Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# İngilislər

**İngilislər** (ing. Englishmen, English people) — İngiltərənin əhalisinin əsasını təşkil edən yerli xalq. Orta əsrlərdə Böyük Britaniya adalarında anqllar, sakslar, frizlər, yutlar qədim german tayfaları və həmçinin onlar tərəfindən adaların assimilyasiya edilmiş kelt əhalisindən yaranıb.

Hal-hazırda özünü ingilis hesab edən 50 milyon nəfər var. İngilis əsilli 110 milyon nəfər var, onlar əsasən ABŞ, Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya və CAR-da yaşayırlar.

Böyük Britaniyada özünü ingilis hesab edən 44,7 milyon əhailisi, onun əsas əhalisidir. Digərləri Kanada, ABŞ, Avstraliya, Yeni Zelandiya, CAR, Hindistan və digər ölkələrdə yaşayırlar. Onların dilləri — ingilis dilinin Britaniya variantı, onun dialektləri olan şərq, şimali, cənub, qər, kent dialektləridir. Yazıları latın qrafikası əsasındadır, qədimdə run əlifbasından istifadə ediblər.
# Uzaqdan zondlama

**Uzaqdan zondlama** — yerdə müşahidədən fərqli olaraq obyektlə fiziki təmasda olmadan obyekt və ya hadisə ilə bağlı informasiyanın əldə olunmasıdır. Məsafədən zondlama coğrafiya və bir çox Yer elmləri bölmələri (məsələn, hidrologiya, ekologiya, okeanoqrafiya, geologiya) daxil olmaqla çoxsaylı sahələrdə istifadə olunur; onun hərbi, intellektual, kommersiya, iqtisadiyyat, humanitar tətbiqietmələri də var. Müasir istifadədə bu termin Yerdə (həm yer səthində, həm də atmosfer və okeanlarda) təbliğ siqnalları (yəni elektromaqnit radiasiyası) vasitəsilə obyektləri müəyyən edib təsnifləşdirmək üçün aero sensor texnologiyalarının istifadəsini nəzərdə tutur.
Uzaqdan müəyyən etmə iki cürə olur: *passiv* və *aktiv*. Obyektin buraxılan və ya əks olunan radiasiyanı müşahidə edən sensorlara passiv uzaqdan müəyyən etməsi deyilir. Beləliklə, buraxılan günəş şüaları passiv sensorlarla ölçülən radiasiyanın ən adi bir mənbəyidir. Aktiv sensorlar isə, tərsinə, buraxılan enerjini obyetktin öyrənməsi üçün istifadə olunur. Misal üçün, radar, obyekti aşkər edib, onun yerini, sürətini və istiqamətini müəyyən edir.

Məsafədən zondlama vasitəsilə təhlükəli və çətin keçmə yerlərdən vizual və digər məlumatları toplamaq mümkün olur.

## Xarici keçidlər
# Dharma

**Dharma** və ya **dhamma** (sanskr. धर्म dharma*IAST*, dhamma*IAST* "təlim", "qanun") — hind fəlsəfəsi və hind dinlərində ən vacib anlayışlardan biridir. Dharma, kosmik nizamı qorumaq üçün zəruri olan müəyyən edilmiş norma və qaydaların məcmusu kimi təsvir edilə bilər. Dharma anlayışına ekvivalent tapmaq çətindir. "Dharma" sözü hərfi olaraq "tutan və dəstəkləyən" kimi tərcümə olunur (Sanskrit köklü söz dhar və ya dhri dhṛ — "tutmaq, dəstək vermək" deməkdir). Kontekstdən asılı olaraq, dharma "mənəvi prinsiplər", "dini vəzifə", "ümumbəşəri olma qanunu" və s. kimi tərcümə oluna bilər.

Dharma, hind dinlərinin doktrinalarında əsas rol oynayır, hər biri dharmik prinsiplərini qəbul edir və tətbiq edir. Hind dini ənənələrində, dharma normalarına uyğun yaşayan insanların mokşa ya da nirvanaya nail olmaları ümumiyyətlə qəbul edilir. Hind cəmiyyətində dharma, hər bir şəxsin hüquq və vəzifələri barədə dini və mənəvi bir doktrinadır.

