# Antisfen

| Antisfen |
| --- |
| Ἀντισθένης |
|  |
| Doğum tarixi | e.ə. 445(-445) |
| Vəfat tarixi | e.ə. 365(-365) (79–80 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Afina
 |
| Dövr | Ellinizm |
| İstiqaməti | Kinik məktəbi |
| Əsas maraqları | fəlsəfə |
| Təsirlənib | Sokrat |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

|  |
| --- |
| **Antik fəlsəfə** |
|  |
| **Yunan fəlsəfəöncəsi dövrü** (e. ə. VII yüzilliyə qədər)
Orfizm  • Homer  • Hesiod  • Ferekid  • Yeddi yunan müdriki  • Epixarm |
| **Qədim yunan fəlsəfəsi** (e. ə. VII–IV yüzilliklər)
**Milet məktəbi**
Fales  • Anaksimandr  • Anaksimen
**Elea məktəbi**
Ksenofan  • Parmenid  • Eleyalı Zenon  • Melissus
**Müstəqil filosoflar**
Heraklit  • Anaksaqor  • Empedokl
**Pifaqorçular**
Pifaqor  • Filolaus  • Hippas  • Arxitas  • Alkmeon
**Qədim yunan atomçuları**
Levkipp  • Demokrit
**Sofistlər"Böyük" sofistlər* → Protaqor  • Prodikus  • Qorqias  • Hippias
*"Kiçik" sofistlər* → Trasimaxus  • Likofron  • Kritius  • Alkidamas
**Klassik yunan fəlsəfəsi**
1. Sokrat və sokratçılar:
*Kiniklər* → Antisfen  • Diogen  • Bion Boristenes  • Kerkidas  • Kratet və Hipparxia
*Kirenaçılar* → Aristipp  • Hegesias  • Annikeris  • Teodorus  • Evhemerus
*Meqaraçılar* → Evklides  • Stilpon  • Evbulides  • Diodorus Kronus
*Eretriyaçılar* → Elidalı Fedon  • Eretriyalı Menedem
2. Platon və erkən platonçular:
Spevsippus  • Ksenokrates  • Polemon  • Krates  • Heraklides  • Eudoksus  • Arkesilaus
3. Aristotel və erkən peripatetiklər:
Teofrastus  • Evdemus  • Straton  • Dikearxus  • Aristarxus  • Demetri  • Aristoksenus
 |
| **Ellinizm dövrünün fəlsəfəsi** (e. ə. IV–I yüzilliklər)
**Skeptisizm**
Pirron  • Enesidemus  • Aqrippa
**Epikürçülük**
Epikür  • Lukretius
**Peripatetizm**
Rodoslu Andronikus
**Platonizm**
Karneades  • Kliptomaxus  • Filon Larissalı
'Stoaçılıq'Erkən dövr* → Kitiyalı Zenon  • Xrisippus  • Kleantes
*Orta dövr* → Panetius  • Posidonius |
| **Qədim Roma dövrünün fəlsəfəsi** I–V yüzilliklər
**Skeptisizm**
Sekst Empirik
**Stoaçılıq**
Seneka  • Epiktet  • Mark Avreli  • Siseron
**Peripatetizm**
Afrodisialı Aleksandr
**Orta platonizm**
Alkinous  • Apuleyus  • Qalen  • Plutarx  • Maksim  • Filon  • Selsus  • Teon
**NeoplatonizmRoma məktəbi →*  Ammonius Sakkas  • Plotin  • Porfirius  • Amelius
*Apameya məktəbi →*  Yamblix  • Sopater
*Perqama məktəbi →* Sallustius  • Yulian Avqust
*Afina məktəbi →*  Afinalı Plutarx  • Proklus  • Marinus  • Simplikius  • Damaskius
*İskəndəriyyə məktəbi →*  Hierokles  • Hipatiya  • İoann Filoponus
**Antik dini təlimlər**
Qnostisizm  • Hermetizm  • Mitraizm
*Neopifaqorçuluq* → Apollonius  • Nikomaxus  • Numenius  • Moderatus
**Erkən Xristian fəlsəfəsi**
Klement  • Origen  • Avqustin Avrelius  • Boesius  • Saxta Dionisius Areopagit
 |

**Antisfen** (yun. Ἀντισθένης) — qədim yunan filosofu; Kinik məktəbinin yaradıcısı, Diogenin müəllimi.

## Haqqında

Antisfen Afinalı əvvəl Qorgiasın, sonra isə Sokratın şagirdi və ən sadiq dostu olmuşdur. Sokrat təlimini inkişaf etdirən və yalnız tək fərdi şeylər haqqındakı biliyi həqiqət sayan kinik (Kiniklər) məktəbinin banisi Antisfen etikaya, siyasətə, idrak nəzəriyyəsinə, dil fəlsəfəsinə, ritorikaya, ədəbi tənqidə aid əsərlər yazmışdır. Sokratın vəfatından sonra Kinosarqda (kasıb ailələrin uşaqları oxuduğu gimnaziyada) öz məktəbini açmış və ellin mənbələrinə əsasən Sinoplu Dioqenin müəllimi olmuşdur.

