
| Erməni təqvimi | 4308-4309 (11 avqust)
ՌՊԺԶ |
| Çin təqvimi | 4512-4513 乙亥 - 丙子 yaşıl donuz
 - qırmızı siçovul
 |
| Efiopiya təqvimi | 1808 - 1809 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 1872-1873 |
| - *Şaka sambat* | 1738—1739 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 4917-4918 |
| İran təqvimi | 1194-1195 |
| Buddist təqvimi | 2359 |
| Holosen təqvimi | 11816 |
| Yapon xronologiyası | 13 Bunka erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 24—25

  |

## Hadisələr

* Simon Bolivar tərəfindən Venesuelanın azadlıq ordusunun yaradılması.
* General X.San-Martinin başçılıq etdiyi ordu tərəfindən Argentinanın ispan zülmündən azad edilməsi və ölkənin müstəqilliyinin elan olunması.
* Rusiyada "Nicat" ittifaqının yaradılması.

## Doğumlar

## Ölümlər

* 20 mart — I Mariya, Braqanza sülaləsinə mənsub ilk Portuqaliya və Braziliya kraliçası

## İstinadlar
# Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarət konvensiyası

| Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarət konvensiyası |
| --- |
|  |
| İmzalanma tarixi | 3 mart 1973 |
| Dilləri | ingilis dili, fransız dili, ispan dili |
| Veb-saytı | cites.org |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarət konvensiyası** (ing. the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES) — 2010 iyulun 2-ə qara kürü ixracçıları, emalçıları və qablaşdırıcılarının siyahısına 4 Azərbaycan şirkətinin adı daxil edib. Azərbaycanda qanuni olaraq nərə balıqlarının tutulması ilə üç şirkət – "Xəzərbalıq", "Lənkəran Balıq Kombinatı" və "Neftçala Balıq Kombinati" məşğul olur. Sonuncu iki şirkət "Caspian Fish Co. Azerbaijan"ın (Britaniya) nəzarəti altında işləyir. Qara kürünün emalı və ixracı hüququ "Caspian Fish Co. Azerbaijan"a məxsusdur. Siyahıya, həmçinin, "KASPI" və "AB Siyazan Fish" şirkətləri daxil edilib. Onlar, demək olar ki, qara kürü biznesindən kənarlaşıblar. Xəzər dənizinin bioloji su resursları üzrə komissiya iyunda nərə balıqlarının tutulması və onların kürüsünün yığılmasına kvota qoyub.

Azərbaycana 46 ton nərə balığı və 38 ton uzunburun balıq tutmağa icazə verilib. Nərə balığı kürüsünün ixrac kvotası 3360 kq, uzunburun kürüsünün ixrac kvotası isə 3000 kq. həddində müəyyən edilib. Komissiya qara kürünün ixrac kvotasını təsdiq edilməsi üçün CITES (tükənməkdə olan flora və fauna növlərinin beynəlxalq ticarəti üzrə konvensiya) Katibliyinə göndərib. 2008-ci ildə CITES tərəfindən Azərbaycan üçün qara kürünün ixrac kvotası 6660 kq həddində təsdiq edilmişdi. Xəzəryanı ölkələr nərə balığı və nərə məhsullarının tutulması və ixracı üzrə razılıq əldə etməyib.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* "Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarətinin tənzimlənməsi Qaydaları"nın təsdiq edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ NAZİRLƏR KABİNETİ QƏRARI Bakı şəhəri, 7 yanvar 2009-cu il № 2
# Xizəksürmə

| Xizəksürmə |
| --- |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Xizəksürmə** — qış idmanının geniş yayılmış növlərindən biri. Xizəksürmə idmanına xizək ilə qaçış, tramplindən tullanma, ikinövçülük (qaçış və tullanma), slalom və biatlon daxildir.

İnsanlıq tarixi qədər qədim bir idman növü olan xizəkçilik, insanın təbiət ilə həyat döyüşü nəticəsi ortaya çıxmışdır. İnsanların qışda qara batmamaq məqsədi ilə, ayaqlarına bağladığı müxtəlif şəkillərdəki ağac parçaları, xizəyin ən primitiv forması olmuşdur.

Tarixi 5000 il əvvəlinə aid olan ilk xizəklər, betula və şam ağaclarından edilir, bunların sürüşkənliyini artırmaq üçün şam ağacından hazırlananların döşəmələri qatranla, betuladan hazırlanan xizəklərdə dəri ilə örtülürdü.
# Rum rəqəmləri

**Roma say sistemi** — Qədim Romada istifadə edilən say sistemi. Sistem qədim dövrlərdən istifadə edilmiş, orta əsrlərdə müəyyən qədər dəyişdirilmiş və müasir vəziyyətə düşmüşdür. Mövqesiz say sistemi olduğu üçün bu say sistemində riyazi hesablamalar aparmaq çətindir.

Bu sistemdə rəqəmləri müvafiq hərflərlə əvəz edirlər. Roma rəqəmləri əsasən nömrələnmiş siyahılarda, siferblatlarda, tarixlərin və s. yazılmasında istifadə olunur.

## Simvollar

| Simvol | Qarşılığı |
| --- | --- |
| S | 0.5 (yarım) (Latınca:S**emis*) |
| I | 1 (bir) (Latınca:*mono*) |
| V | 5 (beş) (Latınca:*penta*) |
| X | 10 (on) (Latınca:*deka*) |
| L | 50 (əlli) (Latınca:*quinquaginta*) |
| C | 100 (yüz) (Latınca:C**entum*) |
| D | 500 (beş yüz) (Latınca:*quingenti*) |
| M | 1000 (min) (Latınca:M**ille*) |

Roma rəqəmlərinin yazılışında 7 simvoldan istifadə olunur

Bu simvollar təkraralanma üsulu ilə Ərəb rəqəmlərinin yazılmasında istifadə olunur. Lakin bəzi hallarda qısalaşdırmaq üçün yerdəyişmədən də istifadə olunur. Məsələn 4 rəqəmi qısa olması üçün onu IIII yox IV kimi yazırlar; 40 rəqəmi də həmçinin XXXX yox, XL kimi yazılır.
5 milyondan yuxarı rəqəmlərin yazılışı müxtəlif cür olur.

## Roma rəqəmləri

| Rəqəm | Rum rəqəmi |
| --- | --- |
| 1 | I |
| 2 | II |
| 3 | III |
| 4 | IV |
| 5 | V |
| 6 | VI |
| 7 | VII |
| 8 | VIII |
| 9 | IX |
| 10 | X |
| 15 | XV |
| 20 | XX |
| 25 | XXV |
| 30 | XXX |
| 35 | XXXV |
| 40 | XL |
| 45 | XLV |
| 50 | L |
| 55 | LV |
| 60 | LX |
| 65 | LXV |
| 70 | LXX |
| 75 | LXXV |
| 80 | LXXX |
| 85 | LXXXV |
| 90 | XC |
| 95 | XCV |
| 100 | C |
| 200 | CC |
| 500 | D |
| 600 | DC |
| 900 | CM |
| 1000 | M |
| 1500 | MD |

## İstinadlar
# 1900

| 1900 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1900 *MCM* |
| Yuli təqvimi | 1900 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7408-7409 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2652-2653 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5660-5661
ה'תר"ס
 - ה'תרס"א |
| Hicri təqvim | 1317-1318 |
| Erməni təqvimi | 4392-4393 (11 avqust)
ՌՋ |
| Çin təqvimi | 4596-4597 己亥 - 庚子 sarı donuz
 - ağ siçovul
 |
| Efiopiya təqvimi | 1892 - 1893 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 1956-1957 |
| - *Şaka sambat* | 1822—1823 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5001-5002 |
| İran təqvimi | 1278-1279 |
| Buddist təqvimi | 2443 |
| Holosen təqvimi | 11900 |
| Yapon xronologiyası | 33 Meydey erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 108—109

  |

## Hadisələr

* 1 yanvar - Nigeriyanın Böyük Britaniyaın himayəsinə daxil olması.
* 1 may - Çar Rusiyası hökuməti tərəfindən "Cənubi Qafqazda dövlət kəndlilərinin torpaq quruluşu haqqında” qanunun verilməsi.
* 3 noyabr - Panamanın Kolumbiyanın tərkibindən çıxması
* Yaponiyada "Seyyukay" adlı partiyanın yaradılması.
* Biləcəri stansiyasını Petrovsk (Mahacqala) ilə birləşdirən dəmiryol xəttinin istifadəyə verilməsi.

## Doğumlar

* Vahid Qəhrəmanov
* Yeva Olenskaya
* 10 may - Ömər Əliyev, azərbaycanlı xeyriyyəçi.
* 14 noyabr - Aron Koplend, amerikalı bəstəkar.
* 1 yanvar - Ernst Buş (aktyor)
* 19 iyul - Arno Breker, alman heykəltəraşı, qrafik və memar.

## Ölümlər

* 30 noyabr - Oskar Vayld, ingilis yazıçı.
* 25 avqust - Fridrix Nitsşe, Alman psixoloq.
# 13 iyul

| ←→İyul |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |

 |
| 2026-cı il |

**13 iyul** — Qriqorian təqvimində ilin 194-cü günü. (uzun ildə 195-ci)
Bu tarixdə ilin sonuna 171 gün qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 30 iyun tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

### 1901–cari

Almaniya milli futbol komandası 2014 FİFA Dünya Kubokunu qazanmasını qeyd edir
* 1977 — Somali Efiopiyaya müharibə elan edərək Oqaden müharibəsinə başlayıb.
* 2014 — Almaniya milli futbol komandası 2014 FİFA Dünya Kubokunu qazanıb.

### Azərbaycana aid hadisələr

* 2012 — ASAN xidmət təsis edilib.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

* 1864 — Yakob Astor, ABŞ biznes maqnatı
* 1894 — İsaak Babel, Rusiya yazıçısı

### 1901–cari

Harrison Ford
* 1926 — Vidadi Nərimanbəyov, Azərbaycan və Fransa boyakarı
* 1940 — Patrik Stüart, İngiltərə aktyoru
* 1942 — Harrison Ford, ABŞ aktyoru
* 1944 — Ernö Rubik, Macarıstan ixtiraçısı
* 1954 — Sezən Aksu, Türkiyə müğənnisi
* 1962 — Araz Əzimov, Azərbaycan diplomatı
* 1975 — Arif Qədiməliyev, Azərbaycan əsgəri, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* 1976 — Oleq Sentsov, Ukrayna kinorejissoru
* 1982 — Mark Eliyahu, İsrail kamança ifaçısı
* 1993 — Xəyalə Abdulla, Azərbaycan şahmatçısı
* 1999 — Afərin Qulamzadə, Azərbaycan əsgəri

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

* 884 — Xuan Çao, Çin qaçaqmalçısı və əsgəri
* 1491 — İnfant Afonso, Portuqaliya şahzadəsi

### 1601–1900

* 1793 — Jan Pol Marat, Fransa siyasətçisi

### 1901–cari

Frida Kalo
* 1926 — Nəcəf bəy Vəzirov, Azərbaycan yazıçısı
* 1936 — Aliye Fatma, Türkiyə yazıçısı
* 1946 — Alfred Stiqlitz, ABŞ fotoqrafı
* 1950 — Zəkiyə Sultan, Osmanlı şahzadəsi
* 1954 — Frida Kalo, Meksika boyakarı
* 1980 — Şamil Qazıyev, Azərbaycan boyakarı
* 2002 — Yusuf Karş, Kanada fotoqrafı
* 2017
	+ Çarlz Baxman, ABŞ kompüter alimi
	+ Lyu Syaobo, Çin yazıçısı
* 2019 — Hüseyn Hüseynzadə, Azərbaycan fotojurnalisti

## Bayramlar və xüsusi günlər

* Monteneqro — Dövlətçilik Günü

## İstinadlar
# 1877

| 1877 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1877 *MDCCCLXXVII* |
| Yuli təqvimi | 1877 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7385-7386 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2629-2630 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5637-5638
ה'תרל"ז
 - ה'תרל"ח |
| Hicri təqvim | 1294-1295 |
| Erməni təqvimi | 4369-4370 (11 avqust)
ՌՊՀԷ |
| Çin təqvimi | 4573-4574 丙子 - 丁丑 qırmızı siçovul
 - qırmızı öküz
 |
| Efiopiya təqvimi | 1869 - 1870 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 1933-1934 |
| - *Şaka sambat* | 1799—1800 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 4978-4979 |
| İran təqvimi | 1255-1256 |
| Buddist təqvimi | 2420 |
| Holosen təqvimi | 11877 |
| Yapon xronologiyası | 10 Meydey erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 85—86

  |

## Hadisələr

* 15 yanvar - Avstriya-Macarıstan ilə Rusiya imperiyası arasında imzalanmış gizli Budapeşt razılaşmasına əsasən Avstriya-Macarıstan imperiyasının Bosniya və Herseqovinanı işğal etmək hüququ əvəzində Rusiya-Türkiyə müharibəsində heytral mövqe tutması.
* 19 mart — Osmanlı tarixinin ilk parlamenti olan Məclis-i Məbusan açıldı.
* 24 aprel — Çar Rusiyası Qafqazda və Balkanlarda möhkəmlənmək üçün Osmanlı imperiyasına müharibə elan etdi və beləliklə 1877-1878 Rusiya-Osmanlı müharibəsi başladı.
* 1 may - Yaponiya Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin əsasının qoyulması.
* 10 may - Rumıniyanın özünü müstəqil elan etməsi.
* 25 oktyabr - Rusiya ordusunun Qafqaz korpusu tərəfindən Qars qalasının mühasirəyə alınması.
* 18 noyabr - Rus ordusu tərəfindən Qars qalasının tutulması.
* 21 noyabr — Tomas Edison tərəfindən səsyazan cihaz (fonoqraf) icad edilməssi.
* 6 dekabr - Tomas Edisonun ilk dəfə səsi lentə yazması.
* ABŞ-nin Konnektikut şəhərində ilk telefon stansiyasının fəaliyyətə başlaması.
* Tomas Edison tərəfindən insan səsini yazan aparatın - fonoqrafın icad edilməsi.
* Təbriz Dövlət Mədrəsəsinin təsis edilməsi.

## Doğumlar

* 26 may – Aysedora Dunkan, amerikalı rəqqas.
* Çarlz Rolls, İngilis avtomobil konstruktoru.
* Petar Atsev

## Ölümlər

* 31 dekabr – Qustav Kurbe
* Memar Qasım bəy Hacıbababəyov
# Partlayış

**Partlayış** — qısa müddət ərzində kiçik həcmdə enerjinin əhəmiyyətli dərəcədə ayrılması ilə baş verən və partlayış məhsullarının yüksək sürətlə genişlənməsi nəticəsində ətraf mühitə zərbə, vibrasiya və istilik təsirlərinə səbəb olan sürətli fiziki və ya fiziki-kimyəvi proses.

## İstinadlar
# Gərginlik (elektrik)

| Elektrik gərginliyi |
| --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Ölçüsü | **ML**2 **T**−3 **I**−1 |
| Ölçü vahidi |
| BS |
V |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Elektrik gərginliyi** — elektrik sahәsinin bir nöqtәsindәn digәrinә vahid müsbәt yükün yerdәyişmәsi zamanı әdәdi qiymәtcә görülәn işә bәrabәr olan kәmiyyәt. Aşağıdakı düsturla hesablanır:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Burada WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 - elektrik yükü, WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 - elektrik yükünü dövrənin ixtiyari iki nöqtəsi arasında hərəkət etdirmək üçün elektrik qüvvəsinin gördüyü işdir.

Potensiallı elektrik sahәsindә *(elektrostatik sahәdә)* bu iş yükün getdiyi yolun formasından asılı deyil. Bu halda iki nöqtә arasındakı elektrik gərginliyi (vә ya sadәcә gәrginlik) onların arasındakı *potensiallar fәrqi* ilә üst-üstә düşür. Әgәr sahә qeyri-potensiallı olarsa, onda gərginlik yükün nöqtәlәr arasında getdiyi yolun  formasından asılı olur. Kәnar qüvvәlәr adlanan qeyri-potensiallı qüvvәlәr istәnilәn *sabit cәrәyan* mәnbәyinin daxilindә tәsir göstәrmәk imkanına malikdir. Cәrәyan mәnbәyinin sıxaclarındakı gәrginlik vahid müsbәt yükün mәnbәdәn kәnarda yerlәşәn yol boyunca yerdәyişmәsi zamanı elektrik cәrәyanının gördüyü işlә ölçülür; bu halda gərginlik mәnbәnin sıxaclarındakı potensiallar fәrqinә bәrabәr olub Om qanunu ilә tәyin edilir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

burada WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 – cәrәyan şiddәti, WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 – naqilin daxili müqavimәti, WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 – dövrәnin xarici müqavimәti, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 isә mәnbәnin elektrik hәrәkәt qüvvәsidir (e.h.q). Açıq dövrәdә ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 ) gәrginlik mәnbәnin e.h.q.-nә bәrabәrdir. Ona görә dә dövrә açıq olduğu zaman mәnbәnin e.h.q.-ni çox vaxt onun sıxaclarındakı gərginlik kimi tәyin edirlәr.

*Dәyişәn cәrәyan* halında gərginlik adәtәn tәsiredici (effektiv), yәni dövr әrzindәki orta kvadratik qiymәtlә tәyin olunur.

Elektrik gərginliyinin vahidi BS-də *voltdur*. **Bir volt (1V)** - elektrik sahəsinin elə iki nöqtəsi arasındakı gərginliyə deyilir ki, 1Kl yük bu nöqtələr arasında yerini dəyişdikdə elektrik qüvvələri 1C iş görsün.

## Ölçülməsi

Gərginlik adətən voltmetrlə ölçülür.

* Analoq voltmetr

## Bəzi gərginliklərin qiymətləri

* Əl fənərlərində istifadə olunan batareyalar: 1,5 V (sabit cərəyan)
* Avtomobil akkumulyatoru 12 V (sabit cərəyan)
* Məişətdə istifadə olunan gərginlik: 220 V (bəzi ölkələrdə 110 V) (dəyişən cərəyan)
* Qatar xətlərində istifadə olunan gərginlik: 12 kV ilə 50 kV arası (dəyişən cərəyan)

## İstinadlar