## İstinadlar
# Təhlükəsizlik

**Təhlükəsizlik** — təhlükənin minimal olduğu bir vəziyyət.

## Təhlükəsizlik növləri (nümunələr)

* İnformasiya təhlükəsizliyi: İnformasiya təhlükəsizliyi, yazılı, şifahi və ya elektron mediada məlumatların qorunması və doğru məlumatların doğru zamanda lazımi şəxsə çatdırılması ilə əlaqədardır.
* İnformasiya texnologiyaları təhlükəsizliyi: İnformasiya cihazları və proqram təminatlarının istifadəsi nəticəsində yarana biləcək risk və təhlükələri araşdıran informasiya texnologiyaları şöbəsi.
* Fiziki təhlükəsizlik: Fiziki təhlükəsizlik təcavüzkarların bir qurğu, qaynaq və ya fiziki məlumat əldə etməsinin qarşısını almaq və ya yayındırmaq üçün görülən bir tədbirdir. İxtisaslı işçi qüvvəsindən belə işlərdə istifadə olunur.
* Qida təhlükəsizliyi: İki konsepsiyanı özündə birləşdirir.
	+ Beynəlxalq münasibətlər sahəsində insanlar aclıq və qıtlıq içində olmamalıdırlar.
	+ Bu qidanın istehsal mərhələsindən son istehlakçıya çatana qədər insan sağlamlığı üçün uyğun şərtlərdə qida istehsalı, saxlanması, qablaşdırılması və daşınmasının təmin edilməsidir.
* İnsan təhlükəsizliyi: Milli təhlükəsizlik, suverenlik və insan hüquqları sahəsində konseptual bir problemi göstərən beynəlxalq münasibətlər terminidir. Bunu insan hüquqları kimi də ifadə etmək olar.
* Əməyin mühafizəsi (və ya işçilərin təhlükəsizliyi): İş proseslərində hər hansı bir iş xəttində çalışan işçilər üçün sağlamlıq və təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsidir.

## Təhlükəsizlik sistemləri

Ekrandakı kameralardan götürülən görüntülərə baxmaq, görüntüləri yazmaq, qeydə alınmış görüntüləri səsləndirmək, uzaqdan görüntüləmək və digər bu kimi əməliyyatları təmin edən X-ray, kamera, lens, ayaq, mühafizə, kabel, monitor, qeyd və nəzarət cihazı və digər aksesuar/materiallardan ibarət məhsul-xidmət birləşməsinə kamera təhlükəsizlik sistemi deyilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Təhlükəsizlik siyasəti
* Təhlükəsizlik mədəniyyəti
# Dil

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu məqalə **ünsiyyət vasitəsi olan dil** haqqındadır. **Digər mənalar** üçün **Dil (dəqiqləşdirmə)** səhifəsinə baxın.* |

Mixi yazı, tanınan ən qədimi yazı növlərindən biridir. Dilin yazıya geçməsindən əvvəl, bu yazıların tarixindən hətta minlərcə il əvvəl də danışıldığı qəbul edilir.
**Dil** — ancaq insanlara aid olan, özündə məzmun və eyni tip səslənmə (yazılış) qaydaları daşıyan şərti sistem.

O, yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, dünya haqqında təsəvvür yaradan təbii intellektual sistemdir. Hər bir dil ayrılıqda dünya haqqında bilik, dünyanı görmək və anlamaq üçün vasitədir.

Dilləri linqvistika öyrənir. Dildə şərti işarələr semiotikanın predmetidir. Dilin insan təfəkkürünə və fəaliyyətinə təsirini psixolinqvistika tədqiq edir.

## Tipologiya

* linqvistikanın predmeti olan insan dilləri :
	+ təbii insan dilləri,
	+ süni insan dilləri, məsələn, (esperanto),
	+ karlar üçün jest dili,
* formal dillər
	+ kompüter dili, məsələn Alqol,
* Heyvanların ünsiyyət dili.

