Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ümumilərə əsaslanan bərabər istehsal

**Ümumilərə əsaslanan bərabər istehsal** (ing. Commons-based peer production) — müasir dövrdə iqtisadi və sosial əməkdaşlığın innovativ formalarından biridir. Bu model, resursların və biliklərin ümumi istifadəyə açıq olduğu, iştirakçıların könüllü şəkildə bir araya gəlib əməkdaşlıq etdiyi istehsal prosesini ifadə edir.

## Xüsusiyyətləri

Ümumilərə əsaslanma (ing. Commons) modelində istehsal prosesi ümumi resurslar üzərində qurulur. Resurslar müəyyən bir qrupun və ya təşkilatın deyil, ümumi istifadəyə açıqdır. Məsələn, açıq mənbəli proqram təminatı və ya ictimai bilik bazaları (məsələn, Wikipedia). İnsanlar istehsal prosesində könüllü olaraq iştirak edir və onların töhfəsi əsasən fərdi maraq, ictimai fayda yaratmaq istəyi və ya yaradıcılıqdan zövq almaq niyyəti ilə motivasiya olunur. Ənənəvi biznes strukturlarından fərqli olaraq, bu modeldə qərarlar iştirakçıların kollektiv şəkildə iştirakı ilə qəbul edilir. Liderlik çox zaman rəsmi deyil, fəaliyyət əsasında müəyyənləşir. İnternet və rəqəmsal platformalar bu istehsal modelinin əsasını təşkil edir. Onlar insanların bir araya gəlməsini, resursları paylaşmasını və əməkdaşlığı asanlaşdırır.

## Nümunələr

1. Açıq mənbəli layihələr — Linux əməliyyat sistemi və ya Mozilla Firefox kimi proqram təminatları.
2. Vikipediya — ictimaiyyət tərəfindən kollektiv şəkildə yaradılan və redaktə edilən qlobal ensiklopediya.
3. Creative Commons lisenziyası ilə yayımlanan layihələr — müəllif hüquqlarının qorunması ilə yanaşı, əsərlərin geniş istifadəsini və paylaşılmasını təmin edir.
4. Rəqəmsal dizayn və 3D çap — istifadəçilərin dizaynlarını açıq paylaşdığı platformalar, məsələn, Thingiverse.

## Üstünlükləri və çağırışları

| Üstünlükləri | Çağırışları |
| --- | --- |
| Resursların daha ədalətli bölüşdürülməsi | Bu modeldə kommersiya gəliri olmadan uzunmüddətli davamlılıq təmin etmək çətin ola bilər. |
| Əməkdaşlığın təşviq edilməsi | İştirakçıların könüllü əməyindən sui-istifadə riski. |
| Biliklərin və innovasiyanın sürətlə yayılması | Müəllif hüquqları, lisenziya qaydaları və resursların idarə olunması ilə bağlı problemlər. |
| Xərclərin azaldılması (məsələn, proqram təminatına lisenziya ödənişlərindən azad olmaq) |  |

## İstinadlar
# Daxili və xarici xassələr

Elm və mühəndislikdə **daxili xassə** müəyyən bir subyektin özündə və ya daxilində mövcud olan xüsusiyyətdir. **Xarici xassə** isə xarakterik olaraq subyektə xas olmayan xüsusiyyətdir. Məsələn, kütlə hər hansı fiziki obyektin daxili xüsusiyyətidir, çəki isə cismin yerləşdiyi qravitasiya sahəsinin təsirindən asılı olaraq dəyişən xarici xassəsidir. Daha dəqiq nümunə ilə izah etsək, 70 kq kütləli cismin Aydakı çəkisi, təxminən, 114 N *(Nyuton)*, Yerdəki çəkisi isə 686 N-dır. Deməli, bu, onun xarici xassəsidir. Cismin kütləsinin isə həm Ayda, həm Yerdə 70 kq olması onun daxili xassəsini göstərir və bu xarici təsirlərlə dəyişmir.

