# Kəklikotu

| Kəklikotu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:EvdikotlarKlad:Bazal evdikotlarKlad:SuperasteridlərKlad:AsteridlərKlad:LamidlərDəstə:DalamazçiçəklilərFəsilə:DalamazkimilərYarımfəsilə:PişiknanəsikimilərTriba:NanəkimilərCins:**Kəklikotu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Thymus L., 1753
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 32820 |
| NCBI   | 49990 |
| EOL   | 47150398 |

 |

 |

**Kəklikotu** (lat. Thymus) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin dalamazkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

## Botaniki xarakteristikası

Lamiaceae fəsiləsinə aid hündürlüyü 20–35 sm olan kiçik, ətirli yarımkolcuqdur. 400-ə qədər növü mövcuddur. Kəklikotunun yaşıl yerüstü hissəsi bitki çiçəklədikdə və ya ondan əvvəl yığılır. Kəklikotundan kulinariyada (xüsusilə konservləşdirmədə), həmçinin kosmetika və əczaçılıq sənayesində geniş istifadə olunur. Bitkinin ən geniş tətbiq sahələrindən biri də tibbdir. Zoğları nazik, qonur rəngli və sürünəndir. Əsası tünd qonur rəngli qabıqla örtülüdür — çox vaxt kökləşərək əlavə köklər əmələ gətirir. Yarpaqları xırda, uzunsov və ya ellipsvari, qısa saplaqlı və ya oturaqdır. Çiçəkləri kiçik ölçülü, çəhrayı və ya bənövşəyi-çəhrayı rəngli, ikidodaqlıdır. Başcıq çiçək qrupunda seyrək toplanmışdır. Meyvəsi quru olub dörd fındıqcığa bölünür. Kəklikotu iyun–iyul aylarında çiçəkləyir, meyvəsi avqust–sentyabrda yetişir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. 1000 toxumun kütləsi 0,3–0,5 qramdır. Bitki 30 ilə qədər ömür sürə bilir.

## Tarixi

Qədim yunanlar kəklikotunu gözəllik ilahəsi Afroditanın şərəfinə yandırıb qurban verirdilər. Onun ətirli tüstüsü (fimiam) göyə qalxanda qurbanın ilahlar tərəfindən qəbul edildiyi hesab olunurdu. Kəklikotu yunanlar üçün həm də zəhmətsevərlik rəmzi idi. Qədim slavyanlar isə kəklikotu dəstələri ilə Müqəddəs Məryəmin ikonalarını bəzəyirdilər. Belə hesab olunurdu ki, bu bitki insana nəinki sağlamlığını, hətta həyatını qaytara bilər. Yəqin ki, bu səbəbdən bayılma zamanı kəklikotunun tozunu iyləyirdilər. İbn Sina, Dioskorid və Böyük Plininin əsərlərində kəklikotuna rast gəlinir.

## Dərman xammalı kimi

Sürünən kəklikotunun yerüstü hissəsindən istifadə olunur. Bıçaq və ya sekator vasitəsilə çiçəkləmiş zoğlar kəsilir. Zoğların ağaclaşmış aşağı hissəsi istifadəyə yararsızdır. Bitkinin kökündən qopmamasına diqqət yetirilməlidir. Yaşıl zoğların bir hissəsi bitkinin vegetativ çoxalması üçün saxlanılır. Kəklikotu açıq havada kölgədə, yaxşı havalanan otaqda və ya çardaqda nazik qatla sərilərək qurudulur. 3–5 gün müddətində qurudulduqdan sonra xammal ovulur və kobud hissələri ayrılır. Quruducu şkaflarda 35–40 °C temperaturda qurudulur. Xammalın yararlılıq müddəti 3 ildir. Ətirli iyə, acı-ədviyyatlı, azca yandırıcı dada malikdir.

Adi kəklikotunun toxumları müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Bunlar çətirlərin yarıdan çoxu yetişəndə yığılır. Toxumların tökülməsinin qarşısını almaq üçün yığım səhər və ya axşam aparılır. Bitki bıçaq vasitəsilə zoğundan kəsilir və çardaqlarda qurudulur. Daha sonra üyüdülür, ələklərdən keçirilir və üfürülmə yolu ilə toxumlar təmizlənib ayrılır. Xammalın istifadə müddəti 3 ildir. Bitki kəskin ətirli iyə və acı-ədviyyatlı, yandırıcı dada malikdir.

