# Bencamin Franklin

| Bencamin Franklin |
| --- |
| ing. Benjamin Franklin |
|  |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum tarixi | 17 yanvar 1706(1706-01-17)[…] |
| Doğum yeri | * Boston[…]
 |
| Vəfat tarixi | 17 aprel 1790(1790-04-17)[…] (84 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Filadelfiya, Pensilvaniya
 |
| Vəfat səbəbi | plevrit |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, diplomat, universal insan, yazıçı |
| Dini | deizm |
| Elmi fəaliyyəti |
| Elm sahəsi | fizika |
|

---

 |
| Təltifləri |     |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Benjamin Franklin** (17 yanvar 1706, Boston, Massaçusets körfəzi koloniyası – 17 aprel 1790, Filadelfiya, Pensilvaniya) — ABŞ dövlət xadimi, diplomat, alim, ixtiraçı, yazıçı, naşir, mətbəəçi və siyasi filosof.

O, ABŞ-ın qurucu atalarından biri, ABŞ İstiqlal Bəyannaməsinin hazırlanmasında iştirak etmiş şəxslərdən və sənədi imzalayanlardan biri olmuşdur.

Franklin həmçinin ABŞ-ın ilk baş poçtmeysteri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Franklin Filadelfiyada mətbəəçi və qəzet naşiri kimi tanınmış, *The Pennsylvania Gazette* qəzetini nəşr etmiş və "Richard Saunders" təxəllüsü ilə *Poor Richard's Almanack* adlı almanaxı buraxmışdır.

O, elektriklə bağlı tədqiqatları, ildırımötürən, bifokal eynək və şüşə armonikası kimi ixtiraları ilə də tanınır.

Siyasi fəaliyyətində Franklin Amerika koloniyalarının birliyini müdafiə etmiş, Böyük Britaniya parlamentinin koloniyalarla bağlı siyasətinə qarşı çıxmış və Amerika inqilabı dövründə Fransa ilə münasibətlərin qurulmasında mühüm rol oynamışdır.

1785–1788-ci illərdə Pensilvaniyanın prezidenti olmuşdur. Həyatının erkən dövrlərində kölə sahibi olsa da, sonradan quldarlığa qarşı mövqe tutmuş və abolisionist fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.

## Həyatı

### Erkən həyatı və ailəsi

Benjamin Franklinin atası Cozaya Franklin İngiltərənin Northemptonşir qraflığındakı Ekton kəndində doğulmuşdu. O, şam və sabun istehsalı ilə məşğul olurdu.

Franklinin anası Abiya Folger Nantaketdə anadan olmuşdu. Coza Franklinin iki arvaddan ümumilikdə on yeddi övladı olub. Benjamin Franklin onun Abiya Folgerdən olan səkkizinci uşağı idi.

### Uşaqlığı və təhsili

Franklin 1706-cı il yanvarın 17-də Boston şəhərində doğulmuş və Old South Meeting House kilsəsində vəftiz edilmişdir. Atası onun ruhani olmasını arzulasa da, ailənin maddi imkanları Benjaminin uzunmüddətli təhsil almasına imkan verməmişdir.
O, Boston Latin School məktəbində oxumuş, lakin təhsilini başa vurmamışdır. Franklin sonrakı biliklərini əsasən müstəqil mütaliə yolu ilə əldə etmişdir.

On iki yaşında Franklin böyük qardaşı Ceyms Franklinin yanında mətbəəçilik üzrə şagirdliyə başlamışdır. Qardaşı 1721-ci ildə *The New-England Courant* qəzetini təsis etmişdi. Franklin bu qəzet üçün "Silence Dogood" təxəllüsü ilə yazılar göndərmiş, həmin yazılar oxucular arasında maraq doğurmuşdur.

### Filadelfiya və London dövrü

Franklin 17 yaşında Bostondan ayrılaraq Filadelfiyaya getmişdir. Burada bir neçə mətbəədə çalışdıqdan sonra Pensilvaniya qubernatoru Vilyam Tomson (Lord Kelvin) təşviqi ilə Londona yollanmışdır. Keyt ona Filadelfiyada yeni mətbəə qurmaq üçün dəstək vəd etsə də, bu vədlər gerçəkləşməmişdir. Franklin Londonda mətbəəçi kimi işləmiş, 1726-cı ildə isə Tomas Denhemin köməyi ilə Filadelfiyaya qayıtmışdır.