## Elm və mühəndislikdə tətbiqləri

Materialşünaslıqda daxili xassə materialın miqdarı və ya formasından asılı deyil, məsələn, materialın böyük və ya kiçik hissəciklərdən ibarət olması onun daxili xassəsini dəyişdirmir. Daxili xassələr, əsasən, materialın kimyəvi tərkibindən və quruluşundan asılıdır. Xarici xassələr isə qarşısı alına bilən kimyəvi çirklənmələrin və ya struktur qüsurlarının mövcudluğundan asılı olaraq bir-birindən fərqlənir.

Biologiyada daxili təsirlər orqanizmin və ya hüceyrənin daxilindən yaranır. Bunlara avtoimmuniteti və ya daxili immuniteti misal göstərmək olar.

Elektronikada və optikada cihazların və ya ümumi cihaz sisteminin daxili xassələri onun elə bir halıdır ki, ona müxtəlif növ nasazlıq və qüsurlar təsir göstərə bilmir. Bu cür qüsurlar adətən dizayn, istehsal zamanı və ya cihazın ifrat dərəcədə işlədilməsi nəticəsində yaranır və çox zaman arzuolunmaz xarici xassələrin yaranmasına səbəb olur. Həm daxili, həm də xarici xüsusiyyətlərin müəyyən edilməsi, optimallaşdırılması və idarə edilməsi müasir elektrik və optik sistemlərin yüksək performansına və etibarlılığına nail olmaq üçün zəruri olan mühəndislik vəzifələrindəndir.

## İstinadlar
# Patriarxat

**Ataxaqan / Patriarxat** (*atanın hakimiyyəti*, q.yun. πατήρ — "ata" və ἀρχή — "hakimlik, başlanğıc, hakimiyyət", hən də *andrarxiya*, *androkratiya*) — əsas hakimiyyət, siyasi liderlik, mənəvi nüfuz, sosial imtiyaz və mülkiyyətə nəzarət rollarında kişilərin üstünlük təşkil etdiyi sosial sistem.

Tarixən patriarxat bir sıra fərqli mədəniyyətlərin sosial, hüquqi, siyasi, dini və iqtisadi təşkilatlanmasına təsir etmişdir.

Tarixən ataxaqanlıq bir sıra fərqli mədəniyyətlərin sosial, hüquqi, siyasi, dini və iqtisadi təşkilatlanmasına təsir etmişdir.

Tarixən ataxaqan termini ailə başçısının kişi tərəfindən avtokratik idarəçiliyinə istinad etmək üçün istifadə edilmişdir; lakin, XX əsrin sonlarından etibarən o, hakimiyyətin əsasən yetkin kişilərin əlində olduğu sosial sistemlərə istinad etmək üçün də istifadə edilmişdir. Termin xüsusilə Kate Millett kimi ikinci dalğa feminizmi ilə əlaqəli yazıçılar tərəfindən istifadə edilmişdir; bu yazıçılar qadınları kişi hökmranlığından azad etmək üçün ataxaqan ictimai münasibətlər anlayışından istifadə etməyə çalışırdılar. Bu ataxaqan konsepsiyası kişi hökmranlığını bioloji deyil, sosial bir fenomen kimi izah etmək üçün hazırlanmışdır.

## Tarix və əhatə dairəsi

Sosioloq Silvia Uolbi ataxaqanlığı “kişilərin qadınlara hökmranlıq etdiyi, əzdiyi və istismar etdiyi sosial strukturlar və təcrübələr sistemi” kimi müəyyən edir. Əksər cəmiyyətlərdə hakimiyyətin əsasən kişilər tərəfindən idarə olunduğu cinsiyyət xətti üzrə sosial təbəqələşmə müşahidə edilmişdir.

