# Hüququn subyekti

**Hüququn subyekti** və ya **Hüquq subyekti** — fiziki şəxs (fərd), hüquqi şəxs (təşkilat) və ya spesifik sosial institut (məsələn, dövlət), hüquq sistemi tərəfindən Subyektiv hüquqların və hüquqi vəzifələrin daşıyıcısı olmaq qabiliyyəti tanınan tərəfdir.

## Hüquq subyektinin əlamətləri

Hüquq subyekti üçün iki əsas əlamət xarakterikdir:

1. **Maddi (faktiki) əlamət:** Bu, sosial əlaqələrin elə bir iştirakçısıdır (fərdlər, təşkilatlar) ki, öz xüsusiyyətlərinə görə faktiki olaraq subyektiv hüquq və hüquqi vəzifələrin daşıyıcısı ola bilir. Bunun üçün o, aşağıdakı keyfiyyətlərə malik olmalıdır:
2. Xarici təcrid olunma (müstəqil mövcudluq);
3. Personifikasiya (xaricdə vahid bir şəxs — persona kimi çıxış etmə);
4. Personifikasiya olunmuş iradəni formalaşdırmaq, ifadə etmək və həyata keçirmək qabiliyyəti.
5. **Hüquqi əlamət:** Bu, hüquq normaları sayəsində hüquq münasibətlərində iştirak etmək qabiliyyətini real olaraq qazanan şəxsdir. Başqa sözlə, hüquq normaları fərdlərin, təşkilatların və ictimai təşkilatların hüquq subyekti kimi çıxış etməsi üçün icbari əsas yaradır.

## Hüquq subyekti və hüquq münasibətlərinin subyekti anlayışlarının nisbəti

Müasir hüquq ədəbiyyatında *«hüquq subyekti»* anlayışı çox vaxt *«hüquq münasibətlərinin subyekti»* və ya *«iştirakçısı»* terminlərinin sinonimi kimi işlədilir. Lakin nəzəri baxımdan bu anlayışlar həmişə üst-üstə düşmür.

Hüquq münasibətlərinin subyekti və hüquq subyekti anlayışları arasındakı fərqlər:

* **Hüquq subyekti** — daha geniş anlayışdır. Bu, hüquq subyektliyinə (və ya yalnız hüquq qabiliyyətinə) malik olan, yəni potensial olaraq hüquq münasibətlərinin iştirakçısı ola biləcək şəxsdir.
* **Hüquq münasibətlərinin subyekti** — konkret hüquqi münasibətin real iştirakçısıdır.

Məsələn, azyaşlı uşaqlar və ya fəaliyyət qabiliyyəti olmayan (psixi xəstəliyə görə) şəxslər hüquq subyektidir (onların mülkiyyət hüququ, vərəsəlik hüququ ola bilər), lakin hər zaman müstəqil şəkildə hüquq münasibətlərinin real iştirakçısı ola bilmirlər. Hər bir hüquq münasibətinin subyekti həmişə hüquq subyektidir, lakin hər bir hüquq subyekti konkret anda hüquq münasibətinin iştirakçısı olmaya bilər.

Hüquq subyektinin hüquq münasibəti subyektinə çevrilməsi üçün müəyyən **hüquqi faktlar** (hadisə və ya hərəkətlər) baş verməlidir. Bu faktlar hüquq normasını "işə salır" və həmin şəxsə konkret hüquq və vəzifələr yükləyir.

Beləliklə, hüquq subyektləri, hüquq normaları və hüquqi faktlarla yanaşı, hüquq münasibətlərinin yaranması və mövcud olması üçün zəruri olan ilkin şərtlərdən biridir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

### Kitablar

* *Binder, J.* Das Problem der juristischen Persönlichkeit (alman). 1907. 20 iyul 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
* *Saleilles, R.* De La Personalité Juridique: Histoire et Théories (fransız). 1922.
* *Hallis, F.* Corporate Personality: A Study in Jurisprudence. 1930.
* *Duff, P.W.* Personality in Roman Private Law. 1938.
* *Cooke, C.A.* Corporation, Trust and Company: A Legal History. 1950.
* *Watson, A.* The Law of Persons in the Later Roman Republic. 1967.
* *Guterman, S.* The Principle of the Personality of Law in the Germanic Kingdoms of Western Europe from the Fifth to the Eleventh Century. 1990.

#### Jurnal məqalələri

* *Dewey, J.* "The Historic Background of Corporate Legal Personality". Yale Law Journal. 35 (6). 1926: 655–673. doi:10.2307/788782. JSTOR 788782. 16 yanvar 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 sentyabr 2020.
* *Machen, A.W.* "Corporate Personality". Harvard Law Review. 24. 1910.