# Tayvan

| Tayvan |
| --- |
| çin. 中華民國 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq[d] | Gerb[d] |

 |
|  |
| Rəsmi dilləri | * Standart tayvan mandarincəsi[d]
 |
| Paytaxt | Taypey |
| İdarəetmə forması | yarı prezident respublikası, Demokratiya, konstitusiyalı respublika[d] |
|  • Su sahəsi (%) | 10,3 % |
|  • Əhali | * 23.262.544 nəf. (2019, 2024, 2024, 2025, 2026)
 |
| Valyuta | Yeni Tayvan dolları |
| İnternet domeni | .tw |
| ISO kodu | TW |
| Telefon kodu | +886 |
| Saat qurşaqları | * UTC+08:00
 |
| Nəqliyyatın yönü | sağ[d] |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Tayvan** və ya rəsmi adı ilə **Çin Respublikası** (çin. 中華民國, 中华民国 — *Zhōnghuá Mínguó*, *Çjunxua Minqo*, ing. Republic of China) – Şərqi Asiyada qismən tanınan dövlət. Qeyri-rəsmi, yerləşdiyi Tayvan adasının adına uyğun olaraq **Tayvan** adlanır

Çin Respublikası çox ölkə tərəfindən tanınmayan, Tayvan adasında yerləşən və əksəriyyətlə bu adanın adı ilə xatırlanan uzaq şərq ölkəsidir. 1912-ci ildə bugünkü Çin Xalq Respublikası torpaqlarında qurulan ölkə Birləşmiş Millətlər Cəmiyyətinin üzvü idi. Tayvan da daxil olmaq üzrə ətraf adalarla birlikdə İkinci Dünya müharibəsindən sonra sərhədlərini müəyyən etmişdir. 1949-cu ildə Çin Vətəndaş müharibəsində Çin Milli Partiyasının hakimiyyəti itirməsindən sonra ölkə Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin əlinə keçir. Bununla da Çin Xalq Respublikası qurulur. Çin Milli Partiyasının lideri Chiang Kai Shek Tayvan adasına qaçmalı olur. Çin Respublikasının fəaliyyətinin buradan davam etdiyini dünyaya elan edir. 1949-cu ildə baş verən bu yenidənquruluşu dünya tanıyır. 1971-ci ildə Çin Respublikası BMT-dən çıxarılır və oraya Çin Xalq Respublikası daxil edilir. Hal hazırda Çin Respublikası 23 ölkə tərəfindən tanınmaqdadır. Çin ifadəsi Çin Xalq Respublikası adına istifadə edilərkən, Çin Respublikasına isə ümumiyyətlə Tayvan deyilir. Tayvan beynəlxalq quruluşlara Çin Taypeyi (Chinese Taipei) adı ilə üzv olmuşdur. Əhalinin 90%-dən çoxu xan çinlisi olan Tayvan Çin xalq Respublikası ilə sıx ticarət əlaqələri yaradıb, amma kommunist rejiminə qarşı silahlı müqavimət pozisiyasındadır.

## Tarixi

Dövrünün müasir fikirlərini önə çıxaran Milliyətçilər partiyasının sədri 1911-ci ildə Çini ələ keçirir və 2000 illik imperatorluğu devirir. İlk başçının qanunları bir müddət sonra legentliyini itirdi. Yerinə General Yuan Shi Kai keçmiş və bir müddət sonra diktatorluq meylləriylə ölkəni yenidən çətin bir vəziyyətə salmışdır. 1916-cı ildə Yuanın ölməsi ilə əleyhdarlar artmışdır.4 may 1919-cu ildə tələbələrin xarici malları boykot etdiyi bir qiyam baş verir.