### Kişi cinayətkarlığı

Kişi cinayəti də bioloji obyektiv vasitəsilə araşdırılıb. Cinayətlərin əksəriyyəti kişilər tərəfindən törədilir. Sosioloq/kriminoloq Lee Ellis təkamül neyroandrogenik (ENA) nəzəriyyəsi kimi tanınan kişi cinayətlərinin təkamül izahını irəli sürdü. Dünyanın ən qəddar cinayətkarları, daha zərərsiz cinayətlərə görə cəza çəkənlərlə müqayisədə ən çox testosterona sahib idilər. Buna görə də Ellis insan kişi beyninin belə inkişaf etdiyini iddia edir. Risk və qanqsterizm astanasında rəqabətə davamlı olmağın yolu kişi davranışının ifrat formasına misaldır. Amsterdamdakı VU Universitetindən psixoloq və professor Mark van Vuqt, ( Hollandiya ) insan kişilərinin resurslara, ərazilərə, həyat yoldaşlarına və daha yüksək statusa çıxış əldə etmək üçün daha aqressiv və qrup yönümlü davranışlar inkişaf etdirdiyini iddia etdi. Onun nəzəriyyəsi, Kişi Döyüşçü fərziyyəsi, hominidlər tarixi boyu kişilərin qruplararası təcavüzdə iştirak etmək və onların resurslar, həyat yoldaşları və ərazi əldə etmək şanslarını artırmaq üçün koalisiya və ya qruplar yaratmaq üçün təkamül etdiyini irəli sürür. Vugt iddia edir ki, bu inkişaf etmiş kişi sosial dinamikası müharibənin bəşər tarixini müasir şəbəkə rəqabətinə izah edir.

## Yaranması

Tunc dövründə kişi əməyinə tələbat artdı. Ona görə də qadının mövqeyi zəiflədi və kişilərin nüfuzu yüksəldi. Bu dövrdə anaxaqanlığınıataxaqanlığı əvəz etdi. İqtisadi sahədə baş verən irəliləyişlər ictimai münasibətlərin də inkişafına səbəb oldu. Erkən Tunc dövründə bir neçə qohum qəbiləni birləşdirən tayfalar yarandı. Tayfanı ağsaqqallar idarə edirdilər.

## İstinadlar
# Gevarizm

**Gevarizm** və ya **gevaraçılıq** (isp. Guevarismo) — Argentina və Kuba inqilabçısı Ernesto Çe Gevara tərəfindən təklif edilən və inkişaf etdirilən marksist nəzəriyyə ilə əlaqəli fəlsəfi və praktiki konsepsiyaların ümumi adı. Gevarizm leninizm və ekzistensializmin xüsusi şərhini və praktik sahədə fokizm vasitəsilə partizan müharibəsinin maoçu konsepsiyasının inkişafını özündə birləşdirirdi. Gevarizm tam sistem olmasa da, yeni sol hərəkatların və qrupların ideologiyasının tərkib hissələrindən biridir.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Че Гевара. *Эпизоды революционной войны*. АСТ, Мидгард, 2005 г. ISBN 5-17-029024-1
* Эрнесто Че Гевара. *Статьи, выступления, письма*. Культурная Революция, 2006 г. ISBN 5-902764-06-8
* Che Guevara E. *Obras*. 1957–1967. Vol. I–II. La Habana, 1970.
* Che Guevara E. *Escritos y discursos*. T. 1–9. La Habana, 1977.
# Proletariat diktaturası

|  |
| --- |
| **Kommunizm**  |
| **Konsepsiyalar** |
| Marksizm-Leninizm fəlsəfəsi
Sosializm
Beynəlmiləlçilik
Kollektivçilik
Sinfi mübarizə  |
| **İdeologiya** |
| Utopik sosializm
Marksizm
Leninizm
Marksizm-Leninizm
Trotskizm
Titoizm
Çuçxe ideyaları
Maoizm
Ənvər Xoca ideyaları
Çe Qevaraçılıq
Ho Şi Min ideologiyası
Roza Lüksemburq ideyaları
Praçanda Yolu
Anarxo-kommunizm
Avrokommunizm  |
| **Şəxsiyyətlər** |
| Tomas Mor
Henri Sen-Simon
Şarl Furye
Robert Ouen
Karl Marks
Fridrix Engels
Roza Lüksemburq
Vladimir Lenin
Lev Trotski
İosif Stalin
Mao Tsedun  |
| **Simvollar** |
| Kommunizm hərəkatının rəmzləri |
| **Baş mövzu** |
| Anarxizm
Antikapitalizm
Antikommunizm
Müharibə kommunizmi
Demokratik mərkəziyyət
Proletariat diktaturası
İbtidai kommunizm
Sosializm
Stalinizm |

**Proletariat diktaturası** (rus. Диктату́ра пролетариа́та)— marksist nəzəriyyəyə görə, fəhlə sinfinin maraqlarını əks etdirən siyasi hakimiyyət forması.