## Kimyəvi tərkibi

Sürünən kəklikotunun yerüstü hissəsində 0,6%-ə qədər efir yağı vardır ki, onun da əsas hissəsini timol təşkil edir. Bundan başqa, efir yağının tərkibində karvakrol, terpineol, borneol kimi komponentlər var. Kəklikotunun tərkibində həmçinin aşı maddələri, ursul və oleanol turşuları, flavonoidlər, mineral duzlar, dəmir, selen, bor kimi maddələr aşkar olunub.

Adi kəklikotunun toxumları tərkibində zülallar, efir yağı (karvon, limonen, karvakrol), flavonoidlər, triterpen birləşmələri, piqmentlər, aşı maddələri, C vitamini və s. saxlayır. Bu ədviyyat həmçinin piridoksinin (B6 vitamini) mənbəyi sayılır.

## Xeyirli və ziyanlı tərəfləri

Geniş antioksidant tərkibinə görə o, orqanizmi onkoloji və ürək–damar xəstəliklərindən qoruya bilir. Dəmirin zəngin mənbəyi sayıldığına görə anemiya xəstələrinə də məsləhət görülür. Bu bitkidə olan kaliumun yüksək konsentrasiyasına görə o, arterial təzyiqi normallaşdırma gücünə malikdir.

Dəri, sinir xəstəlikləri və əzələ spazmlarında geniş istifadə olunur. Bu maddə həm də nevrit, seboreyalı dermatit və qlossit zamanı çox xeyirlidir. Sidikqovucu təsirə də malik olan bu bitki orqanizmi qocalmadan qoruyur və qıcolmaları aradan qaldırır.

Hər bir məhsulda olduğu kimi, bu bitkinin də ziyanlı tərəfləri vardır. Belə ki, kəklikotunun həddindən artıq qəbulu arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb ola bilər, buna görə də hipertoniklərin bu məhsulu məhdud miqdarda qəbul etmələri məsləhət görülür. Digər bitkilərdə olduğu kimi, kəklikotu da torpaqdakı toksik maddələri özündə topladığına görə, ekoloji cəhətdən təmiz olmayan rayonlardan toplanan məhsul orqanizmə ziyan vura bilər.

Həmçinin mədə yarası olan insanlar üçün kəklikotu məsləhət görülmür, çünki o, selikli qişanı qıcıqlandırır. Lakin bitki prostatit və kişilərin reproduktiv funksiya problemlərinə müsbət təsir göstərir. Bu hallarda bitkini dəmləyib məhlul halında içirlər.

## Sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

* *Cephalotos* Adans.
* *Mastichina* Mill.
* *Serpyllum* Mill.