### Junto və kitabxana təşəbbüsü

1727-ci ildə Franklin Filadelfiyada *Junto* adlı müzakirə qrupu yaratmışdır. Bu qrup ictimai, siyasi, fəlsəfi və gündəlik həyatla bağlı məsələləri müzakirə edən sənətkar və tacirlərdən ibarət idi. Qrup üzvlərinin kitablara çıxışını asanlaşdırmaq üçün Franklin abunə əsaslı kitabxana ideyasını irəli sürmüşdür. Bu təşəbbüs sonradan Filadelfiya Kitabxana Şirkətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır.

## Nəşriyyat və yazıçılıq fəaliyyəti

Franklin 1728-ci ildə Hyu Mereditlə birlikdə Filadelfiyada mətbəə qurmuşdur. 1729-cu ildə *The Pennsylvania Gazette* qəzetini nəşr etməyə başlamış və qəzet qısa müddətdə koloniyalarda nüfuzlu nəşrlərdən birinə çevrilmişdir. Franklin qəzetdən ictimai islahatlar, şəhər həyatı və koloniyaların problemləri barədə fikirlərini yaymaq üçün istifadə etmişdir.

1732-ci ildə Franklin "Richard Saunders" təxəllüsü ilə *Poor Richard's Almanack* almanaxını nəşr etməyə başlamışdır. Almanaxda təqvim məlumatları, məsləhətlər, aforizmlər və gündəlik həyatla bağlı müşahidələr yer alırdı. Bu nəşr Franklinin geniş oxucu kütləsi arasında tanınmasına mühüm təsir göstərmişdir.

Franklin həmçinin Amerika koloniyalarında almandilli nəşrlərin çapı ilə məşğul olmuş, müxtəlif dini və ictimai məzmunlu kitablar nəşr etmişdir.

## İctimai fəaliyyəti

Franklin Filadelfiyanın ictimai həyatında fəal rol oynamışdır. 1736-cı ildə o, şəhərin ilk könüllü yanğınsöndürmə birliklərindən biri olan Union Fire Company təşkilatının yaradılmasına kömək etmişdir.

1743-cü ildə Franklin Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin yaradılmasında iştirak etmişdir. Cəmiyyət alimlərin kəşf və nəzəriyyələrini müzakirə etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. O, həmçinin Filadelfiyada təhsil müəssisəsinin yaradılması ideyasını irəli sürmüş, bu təşəbbüs əsasında Akademiya və Filadelfiya Kolleci fəaliyyətə başlamışdır. Bu qurum sonradan Pensilvaniya Universitetinin formalaşmasında əsaslardan biri olmuşdur.

1751-ci ildə Franklin həkim Tomas Bond ilə birlikdə Pensilvaniya Xəstəxanasının yaradılması üçün təşəbbüs göstərmişdir. 1752-ci ildə isə o, Filadelfiya Contributionship adlı yanğından sığorta təşkilatının yaradılmasında iştirak etmişdir.

## Poçt xidməti

Franklin 1737-ci ildə Filadelfiyanın poçtmeysteri təyin edilmişdir. 1753-cü ildə isə Vilyam Hartnellə birlikdə Britaniya Şimali Amerikasının müavin baş poçtmeysteri olmuşdur. Bu vəzifədə o, poçt sisteminin hesablaşma qaydalarını və çatdırılma sürətini yaxşılaşdırmışdır.

1775-ci il iyulun 26-da İkinci Kontinental Konqres ABŞ Poçt Xidmətinin əsasını qoymuş və Franklini ilk baş poçtmeyster təyin etmişdir.

## Elmi fəaliyyəti və ixtiraları

Franklin XVIII əsrdə elektrik hadisələrinin öyrənilməsi ilə məşhurlaşmışdır. O, elektriklə bağlı təcrübələr aparmış və ildırımın elektrik təbiətli hadisə olduğunu göstərməyə çalışmışdır. Franklinin elmi fəaliyyəti Amerika Maarifçiliyinin mühüm nümunələrindən biri sayılır.

Franklinin adı bir sıra ixtira və texniki yeniliklərlə bağlıdır. Bunlara ildırımötürən, bifokal eynək, Franklin sobası və şüşə harmonikası daxildir. O, həmçinin Qolfstrim cərəyanının öyrənilməsi və xəritələşdirilməsi ilə məşğul olmuşdur.

## Siyasi fəaliyyəti

Franklin Pensilvaniya koloniyasında siyasi fəaliyyətə 1730-cu illərdə başlamışdır. O, əvvəlcə Pensilvaniya Məclisinin katibi olmuş, sonradan isə məclis üzvü seçilmişdir.

