Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aeronavtika

Aeronavtika və ya aviasiya və kosmos mühəndisi, aviasiya ilə qarşılıqlı əlaqəli hər cür mühəndislik məhsullarının dizaynı, tikintisi layihələrinin hazırlanması və istehsalı, texniki xidmət və təmir texnologiyası və istismarı ilə bağlı təhsil və tədqiqat proseslqrini aparan sahədir. Planlaşdırılan təyyarənin dizaynını və ilkin layihəsini hazırlayır. Təyyarə istehsalı üçün tələb olunan istehsal metodlarından hansının nəyə görə daha qənaətli olacağına qərar verir. Bununla əlaqədar lazımi modelləri hazırlayır, təcrübələr aparır, dizayn etdiyi təyyarənin performans xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir və istəklərə uyğun olaraq bəzi tədqiqatlar aparır.
# Şimal dəniz yolu

Mavi
SSRİ-nin Şimalında; Barens, Kara, Laptevlər, Şərqi Sibir, Çukot və Berinq dənizlərindən keçib, Sovet İttifaqının Avropa və Uzaq Şərq limanlarını, habelə Sibirin böyük çaylarının mənsəblərini vahid ümumittifaqdəniz nəqliyyatı sistemində birləşdirən dəniz yoludur. Şimal dəniz yolu uzunluğuna görə uzunluğuna görə Cənub yolundan, yəni Cəbəlüttariq boğazınan-Süveyş kanalından keçib gedən və ya Ümid burnunu dolaşıb gedən yoldan xeyli qısadır.

## Həmçinin bax

* Şimal-Qərb keçidi
* Barens
* Kara
* Laptevlər
* Şərqi Sibir
* Çukot
* Berinq

## İstinad
# Amnesty International

| Amnesty International ai |
| --- |
| Amnesty International |
|  |
| Növü | QHT |
| Yaranma tarixi | 1961-ci ilin iyulunda Piter Beneson tərəfindən Böyük Britaniyada |
| Rəsmi dili | * ingilis dili,
* fransız dili,
* ərəb dili,
* ispan dili
 |
| Baş ofisin yerləşməsi | London |
| Sədr | Salil Şetti |
| Mükafatları |     |
| amnesty.org |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Amnesty International** (həmçinin **Amnesty** və ya **AI** adı ilə də tanınır) — əsası 1961-ci ildə Böyük Britaniyada qoyulmuş və məqsədi "özünün insan haqlarının təbliği sahəsində işi kontekstində fiziki və psixoloji toxunulmazlıq hüququnun, vicdan və özünüifadə azadlığının, diskriminasiyadan azad olma azadlığının pozulmasının qarşısının alınması və dayandırılmasına yönəldilmiş tədqiqatlar və hərəkətlər həyata keçirilməsi" olan beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatıdır.

## İstindalar

## Xarici keçidlər
# Fut

| Fut |
| --- |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölçdüyü anlayış | uzunluq |
| Adını daşıyır | ayaq |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Fut** (İngiliscə tək formada: **foot** (fût), cəm formada: **feet**; abreviaturası: **ft**) — İngilis ölçü vahidləri sistemində bir uzunluq ölçüsü vahididir. ′ simvolu ilə də göstərilir. 30,48 santimetrə bərabərdir. 1 yard 3 futa bərabər olub, 1 fut da öz növbəsində 12 düyümə bərabərdir.

1958-ci ildə ABŞ və İngilis Millətlər Cəmiyyəti dövlətləri tərəfindən, 1 yardın uzunluğu 0,9144 metr olaraq müəyyənləşdirilmişdir. Dolayı yol ilə 1 fut 0,3048 metrə bərabər (30,48 cm) vəziyyətə gəlmişdir.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat siyahısı

* *Mozhnik, Franz,* Lehrbuch des gesammten Rechnens für die vierte Classe der Hauptschulen in den k. k. Staaten [*Combined mathematics textbook for the fourth form of senior schools in the imperial–royal States*] (alman), Vyana: Verlage der k. k. Schulbücher-Verschleiß-Administration, 1848, OCLC 781064769, Wikidata Q135315106