## Növləri

* *Thymus adamovicii* Velen.
* *Thymus × aitanae* Mateo, M.B.Crespo & E.Laguna
* *Thymus alatauensis* (Klokov & Des.-Shost.) Klokov
* *Thymus albicans* Hoffmanns. & Link
* *Thymus × alcarazii* Pedauyé, Perales & P.P.Ferrer
* *Thymus alfredae* Post
* *Thymus algeriensis* Boiss. & Reut.
* *Thymus × almeriensis* G.López & R.Morales
* *Thymus × almijarensis* Ruíz Torre & Ruíz Cast.
* *Thymus alpestris* Tausch ex A.Kern.
* *Thymus altaicus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus alternans* Klokov
* *Thymus amurensis* Klokov
* *Thymus antoninae* Rouy & Coincy
* *Thymus × aragonensis* Mateo, M.B.Crespo & N.E.Mercadal
* *Thymus × arcanus* G.López & R.Morales
* *Thymus × arcuatus* R.Morales
* *Thymus × arenarius* Bernh. ex Rchb.
* *Thymus argaeus* (Fisch. & C.A.Mey.) Boiss. & Balansa
* *Thymus armeniacus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus × armuniae* R.Morales
* *Thymus arsenijevii* Klokov
* *Thymus artvinicus* Ponert
* *Thymus × arundanus* Willk.
* *Thymus × athous* Ronniger
* *Thymus atlanticus* (Ball) Pau
* *Thymus atticus* Čelak.
* *Thymus × aveyronensis* H.J.Coste & Soulié
* *Thymus aznavourii* Velen.
* *Thymus baeticus* Boiss. ex Lacaita
* *Thymus baicalensis* Serg.
* *Thymus baseri* D.Öztürk, Yaylacı, O.Koyuncu & Ocak
* *Thymus bashkiriensis* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus × beltraniae* Socorro, Espinar & Arrebola
* *Thymus × benitorum* Mateo, Mercadal & Pisco
* *Thymus × bermius* Ronniger
* *Thymus bihoriensis* Jalas
* *Thymus bivalens* (Mayol, L.Sáez & Rosselló) Camarda
* *Thymus bleicherianus* Pomel
* *Thymus boissieri* Halácsy
* *Thymus × bolosii* Riera, Güemes & Rosselló
* *Thymus bornmuelleri* Velen.
* *Thymus borysthenicus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus × borzygis* Mateo & M.B.Crespo
* *Thymus bovei* Benth.
* *Thymus × brachychaetus* (Willk.) Cout.
* *Thymus brachychilus* Jalas
* *Thymus bracteatus* Lange ex Cutanda
* *Thymus bracteosus* Vis. ex Benth.
* *Thymus × bractichina* R.Morales
* *Thymus × braunii* Borbás
* *Thymus brevipetiolatus* Cáp
* *Thymus broussonetii* Boiss.
* *Thymus bulgaricus* (Domin & Podp.) Ronniger
* *Thymus × bulsanensis* (Ronniger) Machule
* *Thymus caespititius* Brot.
* *Thymus calcareus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus callieri* Borbás ex Velen.
* *Thymus camphoratus* Hoffmanns. & Link
* *Thymus canoviridis* Jalas
* *Thymus capitellatus* Hoffmanns. & Link
* *Thymus cappadocicus* Boiss.
* *Thymus cariensis* Hub.-Mor. & Jalas
* *Thymus carmanicus* Jalas
* *Thymus carnosus* Boiss.
* *Thymus × carrionii* F.Sáez & Sánchez Gómez
* *Thymus catharinae* Camarda
* *Thymus × celtibericus* Pau
* *Thymus chamarensis* Vasjukov
* *Thymus cherlerioides* Vis.
* *Thymus cilicicus* Boiss. & Balansa
* *Thymus × cimicinus* Blum ex Ledeb.
* *Thymus × citriodorus* (Pers.) Schreb.
* *Thymus comosus* Heuff. ex Griseb. & Schenk
* *Thymus comptus* Friv.
* *Thymus convolutus* Klokov
* *Thymus coriifolius* Ronniger
* *Thymus crebrifolius* Klokov
* *Thymus × cremnophilus* Káp
* *Thymus crenulatus* Klokov
* *Thymus curtus* Klokov
* *Thymus × czorsztynensis* Pawł.
* *Thymus dacicus* Borbás
* *Thymus daenensis* Čelak.
* Dağıstan kəklikotu (*Thymus daghestanicus* Klokov & Des.-Shost.)
* *Thymus dahuricus* Serg.
* *Thymus decussatus* Benth.