## Dillər haqqında ümumi məlumat

Hazırda Yer üzündə 7000-ə yaxın dil mövcuddur. Dünyanın yeddi dili dünya dilləri hesab olunur: ingilis dili, ispan dili, ərəb dili, rus dili, fransız dili, alman dili, portuqal dili

Alimlərin fikrinə görə, son 100 il ərzində 3000-dən 6000-ə qədər dili ölüm təhlükəsi gözləyir. Dilin saxlanması üçün həmin dildə ən azı 100 min insan danışmalıdır.

Yer üzündə əhalinin 80%-i 7000 dildən yalnız 80 dili bilir. Qalan dillərdə əhalinin 20%-i danışır. 3,5 min dil əhalinin 0,2%-nə aiddir

## Altay dilləri

* Türk dilləri
* Monqol qrupu
* Tunqus-mancur dilləri

## Ural dilləri

* Fin-Uqor qrupu
* Samodi qrupu

## Hind-Avropa dilləri

* German dilləri
* Roman dilləri
* Slavyan dilləri
* İran dil qrupu
* Hind-ari dilləri
* Baltik dilləri
* Kelt dilləri
* İtalik dilləri
* Yunan dilləri
* Paleobalkan dilləri

## Avrasiya Dil Ailəsi

* Semit qrupu
* Berber-Liviya qrupu
* Çad qrupu
* Kuşit qrupu

## Qafqaz dilləri

* Kartvel qrupu
* Abxaz-adıq dilləri
* Nax qrupu
* Dağıstan qrupu

## Paleoasiya Dil Ailəsi

## Ölü dillər

* Əski yunan dili
* Latın dili
* Sanskrit dili
* Assuriya dili
* Əski türk dili
* Əski fars dili
* Əski rus dili

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rusiya tərəfdən qəribə təklif
* "Dil və təfəkkür fəlsəfi problem kimi" M. Mirzəliyeva Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine

## Həmçinin bax

* Dil (anatomiya)

## Ədəbiyyat

* Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. B., 1962;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. B., 1968;
* Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası. B., 1973;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. B., 1979, 1-ci hissə; Müasir Azərbaycan dili. 3 cilddə. B., 1978–1981, 1–3-cü c.;
* Qasımov M. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. B., 1983;
* Əlizadə A. Azərbaycan ədəbi dilinin elmi üslubu (1901–1920-ci illər). B., 1997;
* Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili. /Red. B . N ə b i y e v. B., 1998;
* Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. B., 2000;
* Aslanov V. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixinə dair. B., 2002;
* Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. 2 cilddə. B., 2003, c. 1; Axundov A. Dil və ədəbiyyat. 2 cilddə. B., 2003.
# Konnektikut

| **Konnektikut** ing. Connecticut |
| --- |
| Ştat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| Təxəllüsü: Konstitutsiya ştatı Muskat qozu ştatı Müddəalar ştatı Daimi adətlər ölkəsi |
| Şüarı: Kim ötürür, o qoruyur. |
| Himni: Yankee Doodle |
| ABŞ xəritəsində Konnektikut |
| Rəsmi dil | İngilis dili |
| Paytaxtı | Hartford |
| Ən iri şəhəri | Bricport |
| Ən iri metropoliteni | Böyük Hartford |
| Ərazisi | 48-ci (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 5,543 mil² (14,357 km2) |
|  • Eni | 70 mil (113 km) |
|  • Uzunluğu | 110 mil (170 km) |
|  • % su | 12.6 |
|  • En dairəsi | 40° 58′ Ş - 42° 03′ Ş |
|  • Uzunluq dairəsi | 71°  47′ Q - 73°  44′ Q |
|  |
| Əhalisi | 29-cu (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 3,590,886 (2015) |
|  • Sıxlıq | 739/mil²  (285/km2) 4-cü (ABŞ üzrə) |
|  • Təsərrüfatın Orta Gəliri | $69,461 (3-cü) |
|  |
| Yüksəklik |  |
|  • Maksimal yüksəklik | Frissell dağı 2,379 ft (725 m) |
|  • Orta yüksəklik | 500 ft  (150 m) |
|  • Minimal yüksəklik | Lonq-Aylend boğazı Dəniz səviyyəsi |
|  |
| Ştatlıqdan Əvvəl | Konnektikut Koloniyası |
| İttifaqa qəbul | 9 yanvar, 1788 (5-ci) |
| Qubernator | Den Melloy (D) |
| Leytenant-qubernator | Nensi Uaymen (D) |
| Qanunverici hakimiyyət | Ümumi Assambleya  |
|  • Yuxarı Palata | Senat |
|  • Aşağı Palata | Nümayəndələr Palatası |
|  |
| ABŞ Senatorları | Riçard Blumental (D) Kris Mörfi (D) |
| ABŞ Palata nümayəndələri | 5 Demokrat (siyahı) |
| Saat qurşağı | Şərq UTC -7/-6 |
| ISO 3166 | US-CT |
| Abbreviatura | CT |
| Rəsmi saytı | ct.gov |