1754-cü ildə Franklin Olbani Konqresində Pensilvaniya nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmişdir. O, koloniyaların daha sıx birləşməsi üçün Olbani Birlik Planını təklif etmişdir. Plan qəbul edilməsə də, sonrakı Amerika siyasi düşüncəsinə təsir göstərmişdir.

Franklin 1757-ci ildə Pensilvaniya Məclisi tərəfindən Londona koloniyanın nümayəndəsi kimi göndərilmişdir. O, burada Pensilvaniyanın mülkiyyətçi ailəsi olan Penn ailəsinin siyasi səlahiyyətlərinə qarşı çıxmışdır. Sonrakı illərdə Franklin Böyük Britaniya parlamentinin koloniyalara münasibətdə siyasətini tənqid etmiş və Möhür Aktının ləğvi uğrunda fəaliyyət göstərmişdir.

## Amerika inqilabı və diplomatik fəaliyyəti

Franklin Amerika inqilabı dövründə koloniyaların müstəqillik hərəkatının aparıcı simalarından biri olmuşdur. O, 1776-cı ildə ABŞ İstiqlal Bəyannaməsini hazırlayan Komitə beşliyinin üzvlərindən biri idi və bəyannaməni imzalamışdır.

1776-cı ildə Franklin Fransaya diplomatik missiyaya göndərilmişdir. Onun Fransadakı fəaliyyəti ABŞ ilə Fransa arasında münasibətlərin inkişafına və Amerika inqilabına Fransa dəstəyinin təmin edilməsinə mühüm töhfə vermişdir. Franklin 1783-cü ildə Böyük Britaniya ilə Paris müqaviləsinin hazırlanmasında iştirak etmişdir. Bu müqavilə Amerika istiqlal müharibəsinin başa çatmasında əsas sənəd olmuşdur.

1785-ci ildə Franklin ABŞ-yə qayıtmış və 1785–1788-ci illərdə Pensilvaniyanın prezidenti vəzifəsində çalışmışdır. O, həmçinin ABŞ Konstitusiyasının hazırlanması prosesində iştirak etmiş və Konstitusiyanı imzalayan şəxslərdən biri olmuşdur.

## Şəxsi həyatı

Franklin gənc yaşlarında Debora Rid ilə tanış olmuşdur. Debora Rid başqa bir şəxslə evlənsə də, həmin nikah faktiki olaraq dağılmışdı. Franklin və Debora 1730-cu ildən etibarən rəsmi kilsə nikahı olmadan birlikdə yaşamışlar.

Franklinin Uilyam Franklin adlı nikahdankənar oğlu var idi. Uilyam Franklin sonradan Nyu-Cersinin son kral qubernatoru olmuşdur. Benjamin və Debora Franklinin Frensis Folcer Franklin adlı oğlu və Sara Franklin Beç adlı qızı olmuşdur. Frensis uşaq yaşlarında çiçək xəstəliyindən vəfat etmişdir.

Amerika inqilabı zamanı Franklin ilə oğlu Uilyamın münasibətləri siyasi səbəblərə görə pozulmuşdur. Uilyam Britaniya kralına sadiq qalmış, Benjamin Franklin isə müstəqillik tərəfdarı olmuşdur.

## Quldarlığa münasibəti

Franklin həyatının müəyyən dövründə kölə sahibi olmuş və qəzetində kölə satışı ilə bağlı elanlar dərc etmişdir. Lakin sonrakı illərdə o, quldarlığa qarşı çıxmış və abolisionist fəaliyyətə qoşulmuşdur. 1787-ci ildən ölümünə qədər Pensilvaniya Quldarlığın Ləğvi Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur.

## Ölümü

Benjamin Franklin 1790-cı il aprelin 17-də Filadelfiyada vəfat etmişdir. O, Filadelfiyadakı Christ Church Burial Ground qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

## İrsi

Benjamin Franklin ABŞ tarixinin ən mühüm siyasi və intellektual simalarından biri hesab edilir. O, həm dövlət xadimi, həm alim, həm də ictimai islahatçı kimi Amerika dövlətçiliyinin və Amerika Maarifçiliyinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.

Franklinin portreti ABŞ-ın 100 dollarlıq əsginası üzərində təsvir edilmişdir. Onun adı ABŞ-də bir çox şəhər, qraflıq, təhsil müəssisəsi və ictimai quruma verilmişdir.

## Həmçinin bax

* ABŞ-ın qurucu ataları
* ABŞ İstiqlal Bəyannaməsi
* Amerika inqilabı
* Pensilvaniya Universiteti

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Benjamin Franklinin sənədləri — Founders Online
* Benjamin Franklin — The Franklin Institute