# Azərbaycan dili

| Azərbaycan dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | Azərbaycan dili |
| Ölkə |  Azərbaycan |
| Regionlar | Cənubi Azərbaycan, Borçalı, Dərbənd |
| Rəsmi status |  Azərbaycan  Dağıstan (Rusiya) |
| Danışanların ümumi sayı | * 23.000.000 nəf. (2007)
 |
| Təsnifatı |
| türk dilləri
ortaq türk dili
Oğuz dilləri
Azərbaycan dili |
| Yazı | Azərbaycan əlifbası (Latın, Kiril, Əbcəd) |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | азе 025 |
| ISO 639-1 | az |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | aze |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | aze |
| Ethnologue | aze |
| ABS ASCL | 4302 |
| IETF | az |
| Glottolog | azer1255 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Azərbaycan dili**, **Azərbaycan türkcəsi**, **azəri türkcəsi** və ya **azəri dili** — Azərbaycan Respublikasının və Rusiya Federasiyası Dağıstan Respublikasının rəsmi dövlət dili. Türk dilləri ailəsinin oğuz sinfinin qərb qrupuna daxildir.

Azərbaycan dilindən Azərbaycan, Güney Azərbaycan, İraq, Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə, Ukrayna, Suriya, Əfqanıstan ərazisində istifadə olunur.

Azərbaycan Respublikası ərazisində bu dilin cüzi fərqlənən 4 dialekti (şivə) vardır:

1. Şərq dialekti — Quba, Şamaxı, Bakı, Muğan və Lənkəran dialektləri
2. Qərb dialekti — Qarabağ, Gəncəbasar və yaxın rayonların dialektləri
3. Şimal dialekti — Şəki və Zaqatala-Qax dialektləri
4. Cənub dialekti — Naxçıvan, Ordubad, İrəvan dialektləri

Azərbaycan dili genealoji olaraq türk dillərinə mənsubdur. Buna görə də Azərbaycan türkcəsi olaraq adlandırılır. Başqa dil qruplarında olduğu kimi, bu qrupa daxil edilən dillər də bir-birinə leksik, morfoloji və sintaktik cəhətdən çox yaxındır. Dialektlər bir-birindən fonetik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər.

Ənənəvi morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından Azərbaycan dili iltisaqi (aqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. İnsirafi (flektiv) dillərdən fərqli olaraq, Azərbaycan dilində bütün söz kökləri leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir, qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı (monosemantik) şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilir.

## Təsnifat

Cənubi Qafqazda və Şimali İranda Azərbaycan türkcəsində danışan bölgələrin xəritəsi
Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinin oğuz qoluna daxildir. Oğuz qrupundakı başqa dillər türk, türkmən, qaqauz və salar dilləridir.

Oğuz dilləri danışılan bölgələrin xəritəsi
Dillərin yaranması, ağacın qol-budağa ayrılmasına bənzədilə bilər. Məsələn, əski türk dili V–X əsrlərdə oğuz, qıpçaq, qarluq və başqa qollara ayrılır. Sonra bu dillər də ayrı-ayrı dillərə ayrılmağa başlayır. X–XV yüzilliklərdə oğuz dili şərqi (türkmən dili) və qərbi (Azərbaycan və Anadolu şivələri) olaraq iki qola ayrılır. XVII–XX əsrlərdə isə qərbi oğuz qolu Azərbaycan dilinə və Türkiyə türkcəsinə ayrılmağa başlayır. Paralel olaraq, qıpçaq qolundan qazax, qırğız, tatar, başqırd, qumuq; qarluq qolundan isə özbək və uyğur dili yaranır.

| **Əski türkcə**
(X əsrə qədər) | Oğuz qolu | Qarlıq qolu | Qıpçaq qolu |
| --- | --- | --- | --- |
| **Azərbaycan dili** | **Türkiyə türkcəsi** | **Türkmən dili** | **Özbək dili** | **Uyğur dili** | **Tatar dili** | **Qazax dili** |
|  | [ata] | ata | baba | kaka | ota | ata | ata | äke |
|  | [oğıl] | oğul | oğul | ogly | o'gil | oghul | uğlı | ul |
|  | [qağan] | xaqan | kağan | kagan | xoqon | xaqan | qağan | qağan |
|  | [yüräğ] | ürək | yürek | ýürek | yurak | yüräk | yöräk | jürek |
|  | [yuldız] | ulduz | yıldız | ýyldyz | yulduz | yultuz | yoldız | juldız |

Azərbaycan dili, digər türk dilləri kimi aqqlütinativ dildir yəni, flektiv Hind-Avropa və sami dillərindən fərqli olaraq Azərbaycan dilində bütün söz kökləri öz mənası olan müstəqil sözlərdir, qrammatik mənalar və əlaqələr isə həmişə söz kökündən sonra gələn təkmənalı şəkilçilərin köməyi ilə ifadə edilir. Müqayisə üçün, flektiv ərəb dilində sözlər, sözün kökündəki səslərin dəyişməsi ilə düzəlir (məsələn: *hökm — hakim — məhkəmə — məhkum — mühakimə, kitab — katib — kütüb*). Hind-Avropa dilləri isə ön şəkilçilər, son şəkilçilər, sonluqlar, ədatlar və ya söz birləşmələrin vasitələri ilə sözdüzəldici və sözdəyişdirici formalar əmələ gətirir (məsələn: *lingua — bilingual — bilingualism*). Azərbaycan dilinin təkcə son şəkilçilərin köməyi ilə ifadə olunma gücü, aşağıdakı nümunə ilə göstərilə bilər:

| Azərbaycan dili | Hind-Avropa dilləri |
| --- | --- |
| İnglis dili | Alman dili | Rus dili |
| kənd | village | Dorf | деревня |
| kənddə | in the village | in dem Dorf | в деревне |
| kənddəkilər | those who live in the village | die, die in dem Dorf leben | те, кто живут в деревне |
| kənddəkilərdən | one of those who live in the village | eine(r) von denen, die in dem Dorf leben | одни из тех, кто живет в деревне |
| Kənddəkilərdənsinizmi? | Are you one of those who are living in the village? | Sind Sie eine(r) von denen, die in dem Dorf leben? | Являетесь ли вы одними из тех, кто живет в (этой) деревне? |

Azərbaycan dili Hind-Avropa, ərəb və çin dillərindən fərqli olaraq qarışıq və mürəkkəb dil qaydaları az olan, təbii istisnaları olmayan, nizamlı və bütöv bir dildir. Bu qayda və qanunlara diqqət, genişlik və asanlıq riyaziyyat qaydalarına bənzəyir.

## Adlandırma

Azərbaycanda türk dilinin (Azərbaycan türkcəsi) dövlət dili elan olunması haqqında qərar, 1918.
Ə. Dəmirçizadənin ibtidai siniflər üçün türk dili (Azərbaycan dili) dərsliyi. Azərnəşr, Bakı 1936.
Azərbaycan dilinin tarixi inkişafı prosesində bu dil müxtəlif dövrlərdə fərqli adlarla tanınmışdır. Bu dil üçün tarixən, başlıca olaraq, "Azərbaycan dili", "azəri dili" və "türk dili" kimi terminlər meydana çıxmış və zamanla dəyişmişdir.

### Azərbaycan dili

Tiflisdə yaşayan müsəlman ziyalıları arasında 1879-cu ildən başlayaraq "Azərbaycan dili" dil adı yayılmış, onlar bu dildə danışanları azərbaycanlı adlandırmışdır. "Azərbaycanlı" adının tətbiqində birinci səbəb istifadə edilən müsəlman kimliyinin düzgün hesab edilməməsi idi. İkinci səbəb bu idi ki, ziyalıların fikrinə görə, azərbaycanlılar Volqa və Krım tatarlarından, Osmanlı türklərindən fərqli bir mədəniyyət, adət-ənənə və dilə malikdir.

1956-cı ildə 1937-ci il Konstitusiyasına əlavə edilən maddədə "Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir" ifadəsi təsbit olunmuşdur. Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSRİ tərkibində Konstitusiyalarında titul dili rəsmi dövlət dili kimi göstərilən nadir respublikalar sırasında olmuşdur.

Y. Kərimovun ibtidai siniflər üçün 1992–1995 arasında işlənilən Azərbaycan dili dərsliyi. Maarif, Bakı 1993.
1995-ci ildə referendum yolu ilə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsində dövlət dilinin adı Azərbaycan dili kimi təsbit edilmişdir.

Dövlət dilinin adı ilə bağlı keçirilmiş müzakirələrdə müxtəlif yanaşmalar irəli sürülmüşdür. Bu müzakirələrdə Azərbaycan dili, türk dili və Azərbaycan türkcəsi kimi terminlər təklif edilmişdir. Prezident Heydər Əliyevin məsələ ilə bağlı çıxışlarında dilin adlandırılması probleminin tarixi, etnik və siyasi aspektləri vurğulanmışdır.