## Proletar Diktaturası

Marksizmə görə bir yerdə sinfi bərabərsizlik varsa, orada o sinfin diktatorluğu vardır. Lakin proletariat diktatorluğu cəmiyyətin çoxunu əhatə edən işçi və əməkçilərin ancaq özlərininn istismarçı azlığa qarşı uyğuladığı bir diktatorluqdur. Beləliklə bu yardılmış idarə forması işçi və əməkçi sinif üçün demokratiya, istismarçı azlıq üçün isə diktatorluqdur. Eynən bu gün də (sözdə kapitalist demokratiya) bir qrup sömürücü kapitalist üçün demokratiya, cəmiyyətin istismar edilən çoxluğu üçün isə diktator olması kimi. Marksizmdə diktatorluq qavramı bir siyasi idarə etmə forması deyil, sinif üstünlüyünü başa salır. Proletariat diktaturasında cəmiyyətin istismarçı çoxluğunu yaradan əməkçi siniflərə dönük bir basqı və zorbalıq ola bilməz. Onlar daha öncə heç yaşamadıqları qədər azadlığa və demokratiyaya qovuşacaqlar. Özləri istehsal edib, özləri idarə etməyə başlayacaqlar. Ancaq köhnə əzən və istismar edən sinif olan azlıqlar öz idarəçiliyinə yenidən qovuşmaq üçün işçi və əməkçi idarə formasına qarşı yürütdüyü fəaliyyət zamanı, işçi sinfi bunun qarşısını almaq üçün təbii olaraq hər cür tədbiri alacaq və gərəkli olduğunda zora da əl atacaqdır.

## İstinadlar
# Anarxo-feminizm

**Anarxo-feminizm** — anarxizm və feminizmin sintezi. Feminist anarxistlər bütün hökumətlərə, hər cür iyerarxiyaya və liderlərə qarşı çıxırlar. Anarxo-feminizm patriarxlığı mövcud dövlət sisteminin təməl təzahürü və cəmiyyətin əsas problemi kimi baxır. Anarxo-feministlər, ataerkilliyə qarşı mübarizənin sinif mübarizəsinin və anarxistlərin dövlətə və kapitalizmə qarşı apardığı mübarizənin ən vacib komponenti olduğuna inanırlar. Anarxo-feministlərə görə, qadınların öz həyatlarını idarə edə biləcəyi alternativ bir sistem yaratmaq üçün qadınların inqilabi potensialına əsaslanaraq bilavasitə hərəkətə keçmək lazımdır.

Əslində, bu ideologiya anarxistlərin mübarizəsini feminist və ya profeministlərin mübarizəsinin zəruri komponenti kimi görür və əksinə. ABŞ-də, əsasən anarxo-feminizmin fərdi formaları üstünlük təşkil edir, Avropada isə kollektivizmə daha çox diqqət yetirilir.

## Tarix və müasirlik

Anarxo-feminizm, 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərindəki Emma Qoldman, Voltarin de Kleir, Dora Marsden və Lusi Parsons kimi anarxo-feministlərin əsərlərindən ilham almışdır. Erkən feminist Meri Uolstonkraft proto-anarxist baxışlara sahib idi və əri Uliyam Qodvin çox vaxt anarxizm və anarxo-feminizmin qabaqcıl sayılır. İspaniya Vətəndaş Müharibəsi zamanı *Mujeres Libres* qrupu özünü anarxist və feminist fikirləri müdafiə etmək üçün təşkil etdi.