**Konnektikut** (ing. Connecticut) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Hartford şəhəridir.

## Qalereya

*
*
*

## İstinadlar
# 15 noyabr

| ←→Noyabr |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 |   |   |   |   |   |   |

 |
| 2026-cı il |

**15 noyabr** — Qriqorian təqvimində ilin 319-cu günü. (uzun ildə 320-ci)
Bu tarixdə ilin sonuna 46 gün qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 2 noyabr tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

### 1901–cari

Xbox konsolu "Controller S" coystiki ilə
* 1920 — Cenevrədə Millətlər İttifaqının ilk iclası keçirilib.
* 1938 — Üçüncü Reyx Büllur gecə hadisəsindən sonra yəhudi uşaqlarını dövlət məktəblərində oxumağı qadağan edib.
* 2001 — Microsoft Xbox oyun konsolunu təqdim edib.
* 2006 — Al Jazeera English təsis edilib.
* 2013 — Sony PlayStation 4 (PS4) oyun konsolunu təqdim edib.

### Azərbaycana aid hadisələr

* 1999 — Lider Jazz FM radio kanalı təsis edilib.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

* 1498 — Avstriyalı Eleonora, Fransa və Portuqaliya kraliçası

### 1601–1900

Ervin Rommel
* 1738 — Vilyam Herşel, Böyük Britaniya astronomu
* 1784 — I Jerom, Vestfaliya kralı
* 1793 — Mişel Şal, Fransa riyaziyyatçısı
* 1862 — Gerhart Hauptman, Almaniya dramaturqu və yazıçısı
* 1886 — Rene Genon, Fransa filosofu
* 1889 — II Manuel, Portuqaliya kralı
* 1891 — Ervin Rommel, Almaniya generalı

### 1901–cari

* 1940 — Roberto Kavalli, İtaliya modelyeri
* 1947 — Vahid Musayev, Azərbaycan general-mayoru
* 1983 — Dmitri Bezotosnı, Ukrayna futbolçusu
* 1986 — Mirdamət Bağıyev, Azərbaycan mayoru, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı
* 1993 — Paulo Dibala, Argentina futbolçusu
* 1994 — Samir Hüseynov, Azərbaycan əsgəri
* 1997 — Gülverdi Qasımov, Azərbaycan əsgəri

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

* 1630 — İohann Kepler, Almaniya astronomu

### 1901–cari

Jan Qaben
* 1905 — İvan Seçenov, Rusiya həkimi
* 1908 — Tsısi, Tzin imperatriçası
* 1938 — Kərim Tinçurin, Tatarıstan dramaturqu
* 1957 — Yusif Qasımov, Azərbaycan dövlət xadimi
* 1958 — Tayron Pover, ABŞ aktyoru
* 1976 — Jan Qaben, Fransa aktyoru
* 1987 — Salam Qədirzadə, Azərbaycan yazıçısı
* 1991 — Kazım Məmmədov, Azərbaycan hərbçisi, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* 1993 — Nasir Yeganə, İran hüquqşünası
* 2009 — Andrey Fedçuk, Ukrayna boksçusu
* 2011 — Lev Borisov, Rusiya aktyoru
* 2017 — Lil Peep, ABŞ və İsveç repçisi