## Xarici keçidlər

* s:ЭСБЕ/09/Metrik (onluq) və rus ölçü vahidlərinin çevrilmə cədvəlləri.
# İsanın dirilməsi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Xristianlıq**

İsa [göstər]

|  |
| --- |
| Bakirə Məryəmin doğması  ·  İsanın çarmıxa çəkilməsi  ·  İsanın dirilməsi  ·  Pasxa  ·  Xristianlıqda İsa |

Erkən Dövr[göstər]

|  |
| --- |
| Həvari  ·  Kilsə  ·  İnanc  ·  İncil  ·  Allahın Padşahlığı  ·  Septuaginta  ·  Yeni Əhd |

Bibliya[göstər]

|  |
| --- |
| Əhdi-Ətiq  ·  Əhdi-Cədid  ·  Xristian kanonları  ·  Apokrif |

Teologiya[göstər]

|  |
| --- |
| Bağışlanma  ·  Vəftiz  ·  Xristologiya  ·  Ata  ·  Oğul  ·  Müqəddəs Ruh  ·  İnsan  ·  Xilas  ·  Esxatologiya  ·  Üç üqnum  |

Tarix və Ənənələr[göstər]

|  |
| --- |
| Xronologiya  ·  Məryəm  ·  Pyotr  ·  Pavel  ·  Erkən  ·  I Konstantin  ·  Kilsə məclisi  ·  Xristianlıqda bölünmə  ·  Xaç yürüşləri  ·  Reformasiya |

Məzhəblər və Hərəkatlar[göstər]

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Qərbi |
| --- |
| Adventist ·  Anabaptist ·  Anglikan ·  Baptist ·  Kalvinizm ·  Evangelizm ·  Müqəddəslik ·  Luteran ·  Medotist ·  Qədim Kilsə ·  Protestant ·  Əllinci ·  Katolik kilsəsi |

| Şərqi |
| --- |
|
Pravoslav ·  Katolik kilsəsi ·  Şərqi Pravoslav ·  Konstantinopol Pravoslav Kilsəsi |

| Hərəkatlar |
| --- |
|
Yehova şahidləri · Sonuncu gün · Unitarianizm · Kristafel · Birlik pentekostalizmi |

 |

Əsas mövzular[göstər]

|  |
| --- |
| Mədəniyyət  ·  Xristianlığın tənqidi  ·  Ekumenizm  ·  Ayin ili  ·  Liturgiya  ·  Musiqi  ·  Vəftiz  ·  Digər dinlər  ·  Dua  ·  Vəz  ·  Simvolizm |

 |
|
Xristianlıq |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**İsanın dirilməsi** – xristianlıqda əsas doktrinlərdən biridir. Bibliya İsa Məsihin çarmıxa çəkilərək insanların günahları üçün öldüyü, dəfn olunduğu və üçüncü gün dirildiyini nəql edir. Xristianlar İsa Məsihin çarmıxa çəkildikdən sonra dirildiyinə həmişə inanmış və bunu bəşəriyyətin tarixində ən mühüm hadisə hesab etmişlər.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* İsanın çarmıxa çəkilməsi
* İsanın göyə yüksəlişi

## Mənbə

* Müqəddəs Kitab (Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid). Müqəddəs Kitab şirkəti. Bakı, 2009.
# Rixard Ştraus

| Rixard Ştraus |
| --- |
| *alm.* Richard Strauss‎ |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Doğum adı | Richard Georg Strauss |
| Doğum tarixi | 11 iyun 1864(1864-06-11)[…] |
| Doğum yeri | * Münxen, Bavariya Krallığı, Almaniya ittifaqı
 |
| Vəfat tarixi | 8 sentyabr 1949(1949-09-08)[…] (85 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Qarmiş-Partenkirhen, Almaniya Federativ Respublikası
 |
| Musiqiçi məlumatları |
| Fəaliyyəti | bəstəkar, dirijor, librettoçu, musiqiçi |
| Janrlar | opera, simfoniya, klassik musiqi, Sardana |
| Musiqi aləti | piano |
| Üzvlüyü | * Bavariya İncəsənət Akademiyası[d]
 |
| Mükafatları |                    |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Rixard Georq Ştraus** (11 iyun 1864[…], Münxen, Bavariya Krallığı, Almaniya ittifaqı – 8 sentyabr 1949[…], Qarmiş-Partenkirhen, Almaniya Federativ Respublikası) son romantik və erkən modern erasının aparıcı alman bəstəkarı.

Qızılgül kavalyeri, Elektra, Kölgəsiz qadın və Salomeyanın da daxil olduğu operaları ilə, alman poeziyasını klassik musiqiyə uyğunlaşdırması ilə — xüsusilə, Sonuncu Dörd Nəğməsi; Don Juan, Ölüm və Transformasiya, Till Ulenşpigelin şən zarafatları, Zərdüşt belə deyirdi, Bir qəhrəmanın həyatı, Ev simfoniyası, Alp simfoniyasının da daxil olduğu simfonik şeirləri ilə və digər instrumental əsərləri ilə məşhurdur. Ştraus həmçinin Qərbi Avropa və Amerikada görkəmli dirijor kimi tanınır.

## İstinadlar
# Qızıl medal

2000 Sidney Olimpiya oyunlarının qızıl mükafatçısı
**Qızıl medal** — ümumilikdə ən yüksək uğuru təmsil edir. İlk olaraq hərbi rütbənin aşkarlanması kimi bəsit bir məqsədlə Hərbi-məqsədli istifadə edilmişdir. 18-ci əsrdən qızıl medallar mükafatlandırma məqsədilə cəmiyyət içərisində də istifadə edilməkdədir. İndiki dövürdə UNESCO və müxtəlif akademik cəmiyyətlər kimi bir çox təşkilat qızıl medalları illik olaraq ya da nadir vəziyyətlərdə təqdim edir.

## Olimpiya Oyunları

Qızıl medal müasir Olimpiya oyunlarında qələbə qazananın mükafatını təmsil edir (medallar tarixi olimpiyadalarda verilmirdi). 1896-cı ildə də qələbə qazananların medalları gümüşdən idi. İlk üç sıra üçün qızıl-gümüş-bürünc proqramı 1904-cü il oyunlarında istifadə edilmişdir və günümüzdə bir çox idman təşkilatları tərəfindən mənimsənilmişdir. Medalların hazırlanması ev sahibi olan şəhərin məsuliyyəti altındadır. 1928-1968-ci illər arasında dizayn adətən eyni idi: ön tərəfində ev sahibi şəhər haqqında bir yazını təmsil edən dizayn Fiorentinalı sənətçi Giuseppe Cassioli tərəfindən dizayn edilmişdi; arxa tərəfində bir Olimpiya çempionu dizaynı var idi. 1972-2000-ci illər arasında, Cassiolinin dizaynı ön tərəfdə saxlanılıb arxa tərəfdə ev sahibi şəhərin öz dizaynı təsvir olundu. Cassiolinin dizaynı bir Roma amfiteatrı original Yunan oyunlarındakı kimi göstərilir, yeni bir ön tərəf dizaynı Atina 2004 oyunları üçün komissiya tərəfindən təyin olunmuşdur. Qış Olimpiya oyunları medalları daha çox müxtəliflik nümayiş etdirir.

## Həmçinin bax

* Gümüş medal
* Bürünc medal

## İstinadlar
# Arekipa

Şəhərin silah meydanı
**Arekipa** (Arequipa) – Perunun ən böyük ikinci şəhəri. Ölkənin cənubunda yerləşir. Arekipa departamentinin inzibati mərkəzi. Əhalisi 844 min (2005). Sakit okean sahilindən 80 km aralı, Misti vulkanının ətəyində, təqr. 2300 m hündürlükdə yerləşir. Mühüm nəqliyyat qovşağı. Beynəlxalq aeroport. Cənubi Perunun əsas ticarət, sənaye və mədəniyyət mərkəzidir. 1540-cı ildə ispan konkistadoru F. Pisarro tərəfindən inklərin qədim şəhəri işğal edildikdən sonra yerində istehkamlı yaşayış məntəqəsi Arekiba salınmışdır. Sənayesində yeyinti, yüngül, kimya, qara metallurgiya, maşınqayırma və metal emalı üstündür. Xidmət sahələri, yun ticarəti inkişaf etmişdir. K.t. r-nu mərkəzidir. Yaxınlığında mis filizi hasil edilir. Universitet, 16–18 əsrlərə aid memarlıq abidələri var.

## Adının mənası

Perunun iri şəhəri Arekipanın adı demək olar ki, lətifəsayaq səhvin səbəbindən yaranıb. XVI əsrdə buraya ispan konkistadorlar dəstəsi daxil olarkən onlardan biri inklərin imperatoruna müraciət edərək torpağı — yeri göstərir və soruşur: "Bu ölkə necə adlanır?" İmperator yorğun yadellinin əl-qol hərəkətlərini onun hüzurunda oturmaq üçün icazə xahişi kimi anlayaraq dedi: "Arekipa!" Bunun mənası isə "otur!" deməkdir. İspan isə bunu ölkənin adı kimi başa düşür və xəritəyə bu yeri "Arekipra" yaxır. Beləliklə, Arekipa şəhərinin adı qoyuldu.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Arekipa şəhərinin rəsmi saytı
* Peru Cultural Society-Arequipa
# Aparteid

**Aparteid**, apartheyd (afrik. apartheid; azərb. ayrı yaşamaq‎) — irqi ayrı-seçkiliyin ən kəskin formasıdır. Bir qrup əhalinin yaşamaq üçün zəruri olan hər şeydən məhrum edilməsidir. Aparteid genosidi xatırladır və onun bir növüdür. CAR-ın hakim dairələri tərəfindən XX əsr də "ağdərili" olmayan əhaliyə qarşı həyata keçirilən ifrat irqi və milli diskriminasiya və seqreqasiya siyasəti. Aparteidin məqsədi azlıq təşkil edən ağ əhali tərəfindən qeyri-avropalıları istismar etmək və milli-azadlıq mübarizəsinə qarşı güclü maneələr yaratmaq idi. 1910-cu ildə Cənubi Afrika haqqında aktın qəbul olunması Aparteid sisteminin əsasını qoydu. Cənubi Afrika İttifaqında irqçi Millətçi partiya hakimiyyətə gəldikdən sonra (1948) rəsmi dövlət siyasəti kimi tətbiq edildi. 1950–54-cü illərdə seqreqasiyanı kəskinləşdirən bir sıra qanunlar qəbul olundu. 1959-cu ildə qəbul olunmuş "Bantuların özünüidarəsinin inkişafı haqqında qanun"a əsasən Afrika əhalisinin parlamentdə təmsil olunmasına son qoyuldu, bantustanlar yaradıldı. 20-ci əsrin 70-ci illərində Afrika Milli Konqresinin rəhbərliyi altında milli və sosial əsarətə qarşı hərəkat geniş vüsət aldı. BMT dəfələrlə sənədlər qəbul edərək Aparteidi bəşəriyyətə qarşı cinayət kimi qiymətləndirdi. 80-ci illərdə Cənubi Afrikada Aparteidə qarşı hərəkatın dünya ölkələrinin əksəriyyəti tərəfindən dəstəklənməsi yerli hökuməti irqçilik siyasətini yumşaltmağa məcbur etdi. 1990-cı ilin əvvəllərinə qədər CAR-ın hakim dairələri aparteid siyasətini yerli əhaliyə qarşı aparmışdır. 90-cı illərin əvvəllərində CAR-ın prezidenti F. V. de Klerk Aparteidin tədricən ləğvinə başladı. CAR-ın "ağ" əhalisi arasında 1992-ci ildə keçirilən referendumdan və 1994-cü ilin demokratik seçkilərindən sonra Aparteid tamamilə ləğv olundu.

## İstinadlar
# Komando

Əfqanıstanın Sangin bölgəsində patrul olan 40 komandodan ibarət Kral Dəniz Piyadaları
**Komando** — fiziki və nəzəri hazırlıqları nəticəsində əldə etdikləri qabiliyyətləri sayəsində; qısa bir müddət ərzində hədəfin detalları ilə birlikdə kəşfiyyatını həyata keçirdərək vəziyyəti qiymətləndirib hədəfi məhv edən, təchizat ilə təmin edilməsə belə vəzifəni başa çatdırmağı bacaran əsgər.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra xüsusi şəraitlərdə əməliyyatlar apara bilən, yüksək hazırlıqlı xüsusi təyinatlı qoşunların yaradılmasına böyük diqqət yetirilməyə başlandı. Artıq bu gün xüsusi təyinatlılar demək olar ki, bütün ölkələrdə Silahlı qüvvələrin ən etibarlı və seçmə birləşməsi sayılır.

1994-cü ildə Ermənistan ilə Azərbaycan arasında atəşkəs imzalandıqdan sonra Azərbaycanda da xüsusi təyinatlı qüvvələrin yaradılmasına başlanıb.

Türkiyədə «Kommando», «Bordo bereli» «SAT-SAS», ABŞ-da «Reyncer», «Delta forçe», Rusiyada «Alfa», «Vımpel», «Delta», İsraildə «Amor», Böyük Britaniyada «Kommandos», «Skorpion», Finlandiyada «Yeger», Gürcüstanda Xüsusi Əməliyyatlar Qrupu (Group «A»), Azərbaycanda «Yarasa», «Qartal», «Şahin», «Vaşaq», «Əqrəb» və s. şərti adlarla tanınan xüsusi təyinatlı dəstələr mövcuddur.

## Xarici keçidlər
# Körfəz Əməkdaşlıq Şurası

| Körfəz Ərəb Ölkələrinin Əməkdaşlıq Şurası CCASG |
| --- |
| مجلس التعاون لدول الخليج العربیة |
|  |
|  |
| Növü | Ticarət bloku |
| Yaranma tarixi | 25 may 1981 |
| Rəsmi dili | Ərəb dili |
| Baş ofisin yerləşməsi | Ər-Riyad |
| Sədr | Əbdül Rəhman İbn Hamad Əl Attiyah |
| Üzvləri | 40,338,196 nəfər |
| gcc-sg.org/ar-sa/Pages/d… gcc-sg.org/en/Pages/defa… gcc-sg.ae |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Körfəz Ərəb Ölkələrinin Əməkdaşlıq Şurası** (ing. Cooperation Council for the Arab States of the Gulf, CCASG; ərəb. مجلس التعاون لدول الخليج العربیة‎) və ya qısaca **Körfəz Əməkdaşlıq Şurası** — altı ərəb ölkəsindən ibarət iqtisadi və ictimai obyektivləri olan beynəlxalq iqtisadi birlik. Birlikdə iştirak edən Ərəb ölkələri nümayəndələrinin ümumi razılığı ilə rəsmi sənədlərdə birliyin adında "Fars" sözü işlənmir.

25 may 1981-ci ildə qurulan birlik Küveyt, Bəhreyn, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Oman dövlətlərindən ibarətdir. Bu ölkələrə tez-tez Körfəz Ölkələri Şurası (Gulf Cooperative Countries) olaraq xitab edilir.

Bu dövlətlər arasındakı iqtisadi razılaşma 11 noyabr 1981 tarixində Ər-Riyadda imzalanmışdır.

Bütün körfəz ölkələri bu birliyin üzvü deyil. İran xüsusilə daxil edilməmişdir və 2003-cü ilə qədər üzv ölkələr İrana qarşı bir təhlükəsizlik baryeri olaraq iştirak etmişdir. Yəmən 2006-cı ildən üzvlük üçün müraciət edib.

## Məqsədlər

Körfəz ölkələrinin əməkdaşlıq şurasının üzvlərinin (Küveyt, Bəhreyn, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Oman) məqsədi:

* İqtisadiyyat, maliyyə, ticarət, gömrük, turizm, qanun yaratma və rəhbərlik kimi sahələrdə bənzər tənzimləmələr qurmaq;
* Sənaye, mədənçilik, əkinçilik, su və heyvandarlıq sahələrində elmi və texniki irəliləmə;
* Elmi tədqiqat mərkəzləri qurmaq;
* Müştərək olaraq ticarət etmək;
* Xüsusi sektorla bərabərlik;
* İnsanlar arasında olan bərabərliyi qüvvətləndirmək;
* "Khaleeji" adı verilən ortaq pul vahidi yaratmaq.

## Həmçinin bax

* Fars körfəzinin ərəb ölkələri
* İran körfəzi neft və qaz hövzəsi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Birliyin Rəsmi saytı Arxivləşdirilib 2005-12-22 at the Wayback Machine
* CHARTER Arxivləşdirilib 2005-12-15 at the Wayback Machine
* Birliyin bayrağı
# Kəşfiyyat Nazirliyi (İran)

| Kəşfiyyat Nazirliyi |
| --- |
| وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران |
|  |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə | * İran
 |
| Yurisdiksiya | İran |
| Yaradılma tarixi | 18 avqust 1983 |
| Əvvəlki qurum | SAVAK |
| Ştat sayı | * 30.000 nəf.
 |
| Baş qərargah | * Tehran
 |
| Rəsmi saytı | vaja.ir/Portal/Home/ |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Kəşfiyyat Nazirliyi** (fars. وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران‎, *Rom: Vezarat-e Ettelaat-e Jomhuri-ye Eslami-ye Iran*) — İran İslam Respublikasının əsas kəşfiyyat və təhlükəsizlik orqanıdır. Nazirlik 1984-cü ildə yaradılmış və ölkənin milli təhlükəsizliyini təmin etmək, daxili və xarici təhdidlərə qarşı mübarizə aparmaq məqsədini daşıyır.

## Tarix

Kəşfiyyat Nazirliyi İran İslam İnqilabından (1979) sonra, ölkədəki müxtəlif kəşfiyyat və təhlükəsizlik xidmətlərinin birləşdirilməsi ilə yaradılmışdır. İnqilabdan əvvəl İranın əsas kəşfiyyat orqanı SAVAK (Milli Təhlükəsizlik və Kəşfiyyat Təşkilatı) idi. Lakin SAVAK inqilabdan sonra ləğv edildi və onun yerinə yeni bir qurumun yaradılmasına ehtiyac yarandı. 1984-cü ildə Kəşfiyyat Nazirliyi rəsmi olaraq təsis edildi və fəaliyyətə başladı.

Kəşfiyyat Nazirliyi birbaşa İranın Ali Liderinə tabedir və onun fəaliyyətləri İran hökumətinin digər qurumları ilə sıx əlaqədə həyata keçirilir. Nazirliyin rəhbəri İran prezidenti tərəfindən təyin edilir və parlament tərəfindən təsdiqlənir. Nazirliyin strukturu tam olaraq ictimaiyyətə açıqlanmasa da, onun müxtəlif şöbələrdən və bölmələrdən ibarət olduğu məlumdur. Bu bölmələr daxili təhlükəsizlik, xarici kəşfiyyat, kiber təhlükəsizlik və digər sahələr üzrə ixtisaslaşmışdır.

## Nazirlərin siyahısı

1. Mohammad Reyshahri
2. Ali Fallahian
3. Ghorbanali Dorri-Najafabadi
4. Ali Younesi
5. Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i
6. Majid Alavi
7. Mahmoud Ahmadinejad
8. Heydar Moslehi
9. Mahmoud Alavi
10. Esmaeil Khatib (Hal-hazırda 2023)

## Həmçinin bax

* SAVAK

## İstinadlar

## Əlavə

* Yves Bonnet, *Vevak, au service des Ayatullahs: Histoire des services secrets iranians*, Timee-Editions, Boulogne-Billancourt, 2009. . (in French)
# Kəşfiyyat

**Kəşfiyyat**— siyasi mövqelərə təqdim edilmək üzrə toplanmış və təhlil edilmiş izlemsel və ya taktika məzmunlu işlənmiş məlumatlara deyilir. Hər cür qaynaqdan əldə edilən xam məlumat əlaqəsiz kimi görünən parçalardan ibarət olan, ziddiyyətli, etibarsız, yanıldıcı və ya səhv ola bilər. Kəşfiyyat isə birləşdirilmiş, qiymətləndirilmiş, təhlil edilmiş, şərh olunmuş və ayırd edilmiş məlumatdır. Tamamlanmış bir kəşfiyyat, kəşfiyyat çevriminin nəticə məhsulu olan və siyasi təyin edicilərə təqdim edilməyə hazır olan işlənmiş məlumatdır.Hər dövlət üçün, ölkənin bölünməz bütünlüyünə, konstitusiya nizamına, varlığına, müstəqilliyinə, təhlükəsizliyinə və milli gücünü meydana gətirən bütün ünsürlərinə qarşı içdən və xaricdən gələcək mövcud və ola biləcək təhdidlər haqqında məlumat yığmaq və kəşfiyyat meydana gətirmək üçün imtina edilməz bir ehtiyacdır. Kəşfiyyat dövlət üçün, rəqib və ya rəqib olması ola biləcək adam, təşkilat-quruluş, dövlətlər və digər təşkilatlar haqqında açıq və ya bağlı qaynaqlardan məlumat yığıb, təhlil etmə və qiymətləndirmələrə əsas tutaraq nəticəyə çatılması mənasını verməkdədir.

## Sözün kökü

Kəşfiyyat, söz mənası olaraq xəbər alma mənasını versə də, anlayışın ifadə etdiyi məna, bir az daha genişdir və xəbər alma anlayışı kəşfiyyat anlayışının əhatə etdiyi müddətin yalnız bir addımıdır. kəşfiyyat anlayışı, ölkə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün qərar mexanizmlərinə lazımlı məlumatın toplanması, analiz və təsnif edilməsi, hesabatlandırılması və əlaqədar qərar vericilərə çatdırılması müddətidir.
# Tank əleyhinə idarəolunan raket

**Tank əleyhinə idarəolunan raket** (**TƏİR**) (ingiliscə: **anti-tank guided missile** (**ATGM**), və ya **anti-tank guided weapon** (**ATGW**)) tankların məhv edilməsi məqsədilə hazırlanmış silahdır. Bu raketlərin əsas vəzifəsi tank və ya digər zirehli döyüş maşınlarını vurmaq və məhv etməkdir.

TƏİR-lər əsasən atəş məsafələrinə görə bir nəfər tərəfindən çiyindən, və ya bir birlik tərəfindən qurulan üçayaqlı qurğulardan, həmçinin helikopterlərdən də atıla bilir.

**Birinci nəsil** TƏİR-lər hədəfi tapmaq üçün komanda qolu kimi bir alətlə operator vasitəsilə hədəfi tapa bilirdi. Ancaq, bu iş üçün operatorun yaxşı təcrübəsinin olması və raketin uçuşu zamanı hərəkətsiz qalması lazım gəlirdi.

**İkinci nəsil** TƏİR-lərdə isə hədəf vurulana qədər operatorun nişangahı hədəfdən ayırmaması lazım idi. Bu sistemlərdə raketi idarə etmək üçün kabel, radio siqnalı, lazer işarələnməsi və ya raketə yerləşdirilən TV kamerasından istifadə olunurdu. Bu raketlərə ABŞ istehsalı TOW raketləri misal ola bilər. Ancaq, bu nəsil silahlarda da operatorun sabit qalması lazım gəlirdi.

Çox inkişaf etmiş **üçüncü nəsil** TƏİR-lər isə lazer, elektronik görüş sistemlərindən istifadə olunur. Raket hədəfə kilidləndikdən sonra onu idarə etməyə ehtiyac qalmır (Bu cür raketlər "Atəş aç, unut" prinsipi ilə işləyir). Raket hədəfə kilidləndikdən sonra operator öz yerini tərk edə bilər. Bu sistemlərə İsrail istehsalı olan Spayk, ABŞ istehsalı olan Javelin aiddir.

## İstinadlar
# Little Boy

| Little Boy |
| --- |
|  Little Boyun konfiqurasiyası |
| Ölkə | * ABŞ
 |
| İstehsal tarixçəsi |
| Konstruktor | Los Alamos Milli Laboratoriyası |
| Xüsusiyyətləri |
| Ağırlığı | 4.400 kq |
| Uzunluğu | * 3.000 mm
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

"Little Boy"
**Little Boy** (azərb. Balaca oğlan‎) – hücum məqsədləri üçün istifadə edilən dünyanın ilk atom bombasıdır. 6 avqust 1945-ci il tarixində ABŞ tərəfindən Yaponiyanın Hiroşima şəhərinə atılmışdır. Xirosima şəhərinin 550 metr yüksəkliyində partladılan nüvə bombasının partlayış gücü 18000 ton TNT (Trinitrotoluolen) partlayıcıya bərabər idi.