* *Thymus degenii* Heinr.Braun
* *Thymus desjatovae* Ronniger
* *Thymus × diazii* Alcaraz, Rivas Mart. & Sánchez-Gómez
* *Thymus diminutus* Klokov
* *Thymus × dimorphus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus disjunctus* Klokov
* *Thymus dmitrievae* Gamajun.
* *Thymus doerfleri* Ronniger
* *Thymus dolomiticus* H.J.Coste
* *Thymus dolopicus* Formánek
* *Thymus dreatensis* Batt.
* *Thymus dubjanskyi* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus dzalindensis* Prob.
* *Thymus dzevanovskyi* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus eigii* (Zohary & P.H.Davis) Jalas
* *Thymus ekimii* Yıld.
* *Thymus elegans* Serg.
* *Thymus elenevskyi* Vasjukov
* *Thymus × eliasii* Sennen & Pau
* *Thymus elisabethae* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus embergeri* Roussine
* *Thymus × enicensis* Blanca, Cueto, L.Gut. & M.J.Martínez
* *Thymus eravinensis* Serg.
* *Thymus eremita* Klokov
* *Thymus eriocalyx* (Ronniger) Jalas
* *Thymus evenkiensis* Byczenn.
* *Thymus extremus* Klokov
* *Thymus fallax* Fisch. & C.A.Mey.
* *Thymus × faustinoi* Sánchez-Gómez, López Esp., Sánchez Saorín & R.Mora
* Fedçenko kəklikotu (*Thymus fedtschenkoi* Ronniger)
* *Thymus flabellatus* Klokov
* *Thymus fontqueri* (Jalas) Molero & Rovira
* *Thymus funkii* Coss.
* *Thymus × genesianus* Galán Cela
* *Thymus × georgicus* Ronniger
* *Thymus glabrescens* Willd.
* *Thymus glabricaulis* Klokov
* *Thymus gobi-altaicus* (N.Ulziykh.) Kamelin & A.L.Budantzev
* *Thymus gobicus* Tscherneva
* *Thymus granatensis* Boiss.
* *Thymus groenlandicus* Klokov
* *Thymus guberlinensis* Iljin
* *Thymus × guerrae* F.Sáez & Sánchez Gómez
* *Thymus guyonii* de Noé
* *Thymus hartvigii* R.Morales
* *Thymus haussknechtii* Velen.
* *Thymus helendzhicus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus × henriquesii* Pau
* *Thymus × henryi* Ronniger
* *Thymus herba-barona* Loisel.
* *Thymus × hieronymi* Sennen
* *Thymus hohenackeri* Klokov
* *Thymus holosericeus* Čelak.
* *Thymus × hybridus* Ronniger
* *Thymus hyemalis* Lange
* *Thymus × ibericus* Sennen & Pau
* *Thymus iljinii* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus inaequalis* Klokov
* *Thymus incertus* Klokov
* *Thymus × indalicus* Blanca, Cueto, L.Gut. & M.J.Martínez
* *Thymus indigirkensis* Karav.
* *Thymus integer* Griseb.
* *Thymus jalasianus* Stoyanov & Marinov
* *Thymus jankae* Čelak.
* *Thymus japonicus* (H.Hara) Kitag.
* *Thymus jenisseensis* Iljin
* *Thymus × jimenezii* Socorro, Arrebola & Espinar
* *Thymus × josephi-angeli* Mansanet & Aguil.
* *Thymus jurtzevii* Vasjukov
* *Thymus kamelinii* Vasjukov
* Qaramərğəm kəklikotu (*Thymus karamarianicus* Klokov & Des.-Shost.)
* *Thymus karatavicus* Dmitrieva
* *Thymus karavaevii* Doronkin
* Karyagin kəklikotu (*Thymus karjaginii* Grossh.)
* *Thymus kimishepensis* Klokov
* *Thymus kirgisorum* Dubj.
* *Thymus koeieanus* Ronniger
* *Thymus komarovii* Serg.
* *Thymus kondratjukii* V.M.Ostapko
* *Thymus × korneckii* Machule
* *Thymus kosteleckyanus* Opiz
* Koçi kəklikotu (*Thymus kotschyanus* Boiss. & Hohen.)
* *Thymus krylovii* Byczenn.
* *Thymus lacaitae* Pau
* *Thymus laconicus* Jalas
* *Thymus ladjanuricus* Kem.-Nath.
* *Thymus × lainzii* Sánchez-Gómez, S.Fernández Jimenez & F.Sáez
* *Thymus lanceolatus* Desf.
* *Thymus lavrenkoanus* Klokov
* *Thymus lenensis* Vasjukov
* *Thymus leptophyllus* Lange
* *Thymus leucospermus* Hartvig
* *Thymus leucostomus* Hausskn. & Velen.
* *Thymus leucotrichus* Halácsy
* *Thymus levitskyi* Prob.
* *Thymus linearis* Benth.
* *Thymus × littoralis* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus longedentatus* (Degen & Urum.) Ronniger
* *Thymus longicaulis* C.Presl
* *Thymus longiflorus* Boiss.
* *Thymus loscosii* Willk.
* *Thymus lotocephalus* G.López & R.Morales
* *Thymus magnificus* Klokov
* *Thymus majkopiensis* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus malyschevii* Vasjukov, Krivenko & Kazan.
* *Thymus mandschuricus* Ronniger
* *Thymus marandensis* Jamzad
* *Thymus markhotensis* Maleev
* *Thymus maroccanus* Ball
* *Thymus × martinezii* Pau
* *Thymus mastichina* (L.) L.
* *Thymus × mastichinalis* Sánchez-Gómez & F.Sáez
* *Thymus mastigophorus* Lacaita
* *Thymus membranaceus* Boiss.
* *Thymus menitskyi* Vasjukov
* *Thymus × mercadalii* Mateo & Pisco
* *Thymus michaelis* Kamelin & A.L.Budantzev
* Migri kəklikotu (*Thymus migricus* Klokov & Des.-Shost.)
* *Thymus minussinensis* Serg.
* *Thymus × mixtus* Pau
* *Thymus moldavicus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus mongolicus* (Ronniger) Ronniger
* *Thymus × monrealensis* Pau ex R.Morales
* *Thymus × monteilii* Sennen ex Machule
* *Thymus × moralesii* Mateo & M.B.Crespo
* *Thymus moroderi* Pau ex Martínez
* *Thymus × mourae* Paiva & Salgueiro
* *Thymus mugodzharicus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus munbyanus* Boiss. & Reut.
* *Thymus musilii* Velen.
* *Thymus nakhodkensis* Gorovoj & Dudkin
* *Thymus narymensis* Serg.
* *Thymus nerczensis* Klokov
* *Thymus nervosus* J.Gay ex Willk.
* *Thymus nervulosus* Klokov
* *Thymus neurophyllus* (Rech.f.) R.Morales
* *Thymus nitens* Lamotte
* *Thymus × novocastellanus* Mateo, M.B.Crespo & Pisco
* *Thymus novograblenovii* Prob.
* *Thymus numidicus* Poir.
* *Thymus nummularius* M.Bieb.
* *Thymus × nuriensis* Sennen & Pau
* *Thymus × oblongifolius* Opiz
* *Thymus ochotensis* Klokov
* *Thymus oehmianus* Ronniger & Soska
* *Thymus oenipontanus* Heinr.Braun ex Borbás
* *Thymus origanoides* Webb & Berthel.
* *Thymus oriolanus* M.Fabregat & M.B.Crespo
* *Thymus orospedanus* Villar
* *Thymus osseticus* Vasjukov
* *Thymus pallasianus* Heinr.Braun
* *Thymus pallescens* de Noé
* *Thymus pallidus* Coss. ex Batt.
* *Thymus pannonicus* All.
* *Thymus × paradoxus* Rouy
* *Thymus parnassicus* Halácsy
* *Thymus paronychioides* Čelak.
* *Thymus pastoralis* Iljin
* *Thymus × pastoris* Socorro & Arrebola
* *Thymus pavlovii* Serg.
* *Thymus pectinatus* Fisch. & C.A.Mey.
* *Thymus perinicus* (Velen.) Jalas
* *Thymus persicus* (Ronniger ex Rech.f.) Jalas
* *Thymus petraeus* Serg.
* *Thymus phyllopodus* Klokov
* *Thymus picentinus* (Lacaita) Bartolucci
* *Thymus piperella* L.
* *Thymus plasonii* Adamovic
* *Thymus × porcii* Borbás
* *Thymus praecox* Opiz
* *Thymus probatovae* Vasjukov
* *Thymus proximus* Serg.
* *Thymus × pseudoalpestris* Ronniger ex Nachychko
* *Thymus pseudocollinus* (Menitsky) Vasjukov
* *Thymus × pseudogranatensis* Vizoso, F.B.Navarro & Lorite
* *Thymus × pseudograniticus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus pseudohirsutus* Klokov
* *Thymus pseudopannonicus* Klokov
