Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Materik Çini

1: Materik Çini, Tayvan (göy dördbucaq), Honqkonq (qırmızı dördbucaq) və Hainan (bənövşəyi sərhəd).
 2: Honqkonq və Makao (yaşıl) və onların Materik Çini (sarı) ilə sərhədləri.
 3: Tayvan və onun Materik Çini ilə dəniz sərhədləri.
**Materik Çini** və ya **Qitə Çini** (çin. 中国大陆| Pinyin: zhōngguó dàlù) — Çin Xalq Respublikasının birbaşa nəzarəti altında olan əraziləri bildirmək üçün istifadə edilən termindir. Bu ərazilərə Honqkonq və Makao xüsusi inzibati rayonları, və həmçinin Tayvan daxil deyil.

Bu hüquqi və siyasi anlayışdır. Lakin, bəzən sırf coğrafi mənada da işlənilir. Məsələn, Haynan adasının xüsusi statusu yoxdur, lakin onun coğrafi mənada Materik Çindən Haynan boğazı tərəfindən ayrılmış olduğundan yazılır.

## Tarixi

Çində vətəndaş müharibəsinin sonunda, 1949-cu ildə, Çin Kommunist Partiyası (ÇKP) ilə Çin Xalq Azadlıq Ordusu qalib gələrək Homindan və Milli İnqilabi Ordusunu məğlub ediblər. Buna görə, Homindan Çin Respublikasının institutlarını (o cümlədən, hökumətini) Tayvana köçürməyə məcbur olub. Tayvan adası Yaponiyanın kapitulyasiyasından sonra, 1945-ci ildə Homindana hökumətinə verilmişdi. 1949-cu ilin oktyabrın 1-də Çin Xalq Respublikası təsis olandan bəri, onun ÇKP idarə etdiyi hökuməti özünü bütöv Çinin yeganə qanuni hökuməti olaraq sayır. Eyni zamanda, Tayvanda yerləşən Çin Respublikasının hökuməti özünü bütün Çinin qanuni hökuməti sayır və idarə etdiyi ərazilərini Çin Respublikasının azad ərazisi (çin. 中華民國自由地區) adlandırır. Beləliklə, bu iki hökumət beynəlxalq aləmdə "Çin hökuməti" kimi tanınmaq üçün rəqabət başlayıblar. Halbuki, Tayvanın demokratikləşməsindən sonra, Tayvan azadlığı hərəkatı populyarlaşması nəticəsində, orda Çin Xalq Respublikasının sadəcə "Çin" şəkildəki adlanması daha çox yayılmışdı.

Honqkonq ilə Makao ÇXR-ın 1949-cu ildəki təsisi zamanı xarici dövlətlərin koloniyaları olduqlarına görə, onlar Materik Çini anlayışına daxil deyil. 1997 və 1999-cu illərdə Çin Xalq Respublikasının nəzarəti altına keçmiş Honkonq və Makao Den Syaopinin bir ölkə, iki sistem siyasəti əsasında Çinin xüsusi inzibati bölgələri statusuna malik olub başqa bir siyasi və iqtisadi sistemə malikdirlər və bu səbəbə görə Materik Çinin tərkibinə daxil edilmirlər.

## Anlayışın rəsmi istifadəsi

ÇXR-nın giriş və çıxış idarəçiliyi qanunuda (çin. 中华人民共和国出境入境管理法) bu cür iki anlayış var:

* Qitə (çin. Dàlù 大陆; 大陸).
* Daxili torpaq (çin. Nèidì 内地; 內地). Bu anlayış Honkonq və Makao ərazilərinə aid deyil.

Birinci termin Bir Çin siyasətini vurğulamaq üçün, söhbət ÇXR ilə Tayvan münasibətləri haqqında gedəndə işlənilir. ÇXR hökuməti jurnalistlərə tapşırır ki, bu münasibətləri müzakirə edəndə, Tayvan ilə "qitə" (Dàlù) sözləri işlədilsin. Söhbət Honkonq və Makao haqqında gedəndə isə, ÇXR hökuməti özünü ingilis dilində "Mərkəzi Halq Hökuməti" (ing. Central People’s Government) adlandırır. Daxili torpaq (*Nèidì*) anlayışı ÇXR-də, Materik Çinin bölgələrdən xaric olan ərazilər mənasını daşıyan "sərhəddən xaric" (çin. 境外) anlayışı ilə birgə işlənilir.