### Azəri dili

Ümumiyyətlə "azərbaycanlı" sözü ilə əvəz olunan "azəri" termini Anadolu türkcəsindən yaranmış "azəri" sözündəndir.

Mirzə Kazım bəy 1839-cu ildə "Azəri" ifadəsinin Cənubi və Şimali Qafqazda yaşayan türk-tatar əhalisinin istifadə etdiyi dili ifadə edən termin kimi işlədildiyini qeyd etmişdir. Bu termin sonrakı dövrlərdə bir sıra müəlliflərin əsərlərində həm xalqın, həm də dilin adı kimi istifadə olunmuşdur. Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əmin Abid və digər müəlliflərin əsərlərində "Azəri" ifadəsi millətin və xalqın adı kimi dəfələrlə yer almışdır. Məsələn, Əmin Abidin İstanbul Universitetində müdafiə etdiyi doktorluq dissertasiyası "Azəri ədəbiyyatı" adlanmışdır. Bəkir Çobanzadə 1930-cu ildə "Azəri ədəbiyyatının yeni dövrü" mövzusunda tədqiqat aparmış, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bəzi məqalələrini "Azəri" imzası ilə dərc etdirmişdir. Onun "Azərilərin milli şairi Əhməd Cavad" kimi yazıları bu terminologiyanın istifadəsinə nümunə kimi göstərilir.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1919-cu il 28 may tarixində "*İstiqlal*" jurnalında dərc olunmuş məqaləsində Azərbaycan türklərinin adlandırılması məsələsinə toxunaraq "Azərbaycan türkü" və "Azəri türklər" terminlərinin paralel şəkildə işlədildiyini qeyd etmişdir. Rəsulzadənin Şah İsmayıl Xətaiyə həsr etdiyi məqaləsində Səfəvi sarayının "Azəri-türk ədəbiyyatının yaradıcı mərkəzlərindən biri" kimi təqdim olunduğu bildirilmişdir. Bəxtiyar Əhmədli tərəfindən aparılmış araşdırmalar göstərir ki, "Azəri" sözü mühacirətdə ümumişlək lüğət tərkibimizə 1920-ci illərdə daxil olmuşdur. İndiki dövrdə Anadolu türklərinin azərbaycanlıları "Azərilər" deyə adlandırmasında da mühacirət faktoru əsas rol oynamışdır. 1928-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İstanbulda "*Azəri Türk*" adlı jurnal nəşr etdirmişdir. Məmməd Sadıq rəhbərliyində bir çox mənfi ünsürlərlə üzləşməsinə baxmayaraq "Azəri Türk" jurnalı Azərbaycanın yenidən müstəqilliyini qazanması uğrunda təqdirə layiq mübarizə aparmışdır. Belə ki, əksəriyyəti "Azəri Türk" idarə binasında keçirilən görüş və konfranslarla Məmməd Sadıqın sədrlik etdiyi "Azəri Türk Gənclər Birliyi"nin xətti ilə xaricdəki azərbaycanlı gənclərin milli tərbiyə və mədəniyyətlə əlaqəsi davam etdirilirdi. Bununla yanaşı bu gənclərin və ən əsası savadlı azəri gənclərinin birlik üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu dərk edərək bu iclaslarda maddi vəziyyəti yaxşı olan iştirakçılardan toplanan yardımlar sayəsində ehtiyacı olan azərbaycanlı gənclərin təhsil alması, geyindirilməsi və qidalanması təmin edilirdi.

"Azərbaycan" qəzetinin redaktoru Şəfi bəy Rüstəmbəyli və yazıçı Cavad Heyət də "azəri" ifadəsindən istifadə edirdi. "Azəri" terminindən istifadənin ədəbi və mədəni diskursda davam etdiyi, Səməd Vurğunun 1937-ci ildə yazdığı "*Vaqif*" dramında yer alan "Azəri yurdunun oğluyam mən də" misrası ilə də müşahidə olunur. Bu ifadə uzun müddət Azərbaycan ədəbi mühitində geniş yayılmışdır.

XX əsrin ikinci yarısında "Azəri" termini dilçilik ədəbiyyatında da işlədilmişdir. Akademik Əbdüləzəl Dəmirçizadə 1967-ci ildə "Azəri ədəbi dilinin tarixi" adlı monoqrafiyasını nəşr etdirmiş, 1969-cu ildə ali məktəblər üçün "Müasir Azəri ədəbi dili" və "Azəri dilinin tarixi qrammatikası" üzrə proqramlar hazırlamışdır. Həmin dövrdə professor Həsən Balı oğlu Balıyev "Müasir azəri ədəbi dilindən sintaksis bəhsi üzrə metodik göstəriş", İran azərbaycanlılarından olan Məhəmməd Tağı Zehtabi isə "Müasir ədəbi azəri dili" adlı əsər nəşr etdirmişdir. 1967-ci ildə dilçi alim Məmməd Qasımovun "*Azəri dilində terminlər necə yaranır*" adlı əsəri "Azərnəşr" nəşriyyatında çap olunmuşdur.

"Azəri dili" XIX–XX əsrlərdə bu dil üçün "Azərbaycan dili" ilə bir-birini əvəz edən termin olmuşdur.

2010-cu illərin sonlarında Gürcüstan azərbaycanlıları arasında keçirilən sorğuya görə, insanların çoxu vətəndaşlığını "gürcüstanlı", milliyətini "azərbaycanlı" və ya "azəri" olaraq göstərmiş, sadəcə az bir qism milliyyət olaraq da gürcüstanlı olduğunu bildirmişdir. Sorğuda iştirak edənlərin çoxu dilini "Azərbaycan" və ya "azəri dili" olaraq qeyd etmişdir. Türkiyənin Qars ərazisində yaşayan Türkiyə azərbaycanlıları özlərini "azəri" kimi təsnif edirlər.

### Türk dili

Tarixən bu dil ana dili olan insanlar tərəfindən "türk dili" və ya "türkcə" adlanırdı. Bu dil İran Azərbaycanında hələ də tez-tez "türki" kimi xatırlanır.

XVII əsr Kapuçin missioneri Rafael dü Mans Azərbaycan dili ilə bağlı "Türk Əcəmi" ifadəsini işlətmişdir. Bu termin bir çox müasir müəlliflər tərəfindən müasir Azərbaycan dilinin birbaşa tarixi sələfini təyin etmək üçün istifadə olunmuşdur. Yerli mətnlərdə bu dil sadəcə olaraq "türki" adlandırılırdı.

XX əsrdən əvvəlki yazılı ədəbiyyata nəzər salındıqda, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Aşıq Qurbani, Mirzə Şəfi Vazeh, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Ələkbər Sabir, Mirzə Fətəli Axundov və digər klassik Azərbaycan müəlliflərinin əsərlərində yazı dili əsasən türk dili kimi təqdim olunmuşdur. XX əsrin birinci yarısında fəaliyyət göstərmiş Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə, Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid və Almas İldırım kimi müəlliflər də eyni terminologiyadan istifadə etmişdir.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan qısa müddət sonra ölkədə kargüzarlığın türki dilində aparılması ilə bağlı qərar qəbul edilmişdir. 1921-ci ildə Nəriman Nərimanov və Dadaş Bünyadzadə tərəfindən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında dövlət dilinin türk dili olması barədə dekret imzalanmışdır. Həmin ildə qəbul olunmuş Azərbaycan SSR-in ilk Konstitusiyasında dövlət dili haqqında ayrıca maddə yer almamışdır. Azərbaycan dili 1924–1937-ci illər arasında müxtəlif mənbələrdə və rəsmi sənədlərdə fərqli adlarla qeyd edilmişdir. Bu dövrdə dil Azərbaycan dilində yazılmış mətnlərdə əsasən türki və ya türk dili, rusdilli mənbələrdə isə "tatar dili" və "Qafqaz tatarlarının dili" kimi adlandırılmışdır. Dövlət sənədlərində və yazılı ədəbiyyatda dilin adı müxtəlif formalarda işlədilmişdir.

Təqribən 1840-cı ildə Mirzə Kazım bəy Azərbaycan dilini "Azərbaycan türkcəsi" adlandırmışdır.

1924-cü ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi tərəfindən Azərbaycan SSR-də dövlət dilinin türk dili olması ilə bağlı qərar qəbul edilmişdir. 1936-cı ildə hazırlanmış yeni Konstitusiya layihəsində də Azərbaycanın dövlət dili türk dili kimi göstərilmişdir.

1937-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiya ilə dil siyasətində mühüm dəyişikliklər baş vermişdir. Bu Konstitusiyada dövlət dili anlayışı ayrıca qeyd edilməmiş, bir sıra normativ dəyişikliklər tətbiq olunmuşdur. Tarixi mənbələrin əksəriyyətinə görə, bu qərarların qəbulu mərkəzi sovet rəhbərliyi ilə əlaqələndirilmişdir. Həmin dövrdə rəsmi mətnlərdə və məhkəmə dilinə dair maddələrdə türk dili ifadəsi Azərbaycan dili ilə əvəz edilmiş, latın qrafikalı əlifbanın kiril əlifbası ilə əvəz olunması prosesi başlanmışdır. Eyni zamanda ədəbi dilin qrammatik normaları danışıq dilinə yaxınlaşdırılmış, terminologiyada rus dilinin təsiri güclənmişdir (məsələn, sınıf, hafta sözləri sinif, həftə; baqmaq, qorqmalıyız, gəlməği formaları baxmaq, qorxmalıyıq, gəlməyi kimi işlədilməyə başlanmış; Cumhuriyyət, tiyatro, firqə sözləri isə respublika, teatr, partiya ilə əvəz edilmişdir).

1945-ci ildə Təbrizdə yaradılmış Azərbaycan Milli Hökuməti dövlət dilinin türk dili olduğunu elan etmişdir. 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının müstəqillik əldə etməsindən sonra Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən Azərbaycan dilinin yenidən türk dili adlandırılması ilə bağlı bəyannamə imzalanmışdır. Məsələnin aktuallığını nəzərə alan dövlət rəhbərliyi mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş müzakirələr təşkil etmişdir. Həmin müzakirələr nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, dilin qeyd-şərtsiz şəkildə türk dili adlandırılması elmi və ictimai baxımdan bir sıra çətinliklər yarada bilər. Bu yanaşmanın əsaslandırılması kimi aşağıdakı məqamlar göstərilmişdir: eyni mənşəli, lakin müstəqil inkişaf yolu keçmiş dillərin eyni ad altında birləşdirilməsinin praktikada fərqləndirmə problemi yaratması; Azərbaycan ərazisində yaşayan qeyri-türk mənşəli etnosların bu adlandırmadan narahatlıq duyması və bunun bəzi hallarda ictimai gərginlik üçün istifadə olunması; həmçinin Azərbaycan dili adının artıq uzun müddət ərzində geniş istifadədə olması və sabit terminoloji ənənə formalaşdırması.

### Digər

Səfəvilər dövlətinin "İsfahan mərhələsində" qızılbaşların danışdığı ləhcələrlə yaxın qohumluğuna görə "rumi" (Osmanlı) və "çağatayi" (çağatay) dillərindən fərqli olaraq "qızılbaşi" adlandırılmışdır.

## Coğrafi yayılma

### Qafqaz

Fransanın *Le Monde* qəzetinin 1880 və 2020-ci illər arasında Qafqazda türkdilli bölgələrinin azalmasını göstərən xəritəsi.
Azərbaycan türkcəsi 19-cu əsrə qədər günümüzün Azərbaycan sərhədlərindən xaric, bugünkü Ermənistan ərazilərində də geniş yayılmışdı. 1948–1994-cü illər arasında bir milyondan artıq Azərbaycanlı türk və Azərbaycanlı kürd, Zəngəzur, Göyçə və Qarabağda etnik təmizləmə nədəni ilə öz yaşayış məntəqələrini tərk etməli oldu. Beləliklə 1828-ci ildən başlayıb 1948–1989-cu illərdə başa çatan "Türksüz Ermənistan" sityasəti sayəsində Azərbaycan dili Qərbi Azərbaycanda artıq işlədilmir.

Azərbaycan dili həmçinin Gürcüstanda, Kvemo-Kartli bölgəsində də yerli əhali üçün danışıq dili rolunu oynayır. 2014-cü ildə keçirilmiş əhali sayımlamasına görə Gürcüstanda yaşayan əhalinin *230,000* nəfəri (6.2%-i) ana dili kimi Azərbaycan dilini göstərmişdi. Buna baxmayaraq, Gürcüstanda yaşayan Azərbaycanlılar öz dillərində təhsil almaqda çətinliklər çəkir. 1989-cu ildə Gürcüstanda Azərbaycan dilində tədris verən 189 məktəb və 7000-ə qədər müəllim var idisə, 2018-ci ildə məktəblərin sayı 80-ə, müəllimlərin sayı isə 3700-ə düşdü.

Bundan başqa, Azərbaycan dili Qafqazda Rusiyanın Dərbənd rayonu, Tabasaran rayonu, Rutul rayonu, Qızılyar rayonu, Türkiyənin isə Qars vilayəti, İğdır vilayəti, Ərdəhan vilayətində danışılır.

### Avropa

Azərbaycan dili həmçinin də ABŞ-də və Qərbi Avropa ölkələrində (özəlliklə Almaniya, Avstriya, Böyük Britaniya, Danimarka, Hollandiya, Norveç, Fransa) böyük sayda yaşayan azərbaycanlıların danışdığı dildir. Çoxu İrandan işləmək üçün gedənlərdir.

Bununla yanaşı Türkiyədə, 1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan və İkinci Dünya müharibəsindən sonra gedən azərbaycanlı ailələrin sayı da yüksəkdir.

20-ci əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Rusiyaya gedən və indi orada qalıb yaşayan azərbaycanlılar da çoxdur. 2010-cu ildə aparan sayımlamalara görə, Rusiyada *600,000* azərbaycanlı yaşayır (onlardan *130,000* tarixi yurdları, Dağıstan Respublikası ərazisində yaşayanlardır) və onlardan Azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı *470,000* nəfər olmuşdu.

### Yaxın Şərq

İranda 2008-ci ildə türkdilli xalqların ostanlara görə coğrafi yayılması.
Rəsmi qaynaqlara görə, Azərbaycan türkcəsi İran İslam Respublikasında yaşayan 14-23 milyon arasında Güney Azərbaycanlının ana dilidir (qeyri-rəsmi qanaqlara görə, bu say 30 milyondan çoxdur). İranda aşağıdakı ostanlarda Türk dilləri yerli əhali tərəfindən işlədilir:

İranda türkdilli əhalinin yaşadığı əsas bölgələr| Ostan | Mərkəzi | Türkdilli əhalinin sayı |
| --- | --- | --- |
| Qərbi Azərbaycan ostanı | Urmu | 3.3 milyon |
| Şərqi Azərbaycan ostanı | Tərbriz | 3.7 milyon |
| Ərdəbil ostanı | Ərdəbil | 1.2 milyon |
| Qəzvin ostanı | Qəzvin | 1.3 milyon |
| Zəncan ostanı | Zəncan | 1.1 milyon |

Bu ostanlardan başqa, Həmədan ostanı, Qum ostanı, Mərkəzi ostanı, Gilan ostanı, Kürdüstan ostanı, Mazandaran ostanı, Tehran, Kərəc, Məşhəd, Rəzəvi Xorasan ostanları da böyük sayda türkdilli əhaliyə sahibdir. Bu arada, qaşqay dili elmi ədəbiyyatda Azərbaycan dilinin cənub ləhcəsi hesab edilir. Eyni zamanda, Xorasan dili də Azərbaycan dili ilə Türkmən dili arasında bir ləğhcə sayılsa da, bir sıra təhqiqatçılar bu dili Azərbaycan dilinin ləhcəsi hesab edir.

Qeyd edək ki, İran İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsi ilə qeyri-fars dillərin məhdud şəkildə tədrisinə icazə verilməsinə baxmayaraq, 1926-cı ildən İran hökuməti məktəblərdə türk dilində tədrisi de-fakto olaraq yasaqlamışdı.

İrandan başqa, Yaxın Şərqdə İraq da böyük türkdilli əhaliyə sahibdir. Bu dildən vaxtilə İraqa köçmüş 200 minə yaxın insan da ana dili kimi istifadə edir. Onlar özlərini kərkük və ya türkman adlandırır və əksəriyyəti Kərkük vilayətində yaşayır.