Anarxo-feminizm ənənəvi anarxizmin bir çox nəzəriyyəçilərin (Pyer-Jozef Prudon da daxil olmaqla) baxışlarını tənqid edir, çünki onlar çox vaxt patriarxatı kapitalizmə münasibətdə ikinci dərəcəli problem hesab edirdilər. Bəziləri hətta patriarxal münasibətlərə də dəstək verirdilər. Məsələn Prudon, ailəni cəmiyyətin və onun əxlaqının əsas vahidi kimi qiymətləndirir və ailə daxilində ənənəvi rolları yerinə yetirməkdə qadınların məsuliyyət daşıdığına inanırdı. Mixail Bakunin, dərindən yayılan yanlış düşüncənin əksinə olaraq, qadınların azadlığının əleyhdarları deyildi, ancaq bütün güc qurumlarına (patriarxat da daxil olmaqla) qarşı mübarizə aparırdı və qeyri-dövlət cəmiyyətinin qurulması çərçivəsində qadınların vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasının xeyrinə təkliflər irəli sürürdü.

Korneqqerlə Erlixin fikrincə, feminizm və anarxizm bir-birini tamamlayır: feminizm, zülm və qadın komponentinin digər münasibətlərinin tematizasiyası vasitəsilə anarxizmi genişləndirir, anarxizm isə feminizmə ictimai iyerarxiya anlayışını və inqilabi konsepsiyanı verir. Onlar həmçinin hesab edirdilər ki, feministlər təbii anarxistlərdir. Süzan Braun hesab edirdi ki, "anarxizm — özünü bütün hakimiyyət münasibətlərinə qarşı qoyan siyasi fəlsəfə olduğundan, o, mahiyyət etibarilə feminist fəlsəfədir".

Anarxo-feminizmin vacib bir istiqaməti ənənəvi ailə, təhsil və gender rolları anlayışlarına qarşı çıxmaqdır. De Kler, evliliyin fərdi böyüməni basdırdığını, Goldman isə bunun ilk növbədə bir qadının adı, özünə hörməti, həyatı ilə ödədiyi bir iqtisadi müqavilə olduğunu müdafiə etdi. Anarxo-feminizm həm də ailənin və təhsilin iyerarxik olmayan bir quruluşunu müdafiə edir. Fransisko Ferreronun azadlıqçı pedaqoqika fikirlərinə əsaslanan New Yorkda müasir məktəblərin yaradılmasında da böyük rol oynadı.

## İstinadlar
# Hidrogen-sulfid qazı

| Hidrogen-sulfid qazı |
| --- |
|  |
|  |
| Ümumi |
| Kimyəvi formulu | H2S |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | −122 ± 1 ℉, −85,5 °C |
| Qaynama nöqtəsi | −77 ± 1 ℉, −59,55 °C |
| Partlama həddi | 4 ± 1 % (V/V) |
| Buxarın təzyiqi | 17,6 ± 0,1 atm |
| Kimyəvi xassələri |
| Turşunun dissosasiya sabiti WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  | 7,04 |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | 7783-06-4 |
| PubChem | 402, 18779926 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 231-977-3 |
| SMILES |  * S
 |
| InChI |  * InChI=1S/H2S/h1H2RWSOTUBLDIXVET-UHFFFAOYSA-N
 |
| RTECS | MX1225000 |
| ChEBI | 16136 |
| BMT nömrəsi | 1053 |
| ChemSpider | 391 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**Hidrogen-sulfid qazı (H2S) -** rəngsiz, kəskin iyli, suda yaxşı həll olan yanar qaz. Sıxlığı 1,538 *q/l*; hidrogen-sulfid qazı yüksək dərəcədə zəhərlidir. Havada ehtimal olunan miqdarı 0,01*mq/l*-ə yaxındır. Sərbəst halda biokimyəvi mənşəli təbii qazlarda (~1% yaxın), metamorfik və maqmatik qazlarda və həmçinin fumarollarda rast gəlinir. Təbii qazlarda hidrogen-sulfid qazı miqdarı, adətən 1%-dən çox olmur. Karbonat süxurların üstünlük təşkil etdiyi, xüsusilə sulfat mineralları ilə zəngin olan kəsilişlərin sularında həll olmuş hidrogen-sulfid qazı miqdarı yüksək olur.

## Həmçinin bax

* Hava
* Təbii qaz
* Fumarollar

## Mənbə

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679
# Kəskin nəfəs yolları pozulması sindromu

| Kəskin nəfəs yolları pozulması sindromu |
| --- |
|  |
| XBT-10-KM | J80 |
| XBT-9 | 518.5, 518.82 |
| DiseasesDB | 892 |
| MedlinePlus | 000103 |
| MeSH | D012128 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

 **Şok ağciyər** (*kəskin respirator distress sindromu*) — ağciyər alveolyar sisteminə xas olan hüceyrə komponentlərinin (epitelial və endotel hüceyrələri) ciddi şəkildə təsirləndiyi kəskin bir vəziyyətdir. ARDS prosesi ağciyərlərdə geniş yayılmış iltihabın sürətlə başlaması və bütün alveolları təsir edən zədələnmə (diffuz alveolyar zədə — DAD) ilə tənəffüs çatışmazlığının bir növüdür. Əgər törədici aradan qaldırıla bilsə, xəstədə olan səthi tapıntılar qısa müddətdə yox olacaq. Törədici güclü olduğu hallarda tənəffüs dəstəyi tələb edən intensiv hipoksiya (oksigen aclığı) vəziyyəti inkişaf edir. Orta ölüm: 50% (yaşlılarda 90%). Sağ qala bilən xəstələrdə tənəffüs funksiyalarına ciddi təsir göstərən ağciyərlərdə geniş yayılmış toxuma məhvi (xroniki interstisial ağciyər xəstəliyi) baş verə bilər.

## Yaranma səbəbləri

### Yerli Səbəblər

* virus infeksiyaları
* Travma (birbaşa təsir)
* Oksigenin toksik təsiri (tənəffüs dəstəyində)
* Zəhərli və qıcıqlandırıcı qazların inhalyasiyası
* Mədə tərkibinin aspirasiyası
* suda boğulma

### Sistemli səbəblər

* Şok (septik, travmatik)
* Kəskin pankreasın iltihabı (kəskin hemorragik pankreatit)
* Yanığlar
* Mürəkkəb qarın cərrahiyyəsi
* Narkotik maddə (heroin)
* sitotoksik dərmanlar
* Üzvi həlledicilərə qarşı yüksək həssaslıq
* hemodializ
* ürək əməliyyatı
* Pestisidlar (paraquat)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Hərbi həkim

Hərbi həkim Əfqanıstanda sovet əsgərinə kömək edir, 10 may 1988-ci il
**Hərbi həkim** ali tibb təhsili olan, tibbi mövqe tutan bir əsgərdir.
1864-cü ildə ilk Cenevrə Konvensiyası tibb işçilərinin xüsusi neytral statusunu müəyyənləşdirdi və bu, "yalnız tibbi" funksiyaları yerinə yetirməyi, müharibə və silahlı münaqişələrin bütün qurbanlarına "qərəzsiz" tibbi yardım göstərməyi özlərinə vəzifə olaraq qoymaq idi.

## Tarixi

Qədim yunanların qoşunlarında xüsusi həkimləri var idi. Bəziləri yalnız daxili xəstəliklərin müalicəsi ilə məşğul olurdular, digərləri cərrahi. Həkimlər ordunun tərkibini təşkil edirdi, düşərgə qurarkən onların fikirləri soruşulurdu. Onlar İlahiyyat və dünyəvi tibb məktəblərində təhsil alırdılar. Romanın mövcud olduğu dövrdə tibb xəstəliklərinin müalicəsinə ruhların qovulması və müxtəlif batil müalicə metodları öz əksini tapmışdır. Epidemiyaya qarşı müharibə zamanı qoşunlarda dualar təyin olunur, keşişlər müxtəlif dini mərasimlər təşkil edirdilər.

Əsgərlər yaralanan zaman bir-birlərini sağaldır və ya təsadüfi həkimlərin xidmətlərindən istifadə edirdilər. Daimi ordu olmadığı üçün daimi hərbi həkimlər olmurdu. Zaman keçdikcə Roma ordusu qalıcı olur və onunla kateqoriyalara bölünən hərbi həkimlər təşkil olunurdu. Hər bir hərbi hissənin öz həkimi var idi. Həkim nümayəndələri, demək olar ki, yalnız yunanlar idi, öyrəndikləri elmi yunan təbabətinə tətbiq etmişdilər.