## İstinadlar
# Çin Sovet Respublikası

| Çin Sovet Respublikası |
| --- |
| *Ənənəvi çincə:* 中華蘇維埃共和國 *Pinyin:* Zhōnghuá Sūwéi'āi Gònghéguó |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| *全世界無產階級和被壓迫的民族聯合起來 Bütün ölkələrin proletarları birləşin!* |
| **Himn:**İnternasional (*Qu Qiubayın tərcüməsi.*)  |
|  |
| Rəsmi dilləri | * Çin dili
 |
| Paytaxt | Ruijin (1931–1936) Baoan (1936–1937) Yenan (1937) |
| İdarəetmə forması | Birpartiyalı Marksiszm–Leninizm Sosialist Respublikası |
| Valyuta | Çin yuanı |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Çin Sovet Respublikası** — 1931–1937-ci illər arasında qurulmuş tanınmayan dövlət. Homindan tərəfindən məhv edilmişdir.

Vladimir Leninin şəkli Çin Sovet Respublikası tərəfindən çap edilmiş 1 yuanda istifadə edilmişdir.
## Həmçinin bax

* Çin Sovet Respublikası bayrağı
* Çin Sovet Respublikası gerbi

## İstinadlar
# Vilayət

**Vilayət** (ərəb.  ولاية‎ — vilayət) və ya **əyalət** (ərəb. أيالة‎) — bir sıra dövlətlərdə inzibati-ərazi vahidi.

Orta əsrlərdə bir sıra hallarda valinin (qubernator) təyin olunduğu əyalətlərə vilayət deyilirdi.

Bir sıra Qərb ölkələrində və dillərində “provincia” adlanır.

## Provincia

Sözün mənşəyi latın dilindən «**provincia**» gəlir. Qədim Romada, bu, Apennin yarımadasının xaricində yerləşən və Roma qubernatorları tərəfindən idarə olunan Romaya tabe olan ərazilərin adı idi, yəni xarici ərazilər

"Provincia" sözü, ehtimal ki, latınca pro- ("adından") və vincere ("nəzarəti ələ keçirmək") sözlərindən qaynaqlanır. Beləliklə, vilayət, Roma hakimləri adından Roma hakimliyi tərəfindən idarə olunan bir ərazi idi. Roma İmperiyası da vilayətlərə bölünmüşdür.

## Müasir dövlətlərdə və ölkələrdə

Latın «provincia» yaxın sözlər Argentina, Kanada, Belçika, İspaniya, İndoneziya və bəzi digər əyalətlərdə və ölkələrdə ərazi bölgüsünü göstərir.

Bir çox əyalətdə və ölkədə əyalət nisbətən böyükdür, əyalət qanunverici orqanlarındakı təmsilçilərini ərazi bölgüsü ilə seçir (bir çox ingilisdilli əyalətlərdə və ölkələrdə bir rayon kimi). Digərlərində, dövlətin və ölkənin qanunverici orqanlarında nümayəndələri olan əhəmiyyətli bir muxtariyyətə və kifayət qədər geniş bir əraziyə sahib olan yerli bir vahiddir. Fransada, heç bir muxtariyyət olmadan ərazi vahididir, yəni mərkəzi bir orqan tərəfindən yaradıla və ya ləğv edilə bilər.

Məsələn, bir il Belçika, İspaniya, İtaliya və Filippindəki bir dövlətin mərkəzi hökumətinin ərazi bölməsidir. Kanada, Konqo və Argentina kimi əyalətlərdə və ölkələrdə əhəmiyyətli bir muxtariyyətə sahib bir seçki vahididir. İtaliyada və Çilidə bir vilayət bir bölgənin inzibati bölgüsüdür, bu da öz növbəsində bu dövlətlər və ölkələr üçün birinci dərəcəli inzibati vahiddir. İtalyan əyalətləri də komune (kommunalar və ya kommunalar) adlanan bir neçə inzibati bölgüdən ibarətdir

Böyük Britaniyada, Londonun hər bir mahalına danışıq dilində əyalətlər deyilir. Britaniya İmperiyasında, Kanada və Cənubi Avstraliya kimi xarici koloniyalar qədim Roma mənasında "vilayət" adını daşıyırdı.