## Çin Kommunist Partiyasının qurulması

Rusiyadakı inqilabın müvəffəqiyyətindən ilham alan tələbələr 1921-ci ildə üsyan qaldırdılar və ÇKP-nı qururlar. Üzvləri arasında Zhou Ən Lai və Mao Tsedun kimi daha sonradan böyük əhəmiyyət qazanacaq olan adlar da var idi. Əvvəllər Yatsansanın Koumitangı arasında əlaqələr yaxşı olsa da, 1925-ci ildə Yatsansanın ölümü ilə əlaqələr qırılmışdı. Yatsansanın yerinə keçən Zəng Sürüş Şek Qərbə yaxınlaşması ilə ÇKP-nı qıcıqlanırdı. Buna görə də iki partiya rasında qarşıdurma yarandı. Kommunistlərin qiyamından qorxan Zəng Sürüş Şek 1927-ci ildə kommunistlərin bir qismini öldürmüşdür. Bu gərginlik səbəbindən münaqişə daha sa alovlanmışdır. 1931-ci ildə kommunistlər Jiangxi əyalətinin Ruijin şəhərində bir çin-Sovet hökuməti qurdular. Çan Kai Şekin davamlı hücumlarına hədəf olan əyalətdə bərabər olmayan şərtlərdə reallaşan qarşıdurmalarda 1934-cü ildə kommunistlər çətin vəziyyətə düşmüşlər. Bu uduzma vəziyyəti Maonun Çinə uyğun olmayan Sovet üsulları buraxıb özlərinə xas üsullar yaratmaları lazım olduğu fikriylə ön plana çıxmasını təmin etmişdir. Mao əksəriyyətin kəndli olduğu Çində şəhərlərdən imtina edib hərəkəti çöl seqmentə daşımışdır. Çöl partizan taktikalarını tətbiqə başlayan Mao 1934-ci, 90,000–100,000 əsgərlə uzun sürəcək bir hərəkat başlatmış, bir tərəfdən milliyyətçilərlə, bir tərəfdən də yerli bəylərlə döyüşərək 1936-cı ildə yalnız bir neçə min əsgərlə Yenan'a çatmışdır.

## Yapon İşğalı

Bu dövrlərdə Yapon imperatoru Çini işğal etmək istədi. Bu səbələ 1936-cı ildə Çinə yürüş etdi. Qısa müddət ərzində Mançuryan vilayətini ələ keçırıb orada Mançuko yarımmüstəqil dövlətini qurdu. Bundan narazı qalan çinli Mao Zedung xalqı başına toplayaraq Çin komunnist partiyasını qurdu. Çin Komunnist Partiyası Yaponiya ilə döyüşə başladı.1941-ci ildə ABŞ və Böyük Britaniya ÇKP-a köməyə gəldi.1945-ci ildə Yaponiyaya atom bombasının atılması ilə Yaponiya geri çəkildi. Beləliklə, döyüş sona çatdı. Millətçilər və kommunistlər arasındakı gərginlik yenidən alovlandı. Çin-Yapon döyüşü burada ÇKP-nın karına gəlir. Döyüş ərazisindəki köhnə silah-sursat yararlı idi. Bu silahlarla ÇKP nizami ordu yaradır. SSRİ ÇKP-nın müttəfiqi olduğundan Mançuryan və digər varlı vilayətlər onun əlinə düşür.1948-ci ildə Mao Zedung siyasət dəyişdirir və ölkədə idarəçiliyi ələ keçirir.1949-cu ildə ÇKP Pekini ələ keçirir. Milliyətçi partiyasının rəhbəri Zəng Sürüş Şek İsə ABŞ-nin diasporunun bir hissəsini və Milliyətçiləri bir yerə yığıb Tayvan adasına köçür. Burada Çin Xalq Respublikasından asılı olmayan bir dövlət qurur.

## Təhsil

Tayvan Yaponiyanın müstəmləkəsi olduğu zamanlarda təhsil Yaponiyadakı kimi keçilirdi. Daha sonra Tayvan Çinin müstəmləkəsi oldu. Bundan sonra dərhal sistem Çin sistemi ilə əvəzləndi. Hal hazırda Tayvanda Çin və Amerikan sistemlərinə əsaslanan təhsil mövcuddur.

Pedaqoji sistem təhsili 3 yerə bölür:6 il ibtidai, 3 il orta və 4 il ali təhsil tədris olunur. Sistem müvəffqiyyətli olmuşdur. Belə ki, onlar dünya üzərindəki ən yüksək imtahan nəticələrindən birinə sahibdirlər. Belə tədrisdə şagirdlərə texniki fənləri aşılayır və yaradıcılığı demək olar ki, təbliğ etmir.

Tayvan tələbələri test nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün Biologiya, riyaziyyat və digər texniki fənlərə maraq göstərir. Buna görə də kurslar əksər populyar fənnlər üçün təşkil olunur. Dərslərdə mühazirələr, icmallar, sessiyalar və şəxsi öyrədici proqramlarda deklamasiyalar təşkil edilir. 2003 də Tayvan əhalisinin 96,1%-i savad meyyarlarına uyğun olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər