# Avropa İttifaqının genişlənməsi

Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin əraziləri (Avropa Birlikləri 1993-cü ilə qədər), qoşulma qaydasına görə animasiya. Avropanın xaricindəki ərazilər və ətrafı göstərilmir.
Tarix boyu Avropa İttifaqı (Aİ) dəfələrlə yeni üzv dövlətlərin ittifaqa qoşulması ilə genişlənmişdir. Aİ-yə qoşulmaq üçün bir dövlətin qanunun aliliyinə və ona uyğun azadlıqlara və qurumlara hörmət edən və sabit bir demokratik hökumət tələb edən Kopenhagen meyarları (1993-cü ilin iyun ayında Kopenhagen zirvəsindən sonra) adlanan iqtisadi və siyasi şərtləri yerinə yetirməsi lazımdır. Maastricht Müqaviləsinə görə, mövcud hər bir üzv dövlət və Avropa Parlamenti istənilən genişlənməyə razı olmalıdır. Genişlənmə prosesi bəzən Avropaya inteqrasiya olaraq da adlandırılır. Bu termin, eyni zamanda, milli hökumətlər milli qanunların tədricən uyğunlaşdırılmasına imkan verdiyi üçün Aİ üzv dövlətləri arasında əməkdaşlığın intensivləşdirilməsinə işarə olunur.

Aİ-nin sələfi Avropa İqtisadi Birliyi , 1958-ci ildə, Roma Müqaviləsi qüvvəyə mindikdə , Daxili Altılıq üzv dövlətlə quruldu. O vaxtdan bəri, Aİ üzvlüyü iyirmi yeddi ölkənində qatılması ilə böyüdü. Son üzv dövlət olan Xorvatiya isə 2013-cü ilin iyulunda ittifaqa qoşuldu. Ən son Aİ ərazisinin genişlənməsi 2014-ci ildə Mayotte ilə baş verdi. Aİ-nin və sələflərinin ən nəzərəçarpaçaq ərazi azalmaları 1962-ci ildə Cezayirin müstəqillik əldə etməsilə çıxması, 1985-ci ildə Qrenlandiyanın çıxması və 2020-ci ildə Birləşmiş Krallığın ittifaqdan çıxması ilə baş vermişdir.

2020-ci ilə əsasən Albaniya (2020-ci ildən), Monteneqro (2012-ci ildən), Şimali Makedoniya (2020-ci ildən), Serbiya (2014-cü ildən), Moldova və Ukrayna (2022-cü ildən), Türkiyə (2005-dən) ilə üzvlük danışıqları aparılır. Serbiya və Monteneqro, Avropa Komissiyasının keçmiş prezidenti Cin-Klaud Cunker və Genişlənmə komissarı Coannes Hahn tərəfindən öndə gedən potensiallı namizədlər olaraq xarakterizə edildi və Avropa Komissiyasının növbəti mandatı dövründə 2025-ci ilə qədər ittifaqa qoşula biləcəkləri proqnozlaşdırdı. Türkiyə ilə danışıqlar davam edir, lakin Türkiyə hökumətinin 2016-cı il dövlət çevrilişi cəhdinə reaksiyasına Aİ-nin etirazları səbəbindən danışıqlar yavaşladı.

## Kriteriya

Aİ müqavilələrinə görə, Avropa İttifaqına üzv olmaq, "2-ci maddədə göstərilən dəyərlərə hörmət edən və onları təbliğ etməyə borclu olan hər bir Avropa Dövlətinə" açıqdır ( TEU Maddə 49 ). Bu Maddə 2 "insan ləyaqətinə hörmət, azadlıq, demokratiya, bərabərlik, qanunun aliliyi ve azlıqlara mənsub şəxslərin hüquqları da daxil olmaqla insan hüquqlarına hörmətə əsaslanır." Bu, 1993-cü il tarixli " Kopenhagen meyarları " na əsaslanaraq bir çox keçmiş Şərq Bloku ölkələrinin qoşulmaq üçün müraciət edəcəyi bəlli olduqda;

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Üzvlük, namizəd ölkənin demokratiya, qanunun aliliyi, insan haqları, azlıqlara hörmət və qorunmasını, işləyən bazar iqtisadiyyatının mövcudluğunu, habelə rəqabətli təzyiqlərin və bazar qüvvələrinin öhdəsindən gələ biləcəyini təmin edən qurumların sabitliyini əldə etməsini tələb edir. İttifaq üzvlük, namizədin siyasi, iqtisadi və pul ittifaqının məqsədlərinə riayət etməkdə daxil olmaqla üzvlüyün öhdəliklərini götürmə qabiliyyətini nəzərdə tutur. |  |

— Kopenhagen Prezidentliyinin nəticələrindən bir hissə

1995-ci ilin dekabrında Madrid Avropa Şurası, üzv ölkələrə inteqrasiya şərtlərini öz inzibati quruluşlarına uyğun tənzimləmə yolu ilə daxil etmək üçün üzvlük meyarlarını yenidən nəzərdən keçirdi: Avropa İttifaqı qanunvericiliyinin milli qanunvericilikdə əks olunması vacib olduğu üçün yenidən işlənmiş milli qanunvericiliyin qəbul edilməsi vacibdir və bu müvafiq inzibati və məhkəmə strukturları vasitəsilə səmərəli şəkildə həyata keçirilməlidir.