## Həmçinin bax

* Quberniya (Rusiya)
* Ostan
* Distrikt
* Mərz
* Region
* Mahal
* Kanton
* Mxare
* Quberniya
* Mühafəzə
* Vilayət (termin)
* Federal dövlət

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Online Etimologiya
# Mancurlar

**Mancurlar**— Müasir şimali-şərqi Çində olan Mancuriya əsilli Tunqus xalqıdır.

## Ümumi məlumat

Mancurlar Şimal-Şərqi Çinin yerli əhalisidi.Sayları 10 milyondur.Mancur dilində danışırlar. Eyni zamanda Çin dilindən də istifadə edirlər.Yazıları XVI əsrdən etibarən monqol əlifbası əsasındadır.Dindarları buddist və daosizm tərəfdarlarıdır.Ənənəvi etiqadlarını da qoruyurlar.Cəmiyyətdə tayfa bölgüsü qalıqları da saxlanılır.Mancurlar qədim Çin salnamələrində xatırlanan tunqus tayfalarının nəsilləridir.Mancurların xalq kimi formalaşmasında qonşu türk, monqol və başqa tayfalar da yaxından iştirak etmişdir.Vahid xalq kimi yalnız XVII əsrin ortalarında formalaşmışlar.Ənənəvi məşğuliyyətləri əkinçilik, dağlıq rayonlarda isə meşəçilikdir.XX əsrin ikinci yarısında sənayedə çalışan mancurların sayı artmışdır.

## Tarixi

Neolit dövrlərindən mancurların, bəzən isə Amur hövzəsində yaşayan tunqusların əcdadlarında mülayim qurşağın iri çaylarının sahillərində oturan balıqçılar təsərrüfat- mədəni tipi inkişaf etmişdir. Onlar başlıca olaraq torpaqları və çay axınını dayandırmaq üçün cürbəcür süni maneələrin köməyi ilə qızıl balıq tuturlar. Balığın dərisindən, yaxşı emal edildikdən sonra müxtəlif məişət əşyaları, həmçinin paltar məqsədilə istifadə olunurdu.

645-ci ildə Mancuriyadakı Xitanla və cənubi Koreyanın iki dövləti – Pençe və Silla ilə ittifaqda Koquryaya müdaxilə etdi, lakin ağır itki verməklə geri çəkilməyə məcbur edildi.

696-ci ildə Mancuriyada Xitan özünün çinli qubernatoruna qarşı qiyam qaldırdı. 698-ci ildə türklər öz növbəsində Hopehə müdaxilə etdilər.

Mancurlar 6 milyondan artıq olmaqla özlərini XVII əsrdə Çinə müdaxilə etmiş və 1644-1911-ci illərdə hökmranlıq edən Tsin sülaləsini yaratmış Mancu döyüşçülərinin törəmələri kimi qələmə verirlər. Qədim Mancu dili faktiki olaraq ölü dildir və mancurlar bütünlüklə çinli mədəniyyətinə assimilyasiya olmuşlar.

Mancurlar XVII əsrdə Çindəki Min sülaləsini məğlub etmişdilər. 1624-cü ildə hollandlar Tayvanı tutur. 1582-ci ildə italiyalı yezuit-missioner Matteo Riççi (1552-1610-cu illər) Makaoya gəlir. Sonralar o, çinlilər tərəfindən qəbul edilir və Pekində daimi yaşamağa icazə verilmiş ilk əcnəbi olur.

1628-ci ildə şimal-qərbdə mülkədar ailəsindən olan Li Tszıçenin başçılığı altında qiyam qalxır. 1642-ci ildə Li Tszıçen Çinin şimalının hakimi olur, 1644-cü ildə isə o, Pekini tutur. Sonuncu Min imperatoru özünü asır. Qiyamı yatırmaq məqsədilə Min generalı U Sanquy kömək üçün Mancurlara müraciət edir, onlar XVII əsrin birinci yüzilliyində Tsin ("Saf") dövləti yaratmışdılar ki, buna da Abaxay xan başçılıq edirdi. Mancurlar qiyamşçılara divan tutub Abaxay xanın oğullarındanbirini Çin imperatoru elan etdilər və bunula da yeni Tsin sülaləsinin əsasını qoydular.