## Tarix

Dilimizin uzun formalaşma tarixi aşağıdakı dövrlərə bölünə bilər:

1. **əski dövr** (V–X əsrlər): əski türk dilinin formalaşması, türk əlifbasının yaranması, Orxun abidələrinin ucaldılması ilə türk yazı tarixinin başlanması.
2. **orta dövr** (X–XIV əsrlər): Oğuz ağızların əski türk dilindən ayrılması, o şivələr əsasında oğuz ədəbi və yazı dilinin formalaşması, oğuzların İslamı qəbul etməyi ilə ərəb əlifbasına keçməsi, Divanü Lüğat-it-Türk, Oğuznamə və Kitabi-Dədə Qorqud kimi əsərlərin yaranması və qələmə alınması, Azərbaycan dilinin Böyük Səlcuqlu imperiyasının saray dilinə çevrilməsi.
3. **klassik dövr** (XIV–XVIII əsrlər): Azərbaycan və Anadolu şivələrin müxtəlif yerli dövlətlərin saray dillərinə çevrilməsi, saray dilinin xalq dilindən uzaqlaşması, əsas ədəbiyyat formasının şeir olması.
4. **yeni dövr** (XVIII–XX əsrlər): ədəbi dilin saray dilindən uzaqlaşıb yenidən xalq dilinə yaxınlaşması, ilk nəsr və dram əsərlərin yazılması, ilk qəzet və jurnalların çap olunması, Azərbaycan dilinin qrammatika qanunlarını araşıdıran *Fənni-sərfi-Türki* dərsliyinin çap olunması.

### Əski dövr (5–10-cu əsrlər)

Yunan, ərəb, fars və çin tarixi mənbələrinə əsaslanaraq əski türk dilinin yayılma areallarını təxmini əks etdirən xəritə.
Azərbaycan dilinin yaranma tarixinin türk dillərinin ümumi tarixinin tərkib hissəsinin olmağı və Azərbaycan dilinin orta əsrlərdə əski türk dilindən təşəkkül etməsi alimlər və dilçilər tərəfindən hər dövrdə qəbul olunmuşdu. Əski türk dilinin tarixi-linqvistik müstəvidə tədqiqində ən güvənli istinad nöqtəsi Orxun-Yenisey abidələridir. Orxun abidələrinə — Ongin (731), Tonuquq (710), Kül Təkin (732), Bilgə Qağan (734), Küli çur (720) və s. kimi abidələr daxildir. Kül Təkin şərəfinə yazılmış abidələrin söz varlığını çağdaş Azərbaycan dili ilə müqayisə edən Prof. Şükürlü, mətində bulunan 170-dən artıq sözdən 100-dən çoxunun çağdaş Azərbaycan dilində tamamilə identik və ya yeni yazma qaydalarına uyğun dəyişikliklər ilə yazıldığını (*nümunə: bəğ — bəy, yoq — yox, sucuğ — sucuq, küllüğ — göllük*); qalanların isə ədəbi dilmizdə sıradan çıxdığını (*örnək üçün: oğuş — qəbilə, bodun — xalq/boy, öd — taxt, börü — canavar)* təsdiqləyir. Fonetik baxımından, abidələrdə damaq və dodaq ahənglərinin, eləcə də samitlərinin ahənginə rast gəlinir ki, bu da Azərbaycan dilində möhkəmliyi və zənginliyi ilə seçilir. Qrammatik baxımından isə, bəzi qanunların dəyişməz qaldığını (*yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri; I, III şəxs fel şəkilçiləri və s.*) bəzilərin isə dəyişdiyini (*yiyəlik, yönlük, birgəlik hal şəkilçiləri; II və III şəxs cəm fel şəkilçiləri və s.*) görürük.

Bunların hamısına baxmayaraq, son 1500 ildə dilimizdə yer almış qrammatik və morfoloji dəyişikliklər nəticəsində əski türk dilində yazılmış mətnlər bugünkü Azərbaycan dili daşıyıcısı üçün artıq anlaşılmalı deyil. Yenə də, bu durumu dünya dillər ilə müqayisə etdiyimiz halda (əski ingilis dili və ingilis dili, əski alman dili və alman dili, latın dili və fransız dili və s.) dilimizdə ötən min ildə yer almış sintaktik-morfoloji dəyişikliklərin sayı nisbətən çox azdır.

| Əski dövr (əski türk dili) | Çağdaş Azərbaycan dili |
| --- | --- |
| *içrə aşsız taşra tonsuz yabız yablaġ bodunda üzə qaġan olurtum inim qül tiġin birlə sözləşdimiz qañımız ecimiz qazġanmış bodun atı qüsi yoq bolmazun tiyin türq bodun üçin tün udımadım qüntüz olurmadım inim qül tiġin birlə iki şad birlə ölü yiti qazġandım anca qazġanıp birki bodunuġ ot sub qılmadım* | *İçi aşsız[yeməksiz, ac], dışı donsuz, yavuz, yalaq millətin üzərinə Xaqan oturdum. Kiçik qardaşım Kül Təkin ilə sözləşdik. Atamızın, əmimizin qazanmış millətin adı-sanı yox olmasın deyə Türk milləti üçün dün uyumadım, gündüz oturmadım. Kiçik qardaşım Kül Təkin ilə, iki şad ilə öləsi ya itəsi [çalışıb] qazandım, Ancaq qazanıb [oradakı] bütün boyları oda-suya qılmadım.* |

### Orta dövr (10–14-cü əsrlər)

Gəncə
Bərdə
Dərbənd
Əlincə
Onuq
Bayburt
Düzmürd
Gökçə dəniz
Türkmən SəhraDədə Qorqud dastanında yer alan səhnələrin coğrafiyasıOrta dövrdə ədəbi dil artıq funksional olaraq mövcud olmuşdu, yəni ilk təşəkkül mərhələsi başa çatır və *Kitabi-Dədə Qorqud* kimi nəhəng abidə yaranır.

*Kitabi-Dədə Qorqud* Azərbaycan dilinin tarixi üzrə ən önəmli qaynaqlarından biridir. Leksik baxımından, kitabda 3000-ə yaxın söz işlənmiş; O sözlərdən 773-ü çağdaş Azərbaycan dili ilə eynilə yazılır (örnək üçün: *ad, ağ, alqış, dilək*), 213-ü fonetik dəyişmələrlə (örnək üçün: *bəg — bəy, yigirmi — iyirmi, qılıc — qılınc və s.*), 200-ə yaxın söz şivə və ləhcələrdə qorunmuş (örnək üçün: *buñalmaq, saqar, taraqa, qurumsu*), qalanları isə unudulmuş və çağdaş Azərbaycan dilində alınma sözlər ilə ifadə olunan sözlərdir (örnək üçün: *alp, əvrən — qəhrəman, qıran — pandemiya, egi — xoş ya da yaxşı, əsrik — sərxoş və s.*). Alınma sözlərə gəldiyimizdə isə, onlardan 573-ü alınmadır (353-ü ərəb, 205-i fars dilindən). Alınma sözlər o zaman xalq arasında anlaşılmadığına görə türk mənşəli sinonimi ilə bərabər işlədilirdi (*axır-son, allah-tanrı, behişt-uçmaq, cəng-savaş*) və ancaq sonralar belə alınma sözlər qalib gəlmiş, mənimsənilmiş, dilin öz sözləri isə sıradan çıxmış, arxaikləşmişdi. Sintaktik baxımından, Dədə Qorqudda, orta dövr Azərbaycan dilinin və çağdaş ədəbi dilimizin sintaktik quruluşu arasında varislik və kök birliyi görürük. Fonetik baxımından, əski dövrdən başlayaraq yeni dövrə qədər saitlərin dəyişilməzliyinə bu dövrdə də tanıq oluruq. Samitlərə gəldiyimizdə isə, yeni dövrdə yalnız bir samitin — sağır [*ñ*] səsin itirildiyini görürük. Əksinə, klassik dövrdə işlənməyə başlayan alınma [*f*]*,* [*h*]*,* [*j*] samitlərin isə orta dövrdə hələ var olmadıqlarını görürük.

| Orta dövr (oğuz türk dili) | Çağdaş Azərbaycan dili |
| --- | --- |
| *görürmisin ay oğul nələr oldı sarp qayalar oynanmadı yer obrıldı eldə yağı yoq ikən səniñ babañıñ üstinə yağı gəldi ol qırq namərd babañıñ yoldaşları babañı tutdılar. ağ əllərin ardına bağladılar. qıl sicim ağ boynına taqdılar. kəndilərü atlu, babañı yayaq yüritdilər. alubanı qalın kafir ellərinə yönəldilər. qanım oğul qalqubanı yerindən uru durğıl gəlgil qırq yigidiñ boyuña alğıl babañı ol qırq namərddən qurtarğıl. yüri oğul. babañ saña qıydıysa, sən babaña qıymağıl!* | *Görürsənmi, ay oğul, nələr oldu? Sərt qayalar oynamadı, yer ovuldu. Eldə düşmən yox ikən sənin atanın üstünə düşmən gəldi. O qırx namərd — atanın yoldaşları — atanı tutdular. Ağ əllərini ardına bağladılar. Qalın ipi ağ boynuna taxdılar. Özləri atlı, atanı piyada yeritdilər. Alıb uzaq kafir ellərinə üz tutdular. Xanım oğul, qalxıb yerindən ayağa dur! Gəl, qırx igidini dəstənə al! Atanı o qırx namərddən qurtar. Yeri, oğul! Atan sənə qıydısa, sən atana qıyma!* |

### Klassik dövr (14–18-ci əsrlər)

1. Şah I İsmayılın Əmir Musaya yazdığı azərbaycanca məktub,
 23 may 1512-ci il
 2. Şah I Səfinin məktubunu Venesiya dojuna təqdim edən
və ipək və mal alan Əli Balinin yazdığı türkcə qəbz, 1635-ci il

Klassik dövrdə Azərbaycan dili Cəlairlər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər kimi Azərbaycan dövlətlərinin saray və ordu dilinə çevrilib, bütün Ön Asiyada ədəbi dil rolunu oynamağa başlamışdı. Nizami Cəfərov, *Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi* əsərində "XI-XII əsrlərdən başlayaraq Azərbaycanda meydana çıxan möhtəşəm türk dövlətlərində rəsmi dil kimi ərəb, fars dilləri ilə yanaşı Azərbaycan dilindən də istifadə olunduğunu" göstərir. Səfəvilər dövlətində Azərbaycan dili sarayda və orduda hakim dil olmaqla imperiyanın ilk rəsmi dövlət, saray və məhkəmə dili idi. Alman-rus alimi Vilhelm Bartold 1912-ci ildə yazırdı:

> Xanədanın təşəkkül etdiyi yerdə Azərbaycan əhalisi türkcə danışırdı və nəticədə türkcə Səfəvilər dövlətində saray və ordu dili olaraq qaldı.
>
>

Məhz bu dövrdə *saray dili* və *xalq dili* arasında ilk fərqlər əmələ gəlməyə başladı. Saray dili yazılı ədəbiyyatın təməlinə çevrildiyinə görə o zamanın ədəbi dili xalq dili yox, saray dili olur. Həmin dövrün saray dili öncəki dövr Azərbaycan dilindən bəzi özəllikləri ilə seçilir:

* Saray dilinin leksik tərkibi öncəki dövrün xalq dilindən ərəb və fars sözlərinin çoxluğu ilə fərqlənir. O dövrün dil üslubları, özəlliklə də aparıcı janr olan şeyriyyat, ədəbi dilə külli miqdarda alınma sözlərin gəlməsinə səbəb olmuşdu.
* Saray dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelinə uyğun olmuşdur, yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir. Örnək üçün: *fəsli-gül (gül fəsli), tərki-təriqi-eşq [eşq təriqinin (yolunun) tərki], daxili-əhli-kamal (kamal əhlinə daxil).*
* Oxşar vəziyyət qrammatika sahəsində də özünü göstərir. Felin *-isər* qəti gələcək zaman şəkilçisi öz vəzifəsini tamamilə *-acaq2* şəkilçisinə verir.
* Fars dilinin təsiri altında, dilimizin sintaktik quruluşu da dəyişməyə başlayır. Klassik dövrdən öncə Azərbaycan dilində budaq cümlələr işlədilmirdisə, klassik dövrdə *ki, hansı ki, nə vaxt ki, haçan ki və s.* kimi sözlərin yardımı ilə budaq cümlə quruluşu dilimizdə yerini tapır (örnək üçün, fars-dilli cümlə quruluşu: *bilməz **ki,** həqdən müsəvvər oldu*; türk-dilli cümlə: *həqdən müsəvvər olduğunu bilməz*).

| Klassik dövr (ədəbi Azərbaycan dili) | Çağdaş Azərbaycan dili |
| --- | --- |
| *Bir müsǝvvirdir ki, zǝrrin kilk ilǝ hǝr gün çǝkǝr Sǝfheyi-gǝrdunǝ nǝqşi-arizi-dildar sübh. Müjdə bir xurşiddən vermiş məgər badi-səhər Kim nisar eylər ona yüz min düri-şəhvar sübh. Aşiqi-sadiqdir izhari-qəm eylər hər səhər Ah ilə xəlqi yuqusundan qılır bidar sübh.* | *Bir rəssamdır ki, qızıl kilk ilə hər gün çəkər, Sevgilinin üzünün şəklini fələyin göyünə, sübh. Muştuluq bir gözəldən vermiş məgər səhər küləyi Kim, bağışlayar ona yüz min padşaha layiq incini, sübh. Sadiq sevgilidir, açıqca qəm eylər hər səhər, Ah ilə xalqı yuxusundan qılır, yuxusuz sübh.* |

### Yeni dövr (18–20-ci əsrlər)

Azərbaycan dilində çap olunmuş *"Molla Nəsrəddin"* jurnalı
"Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsi
Azərbaycan dilinin bu dövrü üç mərhələni əhatə edir:

1. ədəbi dilin xəlqiləşməsi mərhələsi (18-ci əsr);
2. milli dilin yaranması və inkişafı mərhələsi (19–20 əsrin 1-ci rübü);
3. müasir mərhələ (20-ci əsrin 1-ci rübündən sonra). Azərbaycan dili böyük inkişaf yoluna özünün ikinci inkişaf mərhələsində (milli ədəbi dilin təşəkkülü və inkişafı mərhələsində) çıxmışdır. Bu dildə şeirlə yanaşı, nəsr və dram əsərləri yazılmağa, qəzet və jurnallar nəşr olunmağa başlamış, bəzi rəsmi sənədlər tərtib edilmiş, elmi araşdırmalar aparılmışdır. O dövrdə Azərbaycana gələn əcnəbilər, o cümlədən ruslar və almanlar da ona maraq göstərmiş, bəziləri bu dili öyrənməyə çalışmışlar (rus şairləri Mixail Lermontov, Aleksandr Bestujev-Marlinski, alman şərqşünası Fridrix Bodenştedt). Orta əsrlərdə əski Azərbaycan dilinə aid sərf-nəhv (qrammatika) kitabları və lüğətlər olsa da, elmi əsərlər və dərsliklər 19 əsrdən etibarən yazılmağa başlamışdır. Mirzə Kazım bəyin rusca yazdığı *Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası* (1839) əsəri məşhurdur. Mir Həsən bəy Vəzirovun, L. Budaqovun, Q. Makarovun, Nəriman Nərimanovun, M. Məmmədovun, Sultan Məcid Qənizadənin Azərbaycan dilinə aid dərslikləri də rus dilində yazılmışdır. Mirzə Məhəmməd Əfşarın Azərbaycan dilinə aid *Fənni-sərfi-türki* (Türk dilinin qrammatikası, 1869) adlı dəyərli əsəri isə azərbaycancadır.

Ruisya Çarının 02.06.1835-ci il tarixli Fərmanı ilə güney qafqazın müsəlman türklərindən (azərbaycanlılardan) ibarət tərkibyə yaraıdlmış **Zaqafqaziya Atlı-Müsəlmən Alayının** həmin Fərmala təsdiq edilmiş Qaydaya əsasən rəsmi əmr və təlimat dili "Qafqaz diyarının tatar dili" elan olmuşdur. Həmin dili bilməyən şəxslərın bu hərbi birləşməyə komandir təyin edilməsi mümkünsüz idi. Bu Fərmanın icrası Azərbaycan dilinin hərbi terminalogiyasının yeni hərbi texnologiyalara və hərbi qaydalara uyğunlaşdırılmasına xidmət edib.

Bax: əsas məqalə: *Zaqafqaziya atlı-müsəlmən alayı*

20-ci əsrdə Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında üç meyil özünü göstərir:

1. Ədəbi dili xalq dili ilə eyniləşdirmək meyli. Bu, özünün əksini Molla Nəsrəddin jurnalının yazılarında, Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi yazıçıların əsərlərində tapmışdır;
2. Daha çox Osmanlı (türk) və əski Azərbaycan dilinin ənənəsinə söykənən ədəbi dil yaratmaq meyli. Bu, *Füyuzat* və *Həyat* kimi bir çox jurnal və qəzetlərin, Əli bəy Hüseynzadə kimi maarifpərvər yazıçıların dilində özünü göstərir. Bu dil ovaxtkı Osmanlı ədəbi dilindən, demək olar ki, seçilmirdi;
3. Hamı tərəfindən anlaşılan, ədəbi dil normalarına əsaslanan ədəbi dil yaratmaq meyli. Heç bir dialekt təsirini qəbul etməyən bu dili Abdulla Şaiq, Cəfər Cabbarlı, Seyid Hüseyn Sadiq, Abbas Səhhət kimi şair və yazıçılar yaradırdılar. Ədəbi dil sahəsindəki bu durum əsrin əvvəllərindən 30-cu illərədək davam etdi.

Azərbaycan dilində bu dövrdə aşağıdakı fonetik və qrammatik dəyişikliklər yerini tapır:

* Azərbaycan ədəbi dilinin Osmanlı dili ilə müştərək olan bir sıra sözləri (*örnək üçün: şimdi, şöylə, şu, kəndi və s.*) yeni dövrdə artıq işləkliyini tamamilə itirmişdi. Bu, türk ədəbi dilləri sahəsində ayrılma hadisəsinin tam başa çatmasının nəticəsi idi;
* Dövrlər arasındakı leksik fərqlər ilə yanaşı fonetik fərqlər də güclüdür. Öncəki dövrdə işlənilən *[q]* səsi sözün ortasında *[x]* və ya *[h]* səsinə çevrilməyə başlayır. Söz ortası qalın *[g]* səsi *[ğ]*-ya, incə *[g]* səsi isə *[y]* səsinə assimilə olunma prosesi başa çatır;
* Danışıq dilində (ədəbi dildə hələ ki yox) bəzi qrammatik dəyişikliklər yer tapır. İsmin öncəki dövrdə təsirlik hal *-(y)ı4* şəkilçilərinin ayırıcı *[y]* səsi ilə saitlərdən ayrılmasına baxmayaraq, bu dövrdə təsirlik hal şəkilçisi *-(n)ı4* şəkilçisinə dönür, yəni artıq *[n]* səsi saitlər arası ayırıcı rol oynamağa başlayır. Danışıq dilində, üçüncü şəxs cəm *-ız4* şəkilçisi *-ıq4* şəkilçisinə çevrilməyi başa çatır.

| Yeni dövr | Çağdaş Azərbaycan dili |
| --- | --- |
| *By gunqu Azərbajcan turqcəsinin imlasь — ərəb əlifbasьndan jeni əlifbaja geçərqən, byndan iqi juz jьl əvvəl rys imlasьnьn geçirdiƣi devrində bylynyr. İmdiqi imla pozƣynlyƣynyn ən bөjuq səbəbi, turq dilinin təbii səslərini pərdələr altьnda saqlajan ərəb əlifbasь olmyşdyr. Biz by əlifbadan xьlas olmaq devrində bylynyryz, ancaq xьlas olyp, qyrtardьqdan sonra, jenə qөhnə əlifbanьn imla məsələlərinə jetirdiƣi tə'sirlərdən yzyn muddətcə qyrtara bilməjəcəƣiz. By xusysda biz hələ çoq az iş gөrmuşuz, daha doƣrysy, imla məsələsilə heç oƣraşmamьşьz; turq dilinin imlaçьlarь hələ ortalьƣa çьqmamьşlar; byny gələcəq japacaqdьr; ona görə turq imlasьnьn qət'i qanynlarьndan hələ danьşmaq olmaz.* | *Bugünkü Azərbaycan türkcəsinin imlası — ərəb əlifbasından yeni əlifbaya keçərkən, bundan iki yüz il əvvəl rus imlasının keçirdiyi dövrdədir. İndiki imla pozğunluğunun ən böyük səbəbi, Türk dilinin təbii səslərini pərdələr altında saxlayan ərəb əlifbası olmuşdur. Biz bu əlifbadan xilas olmaq dövründəyik, ancaq xilas olub, qurtardıqdan sonra, yenə köhnə əlifbanın imla məsələlərinə yetirdiyi təsirlərdən uzun müddət qurtula bilməyəcəyik. Bu xüsusda biz hələ çox az iş görmüşük, daha doğrusu, imla məsələsi ilə heç məşğul olmamışıq; türk dilinin imlaçıları hələ ortaya çıxmayıblar; bunu gələcək edəcək; ona görə türk imlasının qəti qanunlarından hələ danışmaq olmaz.* |

Yeni dövr Azərbaycan ədəbi dilinin müasir mərhələsində mühüm hadisələrdən biri Azərbaycan ədəbi dilinin dövlət dili statusu alması oldu. Müstəqil dövlətin mühüm atributlarından biri olan dövlət dili məsələsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) hökumətinin diqqət mərkəzində olmuşdur. 1918-ci il 27 iyun tarixli qərarı ilə Cümhuriyyət hökuməti o zaman türk dili adlanan Azərbaycan dilini dövlət dili elan etdi. Hökumət qeyri millətlərdən olan Azərbaycan vətəndaşlarının dövlət dilini öyrənmələri üçün tədbirlər görür, bu məqsədlə kurslar təşkil edirdi. Bu qərara əsasən, ölkədə məhkəmə, inzibati idarəçilik və digər vəzifələrin başında duranlar dövlət dilini lazımi səviyyədə öyrənənədək, hökumət müəssisələrində rus dilinin də işlənməsinə yol verilirdi.

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan (1920) sonra da dil siyasəti mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şimali Azərbaycanın 1991 ilə kimi SSRİ-nin tərkibində olmasına baxmayaraq, Azərbaycan dilinin orta məktəblərdə tədrisinin əsryarımlıq, universitet və institutlarda tədrisinin isə 88 illik tarixi var. Azərbaycan dili, onun tarixi, dialektləri geniş surətdə tədqiq edilmiş, bu sahədə Azərbaycan dilində yüzlərlə əsər çap edilmişdir. Qədim yunan ədəbiyyatı və fəlsəfəsindən tutmuş bu günədək mövcud olan bədii və elmi əsərlərin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə yanaşı, riyaziyyat, fizika, kimya, təbabət və s.-yə aid dərsliklər də başqa dillərdən Azərbaycan dilinə çevrilmişdir. Hazırda Azərbaycan dilində orijinal dərsliklərin çapı başa çatmışdır.

Azərbaycan dili dövlət dili kimi Azərbaycan SSR Konstitusiyasında (1978) təsbit olunmuşdur. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının ümumxalq referendumunda qəbul edilmiş (1995) yeni Konstitusiyasında dövlət dilinin məhz Azərbaycan dili kimi yer alması Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.

## Konstitusiyada

Azərbaycan SSR 19.05.1921-ci tarixli Konstitusiyasının ilkin versiyasının 104-cü maddəsində belə yazılıb: "*Azərbaycan İctimai Şuralar Cümhuriyyətinin ticari və hərbi gəmi bayraqları, yuxarı sol küncündə, bayraq ağacı yanında yaşıl sahədə "A. İ. Ş. C." hərfləri və yaxud Azərbaycan İctimai Şuralar Cümhuriyyəti sözləri yazılmış qırmızı qumaşdan ibarətdir*". Bu hissədə qeyd edilməlidir ki, bayrağın saxlanmış versiyasında məhz Azərbaycan dilinə uyğun olaraq *"*A. İ. Ş. C." hərflərini Azərbaycan dilinin latın və ərəb qrafikalarında yazıldığını görə bilərik.

Azərbaycan SSR konstitusiyalarının qəbul edilməsi üçün əsas olan SSRİ-nin qurulması haqqında 1922-ci il İttifaq Müqavləsinin 14-cü maddəsində yazılıb: "*İttifaqın Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və Xalq Komisarları Şurasının qərar və binəgüzarlıqları müttəfiq respublikalarda ümumi istifadədə olan dillərdə (rusca, ukraincə, belorusca, gürcücə, ermənicə, türkcə) çap edilir*". SSRİ-ni 1922-ci ildə təşkil edən 6 müttəfiq respublikadan birinin Azərbaycan SSR olduğunu nəzərə aldıqda, burada "türkcə" dedikdə Azərbaycan dilinin nəzərdə tutuldğunu aydın görürik.

1922-ci il terminalogiyası ilə Zaqafqaziya İctimai Şuralar Federativ Cumhuriyyətinin (ZSFSR) 13.12.1922-ci il tarixli Konstitusiyasının 45-ci maddəsinin üçüncü cümləsində deyilir: "*Bütün gerb qırmızı (al) rentlə haşiyələnib, qızılı hərflərlə soldan sağa erməni, rus, gürcü və türk dillərində yazılıb: "ZFİŞC*".

Sovet İttifaqnının ilk 1924-cü il Konstitusiyasının 34-cü maddəsində yazılıb: "*İctimai Şura Cumhuriyyətləri İttifaqının Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin, onun Rəyasət Heyətinin və Xalq Komisarları Şurasının qərar və binəgüzarlıqları müttəfiq respublikalarda ümumi istifadədə olan dillərdə (rusca, ukraincə, belorusca, gürcücə, ermənicə, tatar türkcsində) çap edilir*". Burada da "tatar türkcəsi" dedikdə Azərbaycan dili başa düşülür. Belə ki, Rusiya İmperiyasının qanunvericiliyində Azərbaycan dili "Qafqaz diyarının tatar dili" adlandırılıb.

Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 26.03.1927-ci il tarixli 5-ci Ümum-Azərbaycan qurultayında əsli rus dilində verilmiş redaksiyasının 15-ci hissəsinin ikinci abzasında həmin dövrün terminalogiyası ilə yazılmışdı ki, "*Azərbaycan İctimai Şuralar Cumhuriyyətinin vətəndaşlarının qurultaylarda, məhkəmələrdə, inzibatçılıqda və sosial həyatda ana dilindən sərbəst istifadə hüququ tanınır. Milli azlıqların məktəbdə ana dilində təhsil alma hüququ təmin edilir*". Burada milli azlıqların dili barədə ayrıca müddəa olduğuna görə, birinci cümlədəki "ana dilində" dedikdə məhz Azərbaycan dili başa düşülüb.

Azərbaycan SSR 14.03.1937-ci il tarixli Konstitusiyasının əsli rəsmən Azərbaycan dilinin latın qrafikasında qəbul edilmiş redaksiyasının 41-ci maddəsinə əsasən: "*Qanunlar, habelə Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun fərmanları və izahları, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin qərar və binagüzarlıqları" Azərbaycan, rus və erməni dillərində elan edilir*", 66-cı maddəsinə əsasən isə: "*Naxçıvan ASSR Baş Sovetinin qəbul etdiyi qanunlar, Naxçıvan ASSR Xalq Komissarları Sovetinin qərar və binagüzarlıqları Azərbaycan və erməni dillərində elan edilir*", 78-ci maddəsinin ikinci abzasına əsasən "*Dağlıq Qarabağ Avtonom Oblastı Əməkçi Deputatları Sovetinin qərar və binagüzarlıqları erməni və Azərbaycan dillərində elan edilir*", 177-ci maddəsinə əsasən: "*Azərbaycan SSR-də və Naxçıvan ASSR-də məhkəmə iclası Azərbaycan dilində*" aparılır, 151-ci maddəsinin birinci cümləsinə əsasən: "*Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət gerbi, üzərində Azərbaycan və rus dillərində: "Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası" və "Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!" sözləri yazılmış və doğmaqda olan günəş fonu üzərinə pambıq və sünbül əklilindən ibarət haşiyə ilə çəkilmiş oraq və çəkicdən və ön planda neft vışkasından ibarətdir*", 152-ci maddəsinə əsasən: "*Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət flağı, sol bucağında, flağ ağacı yanında yuxarıda qızılla oraq və çəkic çəkilmiş və üstündə Azərbaycan dilində "AzSSR" sözləri yazılmış qırmızı qumaşdan ibarətdir*". Qeyd olnan maddələrdən göründüyü kimi, "Azərbaycan dili" Konstitusiyada ən çox istinad olunan dil olub və Konstitusiyanın da əsas mətninin Azərbaycan dilində tərtib edilməsi bu dilin konstitusion statusda olmasını göstərir, baxmaraq ki, dil barədə ayrıca maddə olmayıb.

1977-ci il oktyabrın 7-də SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edilir. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Konstitusiya Komissiyası Azərbaycan SSR-nin yeni konstitusiya layihəsini hazırlayır. Ümumxalq müzakirəsinə verir. Ümumxalq müzakirəsindən sonra 1978-ci il aprelin 21-də Azərbaycan SSR Ali Sovetinin doqquzuncu çağırış, növbədənkənar VII sessiyasında Heydər Əliyev "Azərbaycan SSR Konstitusiyasının (Əsas Qanununun) layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunları haqqında" məruzə edir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu konstitusiya SSRİ-nin yeni Konstitusiyası əsasında hazırlansa da, orada respublikanın milli, iqtisadi, siyasi və tarixi xüsusiyyətləri də öz əksini tapmışdı. Heydər Əliyevin bilavasitə təşəbbüsü və mübarizəsi nəticəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili olması haqqında müddəa Azərbaycanın 1978-ci il Konstitusiyasında öz əksini tapdı. Konstitusiyanın 73-cü maddəsində "Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir", deyə təsbit edildi. Heydər Əliyev 1995-ci il oktyabrın 31-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Komissiyasının iclasında demişdi: "Ancaq bu maddə (73-cü maddə — İ. H) Moskvada çox böyük etiraza səbəb oldu. Belə izah edirdilər ki, başqa respublikalarda bu yoxdur, buna ehtiyac yoxdur… Ancaq o vaxt mən Sovetlər İttifaqının rəhbərliyi ilə, Kommunist partiyasının rəhbərliyi ilə çox gərgin danışıqlar apardım. Sübut etməyə çalışdım ki, biz dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu da öz konstitusiyamıza yazmalıyıq və yazacağıq".

## Yazı sistemləri

Azərbaycan dili, fərqli bölgələrə yayılması və oradakı mədəniyyətlərlə toqquşması səbəbi ilə tarix boyunca fərqli əlifbaları işlədərək qələmə alınmışdı.

### Əski Türk əlifbası

Beş manatın arxa üzündə Orxun hərfləri ilə yazılmış mətin.
Türk yazı tarixi əski Türk əlifbası (ya da Orxun əlifbası) ilə başlamışdı. Bu əlifba, ahəng qanununa uyğun, sağdan sola oxunulan bir yazı sistemi idi. Qədim Türk əlifbasında yazılmış sözlər, son min il ərzində öz orfoqrafik formasını dəyişdi:

* Çağdaş Azərbaycan dilində *[h]* və ya *[x]* ilə başlayan sözlər, qədim Türk yazılarında *[q]* ilə ifadə edilmişdi (örnək üçün: *Xaqan — Qağan, hangi — qanqı* və s.);
* qədim Türk yazma sistemində öz yerini tapan sağır nun samiti müasir Azərbaycan dilində öz yerini tapmasa da, bu günün Qərbi Azərbaycan ləhcələrində aktiv müşahidə edilir;
* müasir Azərbaycan dilinin saitlər sistemi Orxun sistemi ilə eynidir;

### Ərəb əlifbası

Azərbaycan türkcəsi — Ərəb əlifbası ilə yazılmış şeir kitabı (Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri 1819–1891)
Səlcuq türkləri 10-cu əsrdən başlayaraq islamı qəbul etdikdən sonra, ərəb qrafikalı əlifbanı əsas tutmuş və bu əlifba ilə çoxlu dəyərli əsərlər yaratmışlar. Bu ənənə, Anadoluda Osmanlılar və Azərbaycanda Səfəvilər tərəfindən davam edilmişdi.

Ərəb əlifbasında türk dillərinin saitlərini əks etdirən xüsusi işarələrin olmaması, bir neçə səsin bir işarə ilə yazılması həmin əlifbanın türk dillərinin əlifbası kimi işlədilməsində zaman-zaman müəyyən çətinliklər meydana çıxarmışdır. Azərbaycan dili üçün də bu çətinliklər mövcud olmuşdur. Ərəb əlifbasının istifadəsindən irəli gələn nöqsanlardan bir neçəsi aşağıda göstərilmiş:

* Azərbaycan dilində olan bir sıra fonemlərə uyğun gələn səslərin ərəb dilində yalnız tələffüzə görə fərqlənməsi nəzərə alınaraq onların əlifbada bir neçə işarə ilə ifadə olunması (örnək üçün: *v, s, y, z, t, h*);
* ərəb əlifbasında işlədilən hərflərin sözdə işlənmə yerindən asılı olaraq bir qisminin dörd, digər qisminin 2 işlənmə şəklinin olması;
* ərəb əlifbasındakı 28 hərfdən 16 hərf müstəqil işarəyə malik idi. Qalan 12 hərf diakritik işarələrlə bir-birindən fərqləndirilirdi;
* ərəb əlifbasında Azərbaycan dilinin saitlərini ifadə etmək üçün müxtəlif diakritik işarələrdən istifadə olunurdu; ərəb əlifbasında cəmi dörd sait üçün işarə vardır, bu dörd işarə də işlənmə yerinə görə müxtəlif səsləri ifadə edə bilirdi;
* yazı prosesində istifadə edilən əlavə işarələrin orfoqrafik və orfoepik səhvlərin buraxılmasına səbəb olması;
* imla qaydalarını yaratmaqda, habelə tədris işində çətinliklər.

Vahab Çobanzadənin "Türk qrameri" (1929) Latın əlifbasında çıxmış ilk Azərbaycan dili qrammatika dərsliyi idi.Ərəb əlifbası türk dilləri üçün mükəmməl əlifba olmasa da, təxminən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan Azərbaycanda geniş istifadə olunub və bu əlifbayla Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının qiymətli əsərləri qələmə alınıb.

