# Stiven Hokinq

| Stiven Hokinq |
| --- |
| ing. Stephen William Hawking |
|  |
| Doğum tarixi | 8 yanvar 1942(1942-01-08)[…] |
| Doğum yeri | * Oksford, Oksford[d], Oksfordşir[d], İngiltərə, Birləşmiş Krallıq
 |
| Vəfat tarixi | 14 mart 2018(2018-03-14)[…] (76 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Kembric, Kembric[d], Kembricşir[d], Kembricşir qraflığı[d], Şərqi İngiltərə[d], İngiltərə, Birləşmiş Krallıq
 |
| Vəfat səbəbi | Yan amiotrofik skleroz |
| Dəfn yeri | * Vestminster abbatlığı
 |
| Elm sahələri | ümumi nisbilik nəzəriyyəsi, nəzəri fizika, Kosmologiya, tətbiqi riyaziyyat, kainat, qara dəlik |
| Elmi dərəcələri | * doktorluq dərəcəsi[d] (1966)
 |
| İş yerləri | * Kembric Universiteti (2018-ci ilədək),
* Qonvil və Kayus Kolleci[d] (1965–1969),
* Kaliforniya Texnologiya İnstitutu (1970–1975)
 |
| Təhsili | * Kembric Universiteti,
* Universitet kolleci (Oksford)[d] (1959–1962),
* Triniti Holl[d] (1962–1966)
 |
| Üzvlüyü | * Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* London Kral Cəmiyyəti (1974),
* İncəsənət və peşə cəmiyyəti (1974-cü ildən),
* Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti (1984-cü ildən),
* Papa Elmlər Akademiyası (1986-cı ildən),
* ABŞ Milli Elmlər Akademiyası (1992-ci ildən)
 |
| Mükafatları |             |
| hawking.org.uk |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Stiven Uilyam Hokinq** (ing. Stephen William Hawking; 8 yanvar 1942[…], Oksford – 14 mart 2018[…], Kembric) — ingilis fizik-nəzəriyyəçi, kosmoloq, astrofizik.

Kembric Universitetində Nəzəri Kosmologiya Mərkəzində elmi işlər üzrə direktor olmuşdur. O, bir sıra elmi məqalələrin, o cümlədən Rocer Penrouz ilə ümumi nisbilik çərçivəsində qravitasiya təklik teoremləri və tez-tez Hokinq radiasiyası adlanan qara dəliklər tərəfindən şüalanmanın emissiyasının nəzəri proqnozu ilə bağlı birgə məqalənin müəllifidir. Hokinq ümumi nisbilik və kvant mexanikası ideyalarını birləşdirən kosmoloji nəzəriyyəni ilk dəfə təqdim etmişdir. O, kvant mexanikasının çoxlu dünya şərhini fəal şəkildə dəstəkləmişdir.

## Həyatı

Stiven Hokinq 1942-ci ildə Oksfordda anadan olmuşdur. 1962-ci ildə Oksford Universitetini bitirmiş və nəzəri fizika ilə məşğul olmağa başlamışdır. Elə həmin dövrdə Hokinqdə sonralar iflicə səbəb olacaq Yan amiotrofik sklerozun ilkin əlamətləri özünü büruzə verir. 1965-ci ildə Ceyn Vayldla evlənir, bir qız və iki oğlan atası olur. 1974-cü ildə Hokinq London Kral Cəmiyyətinin üzvü seçilir. 1985-ci ildə boğazından keçirdiyi əməliyyatdan sonra danışıq qabiliyyətini itirir.

Həmin dövrdən ölümünə qədər fizik ətrafdakı insanlar ilə dostlarının ona bağışladığı əlil arabasına quraşdırılmış nitq sintezatoru vasitəsilə ünsiyyət saxlamışdır. O bu sintezatora əmrləri öz hərəkət qabiliyyətini saxlamış sağ əlinin şəhadət barmağı vasitəsilə verir.

Ağır xəstəliyə baxmayaraq, Hokinq aktiv həyat tərzi sürmüşdür, 2007-ci ildə o, hətta xüsusi hazırlanmış kostyumda çəkisizlik şəraitində uçuş həyata keçirmişdir. Tamamilə hərəkət qabiliyyətini itirən Stiven Hokinq bu gün miqyasına görə heç bir analoqu olmayan COSMOS layihəsi üzərində çalışmışdır. Bu proqram Britaniya kosmoloji tədqiqatlarının başlıca nüvəsini formalaşdırmalıdır.

Bundan əlavə, Hokinq bir neçə dəfə "Simpsonlar" və "Futurama" kimi multiseriallarda öz rollarını səsləndirmişdir.

Stiven Hokinq üç əsr əvvəl İsaak Nyutonun tutduğu "Lukasian" professorluğu vəzifəsini tutmuşdur.