## İstinadlar
# Microsoft Bing

| Microsoft Bing |
| --- |
|  |
|  |
| URL | bing.com |
| Tipi | İnternetdə axtarış sistemləri |
| Sahibi | Microsoft |
| Açılma tarixi | 3 iyun 2009 |
| Alexa reytinqi | * 28 (2017, 2020, 2021)
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Bing** — Microsoft tərəfindən qurulan bir axtarış sistemidir. İlk dəfə "Microsoft" şirkətinin baş direktoru Stiv Balmer tərəfindən təqdim olunmuşdur.

2009-cu ilin ilk yarısında sınaq işlərinə başlayan və ictimaiyyətə adı əvvəl Kumo olaraq elan olunan Bing, "vərdişləri dəyişdirmə" iddiasıyla yola çıxdı. Bing sistemində ən əhəmiyyətli yeniliyin, veb-saytlarına keçid vermənin xaricində alt başlıqlar halında məlumatların də listələnməsi oldu. Windows Live Search axtarış sisteminin yerini alması və Google rəqib olması gözlənilən Bing, 1 iyun 2009 tarixində "beta" (sınaq) yayımıyla xidmətə qoşuldu.Bing axtarış sistemi 58 dildə istifadə edilə bilir. www.discoverbing.com adlı saytda təqdimatı edilən Bing'in bir fərqli xüsusiyyəti də hər gün dəyişən arxa plan rəsmidir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# The New York Times

| *“Nyu-York Tayms”* |
| --- |
| ing. The New York Times |
|  |
|  |
| Nəşriyyat | Artur Şultsberger[d] |
| Yaranma tarixi | 18 sentyabr 1851[…] |
| Dil | ingilis dili[…] |
| Ölkə | * ABŞ
 |
| Tiraj | 876 638 (gündəlik) 1 352 358 (bazar) |
| ISSN | 0362-4331, 1553-8095, 1542-667X |
| nytimes.com |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**"Nyu-York Tayms"** (ing. The New York Times (Nyu-York vaxtı)) — ABŞ-də gündəlik qəzet. 1851-ci ildən Nyu-Yorkda "Nyu-York tayms şirkəti" tərəfindən nəşr edilir. Latın Amerikası və Avropa nəşrləri müvafıq olaraq Limada (Peru) və Parisdə (Fransa) çıxır. Tirajı 1 milyondan çoxdur.

## Tarixi

Qəzetin nüfuzu 1870–1871-ci illərdə New York City Hall Tweed Rings-in hökmranlığının sona çatmasına səbəb olan, Tammany Hall kimi şəhərdə tanınan şəhərin Demokratik Partiyasının rəhbəri William Tweed'i ifşa edən bir sıra məqalələr dərc edərkən artırdı. 1880-ci illərdə New York Times tədricən GOP adaylarının redaksiya dəstəyindən daha siyasi müstəqil və analitik bir qəzet olmaq üçün uzaqlaşdı; 1884-cü ildə Demokrat Qrover Klivlend (əvvəllər Buffalo meri və Nyu-Yorkun qubernatoru) ilk prezidentlik kampaniyasında qəzeti dəstəklədi. Bu keçid The New York Times qəzetinə mühafizəkarlar, biznes yönümlü oxucular, yüksək təbəqələrin oxucuları da daxil olmaqla oxucuların itkisi olsa da, qəzet bir neçə il ərzində oxucuların sayını bərpa etdi və yavaş-yavaş ədalətli və qərəzsiz bir qəzet kimi tanındı, xüsusilə də 1890-cı illərdə yeni bir sahibi, yayıncı, Chattanooga, Tennessee'dən Adolf Oks liderliyində.

## İstinadlar
# Qırğızıstan iqtisadiyyatı

| Qırğızıstan iqtisadiyyatı |
| --- |
| Statistika |
| ÜDM | 10.930.644.920 $ |
| Adambaşına düşən ÜDM | 1.606,7 $ |
| İnflyasiya (İQİ) | −0,5 ± 0,1 % |
| *Əksi qeyd olunmayıbsa, bütün məlumatlar ABŞ dolları ilədir.* |

**Qırğızıstan iqtisadiyyatı** əsasən sənaye və xidmət sektorundan ibarətdir və əmək qabiliyyətli əhalinin yarısından azı xidmət sektorunda işləyir . 2011-ci ildə miqrant köçürmələrinin həcmi ölkənin ÜDM-nin 29% -ni təşkil etmişdir .