Son olaraq texniki cəhətdən Kopenhagen meyarları xaricində, gələcək namizədlərin hamısının qanunlarını İttifaqın tarixi boyunca qurulmuş və *mülkiyyət kommunikatoru* olaraq adlanan Avropa hüququ ilə uyğunlaşdırmaq üçün qanun qəbul etməsi tələbi irəli sürülür.

## Proses

Genişlənmə prosesində mərkəzi rol oynayan Avropa Komissiyası.
### Nümunə

Aşağıdakı Estoniyanın 1991-ci ilin Noyabrnda Sovet İttifaqından müstəqilliyini elan etməsindən və həmin ayda ittifaq tərəfindən tanınmasında 2004-cü ilin mayında ittifaqa qoşulmasına aparan yol nümunəsidir. Qoşulmanın asanlığı dövlətdən asılıdır: əvvəlcədən Aİ ilə nə qədər inteqrasiya olunduğu, iqtisadiyyatı və dövlət qurumlarının vəziyyəti, Aİ ilə bağlı bütün siyasi məsələlər və (tarixən) Aİ-nin bu günə qədər qurduğu dövlət idarəçilikləri mənimsəməlidir. Bu, üzvlüyə qovuşduqdan sonra üzv ölkə tərəfindən atılan inteqrasiya addımlarını da əhatə edir.

Estoniyanın Aİ-yə üzvlük qrafiki| İl | Tarix | Tədbir | Qeydlər |
| --- | --- | --- | --- |
| 1991 | 20 avqust | SSRİ- dən müstəqillik elanı | Eyni ayda Aİ-dən tanınma. |
| 1994 | 18 iyul | Sərbəst ticarət müqaviləsi bağlandı |  |
| 1995 | 1 yanvar | Sərbəst ticarət müqaviləsi qüvvəyə mindi |  |
| 12 iyun | Avropa Sazişi bağlandı |  |
| 24 Noyabr | **Üzvlük üçün müraciət edildi** |  |
| 1998 | 1 yanvar | Avropa Sazişi qüvvəyə minir | İnteqrasiyaya kömək |
| mart | Üzvlük danışıqları açıqdır | 6 fəsil açıldı  |
| 1999 |  | 17 fəsil açıldı |  |
| 2000 |  | 6 fəsil açıldı |  |
| 2002 | Dekabr | Bütün fəsillər bağlandı və danışıqlar başa çatdı | Son fəsil (№ 30) eyni zamanda açıldı və bağlanıldı. |
| 2003 | 8 aprel | Estoniya hökuməti tərəfindən təsdiqlənən qoşulma müqaviləsi |  |
| 16 aprel | Qoşulma müqaviləsi imzalandı |  |
| 14 sentyabr | Üzvlüklə bağlı referendum təsdiqləndi | % 66.84 səs lehinə, iştirak :% 64.02 |
| 2004 | 1 may | **Aİ-yə qatıldı** |  |
| 28 iyun | ERM-yə qatıldı | Avro qəbulundan əvvəl ERM-də 2 il tələb olunur |
| 2007 | 21 dekabr | Şengen bölgəsinə daxil oldu |  |
| 2011 | 1 yanvar | Avronun qəbulu |  |
| 1 may | 2004-cü ildə ölkələrdən miqrasiya məhdudlaşdırmaq vaxtı başa çatdı. | Bunu yalnız Avstriya və Almaniya tətbiq etdi, qalan Aİ ölkələri 2011-dən əvvəl məhdudiyyətləri ləğv etdilər |

## Xarici keçidlər

* Genişlənmə Arxivləşdirilib 2016-07-15 at the Wayback Machine –Europa
* EUR-Lex haqqında Aİ genişlənmə sənədləri
* Avropa İttifaqı Üzv Dövlətləri və müraciət edən ölkələr – CVCE
* Avropa İttifaqının genişlənməsi ilə əlaqəli arxiv materialları üçün Florensiyadakı Avropa İttifaqının Tarixi Arxivləri-dən müraciət edilə bilər.

## İstinadlar