## İnkişaf etdirilməsi

Gücünü uran atomunun parçalanmasından çıxan enerjidən alan bu bomba ABŞ-nin İkinci Dünya müharibəsi dövründə gizli bir formada həyata keçirmiş olduğu Manhaəettan layihəsinin nəticəsində hazırlanmışdır. Xirosima partlayışı ABŞ-də həyata keçirilmiş olan Trinity Testindən sonra tarixdə baş vermiş olan ikinci nüvə partlayışıdır. Bundan üç gün sonra Naqasakiyə "Gonbul Adam" adlı dünyanın üçüncü atom bombası atılmışdır.

## Xirosimanın bombalanması

Bomba Enola Gay adlı B-29 bombardmançı təyyarəsindən 6 avqust 1945-ci ildə yerli vaxtla 8:15 radələrində atılmışdır. Hərbi təyyarənin pilotu ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin polkovniki Paul Warfileld Tibbets olmuşdur. 44.4 saniyəlik sərbəst düşmədən sonra barometrik tətiklərin açılması ilə detonasiya mexanizmi işə salınmışdır. Partlayış 600 metr yüksəklikdə (± 15 m) baş verib. Bomba üç gün sonra bir vadidə yerləşən Nagasakiyə atılmalı olan digər atom bombası Fat Mandan daha zəif olsa da, Xirosimanın düzənlik bir ərazidə yerləşməsinə görə daha güclü bir təsir göstərmişdir. 1945-ci ildə nəşr olunan rəsmi rəqəmlərə görə, partlayışın birbaşa təsiri nəticəsində 66.000 insan ölmüş, 69.000 nəfər isə müxtəlif səviyyələrdə yaralanmışdır. Ölənlərin 20 mininin Yaponiya İmperator Ordusunun əsgərləri, qalanlarının isə mülki şəxslər olduğu bildirilmişdir. Bombanın partlayıcı gücü 18 kiloton TNT ekvivalenti olaraq hesablanmış, lakin ABŞ Prezidenti Harry S. Trumanın çıxışlarında 20 kilotona qədər yuvarlaqlaşdırılmışdır.

## Etimologiyası

İngilis dilindən tərcümədə Little Boy kiçik oğlan deməkdir.
# Cənubi Afrika İnkişaf Birliyi

| Cənubi Afrika İnkişaf Birliyi SADC |
| --- |
|  |
|  |
| Növü | Hökumətlərarası təşkilat |
| Yaranma tarixi | 1980, 1992 |
| Baş ofisin yerləşməsi | * Qaborone
 |
| www.sadc.int |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Cənubi Afrika İnkişaf Birliyi** (SADC, ing. Southern African Development Community) — baş qərargahı Botsvananın paytaxtı Qaborone şəhərində yerləşən hökumətlərarası təşkilatdır. Onun məqsədi 15 cənubi Afrika dövlətləri arasında sosial-iqtisadi əməkdaşlıq və inteqrasiya, həmçinin, siyasi və təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdir.

## Yaranma tarixi

CAİB 1992-ci il Müqaviləsinin imzalanması nəticəsində yaradılmışdır və ümumi dəyərləri və məqsədləri olan ölkələrin postaparteid regional təşkilatı kimi inkişaf etmişdir.

## Məqsədi

Əsas məqsədi nəqliyyat, demokratik idarələrin qurulması, münaqişələrin təhlükəsiz həll edilməsi sahəsində iqtisadi inteqrasiyaya və sıx əməkdaşlığa təkan verməkdən ibarətdir.

## Fəaliyyəti

Dövlət başçıları ildə bir dəfə, xarici işlər nazirləri isə ildə iki dəfə görüşlər keçirirlər;

## Üzvləri

* Anqola
* Botsvana
* Konqo Demokratik Respublikası
* Zambiya
* Lesoto
* Mavritius
* Malavi
* Mozambik
* Namibiya
* Esvatini
* Tanzaniya
* Cənubi Afrikadır

## Katibliyi

CAİB-in katibliyi Qaboronedə yerləşir.

## İstinadlar

## Mənbə

*
* www.sadc.int