Sənaye enerji və mədənçiliklə təmsil olunur. Yüngül və qida sənayesində müəssisələr var. Yanacaqdoldurma stansiyası bazarı qismən ölkənin şimalında yanacaqdoldurma məntəqələrinin 63% -ə qədərinə sahib olan Qazprom Neft şirkəti tərəfindən idarə olunur. 1990-cı illərdə respublikada sənayeləşmə və Orta Asiya standartlarına görə böyük bir eniş yaşandı: Qırğızıstanın ÜDM-i 1990-2001-ci illərdə 10,35 dəfə azaldı (qonşu Özbəkistanda, eyni zamanda, 3,45 dəfə) . Ciddi bir problem 2008 - 2012-ci illərdə kəskin artan dövlət xarici borcudur: 2083,8 milyon dollardan 3031,1 milyon dollara qədər. Kənd təsərrüfatı məhsullarının əhəmiyyətli bir hissəsi ixrac olunur. Turizm Qırğızıstan üçün vacib bir gəlir mənbəyidir. 2008-ci ildə ölkəni gəliri 509 milyon dollar olan 2 milyondan çox xarici turist ziyarət etdi. Qırğızıstan büdcəsinə də Manas bazasının icarəsi üçün ABŞ-dən 63 milyon dollar gəlir əldə edilir. Kiçik sahibkarlığın payı əhəmiyyətsizdir - 2013-cü ildə kiçik və orta müəssisələrin heyəti (fərdi sahibkarlar və kəndli təsərrüfatlarının işçiləri istisna olmaqla) cəmi 87,7 min nəfər (iqtisadiyyatda işləyənlərin sayının 3,9%) təşkil etmişdir. . Həmçinin ölkədə 2013-cü il üçün 329,7 min fərdi sahibkar (fiziki şəxs)

## Energetikasi

Qırğızıstanın ümumi enerji ehtiyatlarındakı payı dünyanın ümumi sayının 0,037% -ni təşkil edir (179 ölkə). Eyni zamanda, bu ehtiyatların strukturunda% 96,5 kömürün payına düşür.

Ölkənin hidroenerji potensialına diqqət yetirmək lazımdır. Dünya Enerji Şurasının (WEC) hesablamalarına görə, ümumi nəzəri hidroelektrik potensialı 163 TWh / ildir. Ümumi texniki hidroelektrik potensialı (Texniki cəhətdən istismar olunan qabiliyyət) - 99 TWh / il. İqtisadi hidroenerji potensialı - 55 TWh / il. UNSD məlumatlarına görə (aprel 2020), 2017-ci ildə Qırğızıstandakı hidroelektrik stansiyalarda ümumi elektrik enerjisi istehsalı (EES EAEC "Dünyanın bölgələrində və ölkələrində elektrik enerjisi istehsalı") 14203 milyon kilovatsaat və buna görə də texniki hidroenerji potensialından istifadə% 14,3, iqtisadi - 25,8% qiymətləndirilə bilər.

Elektrik enerjisi sənayesi ölkənin sosial-iqtisadi kompleksinin ən vacib sahəsidir. 1945-dən 2016-cı ilədək dövrdə respublikada elektrik enerjisi istehsalı aşağıdakı diaqramla təsvir edilmişdir.

## İstinadlar
# 907

| 907 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 907 *CMVII* |
| Yuli təqvimi | 907 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 6415-6416 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 1659-1660 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 4667-4668
ד'תרס"ז
 - ד'תרס"ח |
| Hicri təqvim | 293-294 |
| Erməni təqvimi | 3399-3400 (11 avqust)
ՋԷ |
| Çin təqvimi | 3603-3604 丙寅 - 丁卯 qırmızı pələng
 - qırmızı dovşan
 |
| Efiopiya təqvimi | 899 - 900 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 963-964 |
| - *Şaka sambat* | 829—830 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 4008-4009 |
| İran təqvimi | 285-286 |
| Buddist təqvimi | 1450 |
| Holosen təqvimi | 10907

  |

## Hadisələr

* Pressburq yaxınlığında vuruşması. Macarlar almanları darmadağın edirlər.