Bizans İmperiyasında qoşunların da Romalılar kimi daimi həkimləri var idi, onlar kateqoriyalara bölünür və baş həkim müfəttişinə tabe olurdular.

Roma imperiyasının süqutundan sonra, XI əsrə qədər əsgərləri müalicə edəcək daimi həkimlər yox idi və xəstəxanalar da yox idi. İlk dəfə İtaliyada xaçlıları geri qaytarmaq üçün xəstəxanalar qurulmağa başladı. Böyük İtalyan şəhərlərinin də öz qoşunları var idi və onlar üçün həkimlər işə götürməyə və Florensiya, Bolonya və digər yerlərdə xəstəxanalar tikməyə başladılar.

Döyüşlərdə odlu silah tətbiqindən sonra həkimlərə ciddi ehtiyac oldu. Buna görə də 14-cü əsrdən başlayaraq hər bir bölmədə xüsusi cərrah həkimlər tətbiq edildi. Yalnız daxili tibb və cərrahiyyə ilə eyni dərəcədə tanış olan həkimlər tibb məktəblərini yalnız 18-ci əsrdə bitirməyə başladılar.
Ordu və donanma üçün həkimlər, hərtərəfli təhsilli və üstəlik yaxşı cərrahlar tələb olunurdu. Rusiya imperiyası dövründə hərbi həkimlər hərbi məmurlara aid idi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Hərbi tibbi kadrların hazırlanması
* Hərbi həkimlərimizin döyüş meydanında rolu
# Yüngül tank

105 millimetrlik silaha sahib M8 Zirehli silah sistemi
**Yüngül tank** sürətli hərəkət üçün hazırlanmış və bu gün ilk növbədə kəşfiyyat məqsədləri üçün və ya əsas döyüş tankının dəstəklənməsi üçün uyğun olmayan yerlərdə səfər qüvvələrini dəstəkləmək üçün, istifadə olunan bir tank variantıdır. İlk yüngül tanklar ümumiyyətlə zirehli maşınlar kimi zirehli quruluş və silahlarla təchiz edilmişdi, lakin tırtıldan istifadə etmələri sahədəki üstün hərəkətliliklərinin təminatçısı idi.

## Həmçinin bax

* Tip 63 yüngül tankı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# İldırım quşları (aerobatika eskadronu)

| İldırım quşları |
| --- |
|  |
|  |
| Növü |
Aerobatika komandası |
| Yaranma tarixi |
25 may 1953 (1953-05-25) (qurulma) - Günümüz (Aerobatika eskadronu kimi) 13 iyun 1917 (1917-06-13) - 1 fevral 1963 (1963-02-01) (Əməliyyat eskadronu kimi) |
| Ölkə | * ABŞ
 |
| Tabedir | ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri |
| Rəngləri |
Qırmızı, ağ və mavi              |
| Təchizatı |
General Dynamics F-16 Fighting Falcon |
| airforce.com/thunderbirds |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**İldırım quşları** (ing. Thunderbirds) — ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin aerobatika komandasıdır. 25 may 1953-cü ildə yaradılmış filo, bu sahədə dünyanın ən qədim üçüncü aerobatika filosudur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Qırmızı yay

| Qırmızı yay |
| --- |
|  |
| Tarix | 1919 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

"**Qırmızı yay**" (ing. Red Summer) — 1919-cu ilin yayında və payızın əvvəlində ABŞ-də baş vermiş talanlar. Amerikanın otuzdan çox şəhərində baş vermiş talanlarda əksər hallarda ağdərililər afroamerikalılara hücum etmişdir. Bəzi hallarda, qaradərililər özünümüdafiə və cavab xarakterli hücumlar həyata keçirmişdir. Xüsusən də Çikaqoda, Vaşinqtonda və Arkanzas ştatının Eleyn qəsəbəsində çoxlu ölüm halları qeydə alınmışdır.

## Adlandırma

"Qırmızı yay" termini ilk dəfə fəal və yazıçı Ceyms Veldon Conson tərəfindən istifadə edilmişdir. O, 1916-cı ildən Rəngli İnsanların İnkişafı üzrə Milli Assosiasiyanın katibi vəzifəsində çalışmış və birliyin bir çox yerli bölmələrinin təşkilində iştirak etmişdir. 1919-cu ilin yayında irqi zorakılığa qarşı dinc etiraz aksiyaları təşkil etmişdir.