## Elmi fəaliyyəti

Hokinqin əsas tədqiqat sahəsi kosmologiya və kvant qravitasiyası ilə əlaqədardır. Əsas nailiyyətləri:

* qara dəliklərin təsvirində termodinamikanın tətbiqi
* sübut etmişdir ki, "qara dəliklər" Hokinq şüalanması kimi tanınan proses nəticəsində "buxarlanırlar".
* 21 iyul 2004-cü ildə qara dəlikdə informasiyanın yoxa çıxması paradoksunu həllinə dair öz fikrini irəli sürür.

Yer kürəsinin və kainatın yaranması və Böyük Partlayış anından bugünkü günə qədər keçdiyi inkişaf yolu ilə bağlı ən məntiqi model məhz Hokinqə məxsusdur, o həmçinin qara dəlikləri araşdırılması ilə bağlı bir sıra kəşflərə imza atmışdır. Hokinq haqqında astronomiya, qara dəliklər nəzəriyyəsi, kosmologiya və Enşteyndən sonrakı dövrdə cazibə anlayışlarına ən çox töhfə etmiş alim kimi söz açırlar.

## Hokinq nəzəriyyəsi

Bu nəzəriyyənin tərəfdarlarının fikirlərinə görə kainat genişlənməkdə davam edir. Nəzəriyyənin əsas tərəfdarlarından biri olan S. Hokinq idi. O, tarixən mövcud olan "Böyük partlayış" nəzəriyyəsini daha da inkişaf etdirmişdir. Onun fikrinə görə dəliklər əbədi deyil və onlar "buxarlanma" qabiliyyətinə malikdir. Özündən əvvəlki bir çox kosmoloqlar kimi o da iddia etmişdir ki, digər qalaktikalar bizdən uzaqlaşır və kainat genişlənir. Belə ki, biz fincanın stolun üstündən düşüb sınmasını görürük, amma heç kim sınan qəlpələrin bitişərək geri qayıtdığının görməmişdir. Kainatın genişlənməsi ilə nizamsızlıq artır, bu isə gələcəyi keçmişdən fərqləndirir və zamanın istiqamətini müəyyən edir. Əgər kainat sıxılsaydı, zamanın gedişi istiqamətini dəyişər və insanlar getdikcə gəncləşərdilər. Bu isə "Böyük partlayış"-ın əksi olan "Böyük sıxılma" nəticəsində kainatın məhvinə gətirərdi.

## Yadplanetlilər

Stiven Honkinq yadplanetlilərin mövcud olduğunu söyləmişdir. Onun fikrincə, kainatda milyonlarla qalaktika və qalaktikada milyardlarla ulduz vardır. Bu qədər səma cisimləri arasında yalnız Yerdə həyatın mövcud olmasının ehtimalı çox azdır. Lakin o yadplanetlərin Yerə gəlməsinin bəşəriyyət üçün yaxşı nəticə verməyəcəyinə də əmin olmuşdur Həmçinin onların Yerə gəlməsi Yer planeti üçün çox ciddi fəsadlarla nəticələnəcəkdir. Onların yer kürəsinə gəlməsini o, avropalıların Amerikanı kəşf etməsinə bənzədirdi.

## Elmi məşhurlaşdırması

Hokinq dünyada elmin məşhurlaşdırılmasında fəal iştirak etmişdir. 1988-ci ilin aprelində işıq üzü görən "Zamanın qısa tarixi" adlı kitabı tezliklə alimə dünya şöhrəti gətirmişdir. Giriş hissədə yazırdı:

*Mənə dedilər ki, kitaba salacağım hər bir düstür alıcıların sayını iki dəfə azaldacaq. Onda mən ümumiyyətlə düstursuz keçinməyə qərar verdim. Düzdür, hər halda bir düstüru – Eynşteynin məşhur E=mc² düsturunu yazmalı oldum.*

Bir qədər sonra "Qara dəliklər və yeni kainatlar"(1993), "Dünya iki kəlmə ilə" (2001) kitabları nəşr olunur. 2005-ci ildə "Zamanın qısa tarixi" kitabının yeni nəşri "Zamanın ən qısa tarixi" işıq üzü görmüşdür.

2010-cu ildə o, "Discovery Channel"də göstərilən "Stiven Hokinq ilə kainata doğru" sənədli mini-filmlərin seriyasında iştirak etdi. Seriyanın premyerası ABŞ-də 2010-cu ildə aprelin 9-da baş verib, mayın 9-da isə "Stiven Hokinqin Kainatı" dəyişmiş ad ilə Birləşmiş Krallıqda.

## Filmoqrafiya

* Hər şeyin nəzəriyyəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Dünyanın 10 ən ağıllı insanı — **modern.az** saytı