## Doğumlar

## Ölümlər

* 24.XI - Mavəraünnəhr əmiri I İsmayıl Samani.
# 1949

| 1949 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1949 *MCMXLIX* |
| Yuli təqvimi | 1949 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7457-7458 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2701-2702 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5709-5710
ה'תש"ט
 - ה'תש"י |
| Hicri təqvim | 1368-1369 |
| Erməni təqvimi | 4441-4442 (11 avqust)
ՌՋԽԹ |
| Çin təqvimi | 4645-4646 戊子 - 己丑 sarı siçovul
 - sarı öküz
 |
| Efiopiya təqvimi | 1941 - 1942 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 2005-2006 |
| - *Şaka sambat* | 1871—1872 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5050-5051 |
| İran təqvimi | 1327-1328 |
| Buddist təqvimi | 2492 |
| Holosen təqvimi | 11949 |
| Yapon xronologiyası | 24 Syova erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 157—158 |
| Çuçxe təqvimi | 38-ci çuçxe ili |
| Minqo təqvimi | 38-ci Tayvan ili |

## Hadisələr

* 1 fevral - Türkiyənin paytaxtı Ankarada "Azərbaycan Kültür Dərnəyi"nin təsis edilməsi.
* 4 aprel - Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) yaradılması.
* 7 aprel – Nyufaundlend əyalətinin Kanadanın tərkibinə daxil olması.
* 7 oktyabr – Almaniya Demokratik Respublikasının qurulması.
* İtaliyanın NATO-ya daxil olması.
* 1 oktyabr - Çin Xalq Respublikasının yaradıldığının elan edilməsi.
* Argentinada yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi.
* Sosialist dövlətlərinin iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı olan Qarşılıqlı İqtisadı Yardım Şurasının yaradılması.
* Avropa Şurasının yaradılması.
* 6 may - Qafqaz bölgəsində ilk dəfə ən iri suvarma sistemlərindən birinin – Samur-Dəvəçi kanalının işə salınması.
* Azərbaycan SSR-də icbari yeddilik təhsilə keçilməsi.
* Akademik Heydər Hüseynovun "XIX əsr Azərbaycanda ictimai və fəlsəfi fikir tarixindən" əsərinin nəşr edilməsi.
* Neft Daşlarının salınması
* 22 noyabr - Sumqayıtın şəhər statusu alması

## Doğumlar

* 17 iyul – Martik Qaraxanyan
* 10 avqust – Qəndab Quliyeva, Azərbaycan xanəndəsi
* 29 avqust — Arif Alvi, Pakistanın 5-ci prezidenti
* 25 sentyabr — Pedro Almodovar, İspaniya kinorejissoru
* 21 oktyabr – İsa Cəfərov, Kimya üzrə fəlsəfə doktoru
* Məhəmməd Baqir İrəvani — İraq şiə alimi

## Ölümlər
# Şu (çarlıq)

|  |
| --- |
| Vey, Şu, U çarlıqlarının xəritəsi. 262-ci il |

**Şu** (çin. ənən. 蜀漢, sadə. 蜀汉, pinyin: *Shǔ Hàn*, hərfi mənası: "Şu Han") — Üç çarlıq dövründə 221 — 263 cü illərdə mövcud olmuş dövlət .
Şu çarlığının əsası, özünü Han sülaləsinin davamçısı sayan Lyu Bey (劉備) tərəfindən qoyulmuşdur. Lyu Bey “Sarı çalmalılar üsyanını” yatıraraq hakimiyyəti əlinə almış ordu sərkərdəsi olmuşdur. Etdiyi cəhdlərə baxmayaraq uzun müddət ona ərazi bütövlüyünü əldə etmək mümkün olmur. O, ya Vey çarlığının hökmdarı Çao Çao, ya Yuan Şao, ya da Lyu Byaonun tabeçiliyinə keçirdi. Lyu Bey ordusu U çarlığının çarı Sun Çyuanın ordusu ilə müttəfiqləşərək Vey çarı Çao Çao üzərində qələbə çaldıqdan sonra, 208 ci ildə nəhayət Lyu Bey Çzinçjounun şimal hissəsinə sahib olur. Daha sonra cənuba doğru irəliləyərək Ulin və Çanşa şəhərlərini də əlinə keçirərək, Yantszı çayı boyunca üzü yuxarı irəliləmiş olur. 214 cü ildə İnçjounu fəth edir. Sonradan müttəfiqi U çarlığının çarı Sun Çyuana qarşı vuruşaraq, Çyinçjounu onunla bölüşdürmüşdür. 219 cu ildə Lyu Bey Çao Çaodan Hançjun əyalətini almışdır. Beləliklə o, çarlığın ərazisini xeyli böyütməyə nail olmuşdur.

## Xarici keçidlər

* Üç çarlığın tarixi  (rus.)