## Fəlsəfəsi

Antisfen fəlsəfəsində ümumi anlayışların mövcudluğu inkar edilir. O hesab edirdi ki, yalnız fərdi şeylər vardır. Antisfen deyirdi: "Mən atı görürəm, atlığı yox" və iddia edirdi ki, insanı görmək mümkündür, insanlığı yox. Hər bir fərdi şey haqqında demək olar ki, o vardır. Məsələn, *"at atdır*", *"fil fildir"*. Ümumi şeylər isə yoxdur, onlar yalnız insan düşüncəsindədir. Bu baxımdan Antisfeni ilk *nominalist* (ümumi anlayışların mövcud olmasını inkar edən fəlsəfi cərəyan) adlandırmaq mümkündür. Bu problem sonralar orta əsr fəlsəfəsinin əsas mövzularından biri olmuşdur.

Antisfenə görə fəlsəfənin vəzifəsi insanın iç aləminin araşdırılmasından ibarətdir. Ərdəmə (xeyrə doğru yönəlmə) çatmaq, xeyirlə həyat sürmək həyatın mənasıdır ki, buna da abidliklə çatmaq mümkündür.

İnsan öz təbiətinə uyğun yaşamalı, şəxsi maraqlarını cəmiyyətin maraqlarından üstün saymalıdır.

Heyvanların (özəlliklə də itlərin) həyatı insanlar üçün təbii yaşamın nümunəsi olmalıdır. Ona görə də, Antisfenə "İt" (yun. κῠνικοί – kinik) ləqəbini vermişdirlər. Bu səbəbdən sonralar onun bütün ardıcılları kinik adlandırılmışdır. Ancaq başqa bir məlumata görə məktəbin adı Antisfenin dərs dediyi yerin adı ilə bağlıdır.

Eyni zamanda, Antisfen özünü hansısa dövlətin deyil, bütün dünyanın vətəndaşı elan etmişdir. Dini və ictimai qanunlar da onun tərəfindən inkar olunurdu.

Antisfen kiniklərdən fərqli olaraq təəccübləndirici "utanmazlığı" təbliğ etməyərək və Platonla polemika apararaq stoik etikasının ritorik istiqamətinə təsir göstərmişdir. Xoşbəxtlik üçün ləyaqət (əxlaqi mükəmməllik) tək və kifayət şərt tanıyaraq, cah-calal və kef-səfaya nifrət etmiş ("bir dəfə kef çekməkdənsə ağlını itirmək yaxşıdır"), əzab çəkməyi səadət hesab
edərək, Sokratın daxili azadlıq idealını təbliğ etmiş, afina cəmiyyətini, o cümlədən mövcud quldarlıq institutunu və qadınların cəmiyyətdə hüquq bərabərsizliyini tənqid etmiş, politeizmi ("təbiətən bir allah mövcuddur") rədd etmişdir. Antisfen etika, məntiq və epistomologiya üzərində işləyərək müəyyənlik nəzəriyyəsini təklif etmişdir.

## Mənbə

* *Aydın Əlizadə.* Antik fəlsəfə tarixi (PDF). 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC. 2016. s. 101-102. ISBN 5-89968-061-X. 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 16 avqust 2016.

## Ədəbiyyat

* *Aydın Əlizadə.* Antik fəlsəfə tarixi (PDF). 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC. 2016. s. 101-102. ISBN 5-89968-061-X. 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 16 avqust 2016.
* Brancacci, Aldo. Oikeios logos. La filosofia del linguaggio di Antistene, Napoli: Bibliopolis, 1990 (fr. tr. Antisthène, Le discours propre, Paris, Vrin, 2005)
* Dudley, Donald R. (1937), *A History of Cynicism from Diogenes to the 6th Century A. D.*. Cambridge
* Long, A. A. (1996), "The Socratic Tradition: Diogenes, Crates, and Hellenistic Ethics", in Bracht Branham, R.; Goulet-Caze Marie-Odile, *The Cynics: The Cynic Movement in Antiquity and Its Legacy*. University of California Press.
* Luis E. Navia, (2005), *Diogenes The Cynic: The War Against The World*. Humanity Books.

## Həmçinin bax

* Kinik məktəbi

## Xarici keçidlər

* *Lives & Writings on the Cynics*, directory of literary references to Ancient Cynics
* Xenophon, *Symposium*, Book IV Arxivləşdirilib 2015-09-09 at the Wayback Machine
* А. Ф. Лосев, "Сократики"
* Диоген Лаэртский. "О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов, кн. 6"

## İstinadlar