## İstinadlar
# ABŞ-nin Venesuelaya zərbələri (2026)

| ABŞ-nin Venesuelaya zərbələri |
| --- |
|  Venesuela prezidenti Nikolas Maduro ələ keçirildikdən sonra "USS *Iwo Jima*" gəmisində |
| Əməliyyatın yeri | * Karakas
* Miranda[d]
* Araqua[d]
 |
| Hədəf | Nikolas Maduro, Siliya Flores[d] |
| Tarix | 3 yanvar 2026 |
| İtkilər | * Ölü sayı:
	+ 24
	+ 32
	+ 2
* Yaralı sayı:
	+ 7
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

3 yanvar 2026-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatları "**Mütləq Qətiyyət Əməliyyatı**" kod adı altında paytaxt Karakas da daxil olmaqla, Venesuelanın şimalındakı bir çox yeri hədəf alan hava hücumlarına başladı.

Günün irəliləyən saatlarında Donald Tramp "Truth Social"da bir paylaşımda Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun saxlanıldığını bildirdi.

Davam edən saatlarda Venesuelada səfərbərlik elan olunub. Venesuela vitse-prezidenti Delsi Rodriges Maduro və həyat yoldaşının itkin düşdüyünü təsdiqləyib və ABŞ-dən onların "həyatda olması ilə bağlı sübut" tələb edib.

## Arxa plan

Venesuelanın ixracının təxminən 95%-i neft təşkil edir. 2014-cü ildə neft qiymətinin kəskin ucuzlaşması ölkədə böhran ilə nəticələnmişdi.

2013-cü ildən bəri Venesuelanın Prezidenti Nikolas Maduro idi. Onun 2018 prezident seçkilərində qalib gəlməsi 45 ölkə tərəfindən tanınmamışdı. Obama, Bayden və Tramp prezedentliyi altında ABŞ Venesuelaya qarşı sanksiyalar tədbiq edərək, oradakı böhranı daha da gücləndirirdi. Venesuelanın Milli Seçki Şurası Maduronu ölkədə keçirilən 2024-cü ilin Prezident seçkilərinin qalibi elan etmişdir. Lakin, həmin nəticə tənqidçilər tərəfindən "hiyləgər" adlandırılmışdı, Maduronun özü isə avtoritarlığına görə tənqid olunmuşdur. 2025-ci ilin yanvarında Baydenin idarəçililiyi Edmundo Qonzalesi Venesuelanın qanuni seçilmiş prezidenti olaraq tanıdığını bəyan etmişdi.

## Reaksiyalar

### Beynəlxalq

* Kolumbiya prezidenti Qustavo Petro partlayışları "bombalama" adlandırıb və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Amerika Dövlətləri Təşkilatını dərhal yığıncaq keçirməyə çağırıb.

* Kuba prezidenti Migel Dias-Kanel "ABŞ-nin Venesuelaya qarşı cinayətkar hücumunu" pislədi və beynəlxalq ictimaiyyəti "cəsur Venesuela xalqına və Amerikamıza qarşı dövlət terrorizmi"ni qınamağa çağırıb.

* İran Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ-nin Venesuelaya hücumunu qətiyyətlə pisləyən bir bəyanat yayaraq, bunu ölkənin milli suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün açıq şəkildə pozulması kimi xarakterizə edib.

* Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi hücumları pisləyərək onları "silahlı təcavüz aktı" adlandırıb.

* İspaniya Xarici İşlər Nazirliyi "gərginliyin azaldılmasına və mülayimliyə" çağırıb və 28 iyul 2024-cü il seçkilərinin nəticələrini tanımadıqlarını təkrarlayıb.

## İstinadlar
# Barter

**Barter** və ya **dəyişmə müqaviləsi** — bir tərəfin əmlakının alınması müqabilində həmin tərəfə onun əmlakı dəyərində başqa bir əmlakın verilməsini öhdəsinə götürməklə bağlı vətəndaş hüququ növüdür.

## Xarici keçidlər