## Bayramlar və xüsusi günlər

* Belçika — Kral Ziyafəti
* Braziliya — Respublika Elan Edilməsi Günü
* Kot-d'İvuar — Milli Sülh Günü

## İstinadlar
# Kuşan dövləti

|  |
| --- |
| Tarixi dövlət |
| Kuşan dövləti |
|  Kanişkinin hakimiyyəti dövründə Kuşan İmperiyası |
| 30 — 375 |
| Paytaxt | Bəgram Pişəvər Taxila Mathura |
| Dil | Koini yunan dili Baktriya dili Sanskrit |
| Din | Hinduizm Buddizm Zərdüştilik |
| İdarəetmə forması | Monarxiya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Kuşan dövləti** və ya **Kuşan padşahlığı** (q.yun. Βασιλεία Κοσσανῶν; Baktriya dili: *Κυϸανο, Kuşano*) Bizim eranın I-III yüzilliklərində Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Şimali Hindistan ərazilərində mövcud olmuş qədim dövlət. Əhalisi əsasən kuşanlardan ibarət idi.

## Tarixi

Bir Kuşan şahzadəsi, (Khalchayan arxeoloji sahə, Özbəkistan)
Dövlətin qurucusu, ilk dəfə İmperator unvanı alan Kucula Kadfiz idi. Kucula, qısa müddətdə, hakimiyətini, Yüeçi qəbilələrinə qəbul etdirdi. Kuculanın ölümünə qədər Kuşan dövləti, Hinduquşun o tərəfindəki Taksilaya (bugünkü Ravalpindi) qədər yayılmışdı.

Kuculanın ölümündən sonra yerinə keçen Vima dönəmində də, kuşanların genişləmesi davam etdi. Hindistanda Mathuraya qədər olan bölgələr, Kuşanların hakimiyətinə daxil oldu. Kuşan dövləti, ən parlaq zamanını I Kanişka dönəmində (78-144) yaşadı. Kanişkadan sonra başa keçən hökmdarlar dönəmində Kuşanlar, Ağ Hunların hakimiyəti altına girdi. IV yüzildə isə sasanilərin hücumu altında, tamamilə əriyib dağıldılar.

N.Piqulevskaya yazır ki, kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki, bu da "şahzadə" deməkdir. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını "Xoqan" adlandırmışdır. Beləliklə həm tarixdə, həm də dilçilikdə "ağ quşu saxlayan" Şahzadə "Xoqan" mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri
olmuşdur

## Ərasizi

Avrasiya və Kuşan İmperiyası (II əsr)
M.Ö 2. əsrdə Hellenistik Qreko-Bactria Krallığının yıxılmasıyla Baktriya bölgəsini ələ keçiren Yüeçilərden yerleşik həyata keçen beş tayfa burada yerli xalqla birlikdə varlıklarını sürdürmeye başlamışlardır. Bir süre sonra günümüz Əfqanıstanının kuzeyinde yaşayan ve yabguların idaresindeki bu beş tayfa, kabilelerden biri olan Guishuang (Kuşanlar) yabgusunun etrafında birleşerek M.S. 1. yüzyılda Kuşanlar adıyla devlet kurdular.1. yüzyılın ikinci yarısında Kujula Kadphises önderliğinde güneye ilerleyerek Taxila ve Kabil gibi önemli yerleri ele geçirdikten sonra Hindistana doğru ilerleyişlerini sürdürdüler. Kuşhanlar, Parfları yenmiş, Qanq çayı boyunca kuzey Hindistan'ı bütünüyle kontrol altına almışlardır. Diğer taraftan Türkistan'ın büyük bir bölümü Kuşan hakimiyetine girmiştir..

## İstinadlar

## Mənbə

* Боровкова Л. А. "Кушанское царство (по древним китайским источникам)". М., 2005, ISBN 5-89282-265-6.
* *A. Beryozin.* Исторический очерк о буддизме и исламе в Афганистане.

## Həmçinin bax

* Kucula Kadfiz
* I Kanişka