* *Thymus × pseudostepposus* Klokov
* *Thymus × pseudothracicus* Ronniger
* *Thymus pubescens* Boiss. & Kotschy ex Čelak.
* *Thymus pulchellus* C.A.Mey.
* *Thymus pulcherrimus* Schur
* *Thymus pulegioides* L.
* *Thymus pulvinatus* Čelak.
* *Thymus punctulosus* Klokov
* *Thymus purpureoviolaceus* Byczenn. & Kuvaev
* *Thymus putoranicus* Byczenn. & Kuvaev
* *Thymus quinquecostatus* Čelak.
* *Thymus × radoi* Borbás
* *Thymus × ramonianus* Paiva & Salgueiro
* *Thymus rasitatus* Klokov
* *Thymus reverdattoanus* Serg.
* *Thymus revolutus* Čelak.
* *Thymus riatarum* Humbert & Maire
* *Thymus richardii* Pers.
* *Thymus × riojanus* Uribe-Ech.
* *Thymus roegneri* K.Koch
* *Thymus roseus* Schipcz.
* *Thymus × royoi* P.P.Ferrer, A.Navarro, P.Pérez & E.Laguna
* *Thymus × rubioi* Font Quer
* *Thymus × ruiz-latorrei* C.Vicioso
* *Thymus sachalinensis* Prob.
* *Thymus samius* Ronniger & Rech.f.
* *Thymus saturejoides* Coss.
* *Thymus schimperi* Ronniger
* *Thymus schischkinii* Serg.
* *Thymus × schistosus* Lyka
* *Thymus schlothauerae* Prob.
* *Thymus × schmidtii* Cáp
* *Thymus × segurae* Mateo & M.B.Crespo
* *Thymus semiglaber* Klokov
* *Thymus × sennenii* Pau
* *Thymus seravschanicus* Klokov
* *Thymus sergievskajae* Karav.
* *Thymus serpylloides* Bory
* Sürünən kəklikotu (*Thymus serpyllum* L.)
* *Thymus serrulatus* Hochst. ex Benth.
* *Thymus sessilifolius* Klokov
* *Thymus × severianoi* Uribe-Ech.
* *Thymus sibiricus* (Serg.) Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus sibthorpii* Benth.
* *Thymus sipyleus* Boiss.
* *Thymus skopjensis* Micevski & Matevski
* *Thymus sokolovii* Klokov
* *Thymus spathulifolius* Hausskn. & Velen.
* *Thymus spinulosus* Ten.
* *Thymus stepposus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus stojanovii* Degen
* *Thymus striatus* Vahl
* *Thymus subcollinus* Klokov
* *Thymus subextremus* Vasjukov
* *Thymus × subhirsutus* Borbás & Heinr.Braun
* *Thymus subnervosus* Vved., Nabiev & Tulyag.
* *Thymus × subramosus* Ronniger
* *Thymus substriatus* Borbás
* *Thymus syriacus* Boiss.
* *Thymus talijevii* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus tauricus* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus ternejicus* Prob.
* *Thymus terskeicus* Klokov
* *Thymus teucrioides* Boiss. & Spruner
* *Thymus thracicus* Velen.
* *Thymus tiflisiensis* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus × toletanus* Ladero
* *Thymus transcaspicus* Klokov
* Zaqafqaziya kəklikotu (*Thymus transcaucasicus* Ronniger)
* Trautvetter kəklikotu (*Thymus trautvetteri* Klokov & Des.-Shost.)
* *Thymus × tschernjaievii* Klokov & Des.-Shost.
* *Thymus turczaninovii* Serg.
* *Thymus turkmenii* Yıld.
* *Thymus × tzvelevii* Vasjukov
* *Thymus urumovii* (Velen.) Vasjukov
* *Thymus urussovii* Prob.
* *Thymus ussuriensis* Klokov
* *Thymus × valdesii* J.Gómez & R.Roselló
* *Thymus vavilovii* Klokov
* *Thymus verchojanicus* Doronkin
* *Thymus × viciosoi* Pau ex R.Morales
* *Thymus villosus* L.
* *Thymus × vitekii* R.Morales
* Adi kəklikotu (*Thymus vulgaris* L.)
* *Thymus × welwitschii* Boiss.
* *Thymus willdenowii* Boiss.
* *Thymus willkommii* Ronniger
* *Thymus × xilocae* Mateo & M.B.Crespo
* *Thymus × zedelmejeri* Ronniger
* *Thymus zygioides* Griseb.
* *Thymus zygis* L.
* *Thymus × zygophorus* R.Morales

## İstinadlar

## Həmçinin bax