### Latın əlifbası

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra 1919-cu ildə Xudadad bəy Məlikaslanovun rəhbərliyi ilə latın əlifbasına keçmək üçün komissiya yaradılır. Komissiyanın hazırladığı tədbirlər planını parlament təsdiq edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdiyindən bu məsələni həyata keçirmək mümkün olmur. 1929-cu ilə kimi ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunsa da Azərbaycan Respublikası ərazisində 1929–1939-cu illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1939–1991-ci illərdə isə kiril əlifbasından istifadə olunub. 1991-ci ildən başlayaraq tədricən yenidən latın əlifbasına keçilib. Cənubi Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkləri isə ərəb əlifbasından istifadə edirlər.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının dövlət dili olan Azərbaycan dilinin əlifbası latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasıdır.

|  |
| --- |
| **Orxun əlifbası (X əsrə qədər)** |
| *Qalın* |  |  |  |  |  |  | - |  |  |  | - |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | - |  |  |
| *İncə* |  |  |  | - |  |  | - |  |  | - |  | - |  |  | - |  | - |  | - |
| **Ərəb əlifbası (XI əsr — 1921)** |
| *Tək* | **ا**,**آ** | **ﺏ** | **ﺝ** | **چ** |  **ﺩ** | **ائ،ئ** | **ع** | **ﻑ** | **گ** | **ﻍ** | **ﺡ**,**ﻩ** | **ﺥ** | **ی** | **ی** | **ژ** | **ﻙ** | **ﻕ** | **ﻝ** | **ﻡ** | **ﻥ** | **ڭ** |  **ﻭ** | **ﻭ** | **پ** |  **ﺭ** | **ﺙ**,**ﺱ**,**ﺹ** | **ﺵ** | **ﺕ**,**ﻁ** | **ﻭ** | **ﻭ** | **ﻭ** | **ی** | **ﺫ**,**ﺯ**,**ﺽ**,**ﻅ** |
| *Başlanğıcda* | ا,آ | ﺑ | ﺟ | چـ | د | ائـ | ع, ا | فـ | گـ | غـ | هـ | خـ | ای | ایـ | ژ | کـ | خـ | لـ | مـ | نـ | ـڭ | اوْ/او | او | پـ | ر | ثـ/سـ/صـ | خـ | تـ/ط | او/اۇ | او/اۆ | و | یـ | ز/ذ/ضـ/ظ |
| *Ortada* | ﺎ | ﺒـ | ﺠـ | ـچـ | د | ئـ | عـ/ ـَ | ـفـ | گـ | غـ | هــ | خـ | ئـ/ێ | یـ | ژ | کـ | خـ | لـ | مـ | نـ | ـڭـ | وْ/ و | و/ؤ | پـ | ر | ثـ/سـ/صـ | خـ | تـ/ط | و/ۇ | و/ۆ | و | یـ | ز/ذ/ضـ/ظ |
| *Sonda* | ﺎ | ﺐ | ﺞ | ـچ | د | ئ | ـه / ه | ف | گ | غ | ح | خ | ی/ێ | ی | ژ | ک | خ | لـ | - | نـ | ڭـ | وْ/ و | و/ؤ | پ | ر | ث/س/ص | خ | ت/ط | و/ۇ | و/ۆ | و | ی | ز/ذ/ض/ظ |
| **Latın əlifbası (1921–1938)1)2)** |
| *Böyük* | A | B | Ç | C | D | E | Ə | F | G | Ƣ | H | X | Ь | I | Ƶ | Q | L | M | N | Ꞑ | O | Ө | P | R | S | Ş | T | U | Y | V | J | З |
| *Kiçik* | a | b | ç | C | d | e | ə | f | g | ƣ | h | x | ь | i | ƶ | q | l | m | n | ꞑ | o | ө | p | r | s | ş | t | u | y | v | j | з |
| **Kiril əlifbası (1940–1991)** |
| *Böyük* | А | Б | Ҹ | Ч | Д | Е | Ə | Ф | Ҝ | Ғ | Һ | X | Ы | И | Ж | К | Г | Л | М | Н | - | O | Ө | П | P | C | Ш | T | У | Ү | В | J | З |
| *Kiçik* | а | б | ҹ | ч | д | е | ə | ф | ҝ | ғ | һ | x | ы | и | ж | к | г | л | м | н | - | o | ө | п | р | c | ш | т | у | ү | в | j | з |
| **Latın əlifbası (1992-h.h)** |
| *Böyük* | A | B | C | Ç | D | E | Ə | F | G | Ğ | H | X | I | İ | J | K | Q | L | M | N | - | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z |
| *Kiçik* | a | b | c | ç | d | e | ə | f | g | ğ | h | x | ı | i | j | k | q | l | m | n | - | o | ö | p | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |
| **Qeyd**: 1)Latın əlifbası de-fakto yalnız 1929-cu ildə tətbiq olundu və burada son forması (1933) göstərilir 2)*Qq* hərfləri *Xx* yerinə işlədilirdi, *Gg* qalın formada işlədilirdi. |

Cənubi Azərbaycanda hələ də işlənən ərəb alifbası fars dilindən və Osmanlı türkcəsindən təsirlənib. Bu əlifba ərəb dilinə uyğun olsa da, Türk dil ailəsinə mənsub olan Azərbaycan dilinə səslərin çoxluğuna görə asas formada əlverişli deyil. Bu əlifbanın bərpası uğrunda müasir əsrimizdə bir neçə addım atılsada bu çalışmalar xalq içində yayılmayıbdır. Cənubi Azərbaycanda əhali fars dilində təhsil almağa məcbur olduqları üçün ərəb və fars sözlərilə orijinal tələffüz ilə tanışdırlar. Hal-hazırda İranda Azərbaycan dili üçün işlədilən ərəb əlifbası ilə bağlı vəziyyət çox qarışıqdır. Cənubi Azərbaycan ziyalılarının latın əlifbasının daha münasib olduğunu qəbul etmələrinə baxmayaraq bu əlifbanın tətbiqinə dövlət tərəfindən qadağa və məhdudiyyətlər qoyulub. İranda Azərbaycan dilində kitab və qəzetlər yalnız ərəb əlifbası ilə işıq üzü görür.

## Fonetik xüsusiyyətləri

Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 15 sait və 25 samit səs vardır. Bu 40 səs Azərbaycan əlifbasında 32 hərf ilə təmsil edilir.

### Saitlər

Dodaqlanan və dodaqlanmayan, açıq və qapalı saitlərin söylənişi arasında fərq
Sait səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:

1. Dilin arxa və ön hissəsində deyilməsinə görə:
	* qalın saitlər *[a], [ı], [o], [u];*
	* incə saitlər *[ə], [e], [i], [ö], [ü].*
2. Dodaqların durumuna görə:
	* dodaqlanan saitlər *[o], [ö], [u], [ü];*
	* dodaqlanmayan saitlər *[a], [e], [ə], [i], [ı].*
3. Dilin üst damağa doğru qalxması və aşağı enməsi durumuna görə:
	* qapalı (və ya dar) saitlər *[ı], [i], [u], [ü];*
	* açıq (və ya geniş) saitlər *[a], [ə], [o], [ö], [e].*

Bu sinifləndirməni aşağıdakı cədvəl vasitəsilə özətləmək olar.

Sait səslər|  | dodaqlanmayan | dodaqlanan |
| --- | --- | --- |
| açıq | qapalı | açıq | qapalı |
| **qalın** | *a* | *ı* | *o* | *u* |
| **incə** | *ə, e* | *i* | *ö* | *ü* |

Azərbaycan dili saitlərlə bağlı aşağıdakı maraqlı xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:

* *[ə]* səsinin bütün hecalarda işlənmə tezliyi;
* *[ı],[ü]* saitlərindən başqa, bütün saitlərin uzun tələffüz oluna bilməyi (uzun tələffüz olunan saitlərin iştirak etdiyi sözlər, əsasən, ərəb mənşəli sözlərdir);
* vurğu, bir qayda olaraq, sonuncu hecaya düşür və yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişmir: *alma /ɑlˈmɑ/ (meyvə)- alma /ˈɑlmɑ/ (almaq);*
* ön sıra (*i, ü, e, ə, ö*) və arxa sıra (*ı, u, a, o*) saitlər eyni bir söz daxilində işlənə bilməz (*işıq*, *ildırım* kimi *[i]* saiti ilə başlayan bir neçə söz istisna olmaqla);

### Samitlər

Cingiltili və kar səslərin söylənişi arasında fərq
Samit səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:

1. Söylənmə zamanı boğazdakı səs tellərdən törənib-törənmədiyinə görə:
	* *cingiltili samitlər:* onlar səsdən və küydən ibarət olur;
	* *kar samitlər:* yalnız küydən ibarət olur.
2. Söylənilməsinin sərtliyinə görə:
	* *qalın samitlər*: qalın saitlərdən sonra gələn samitlər (örnək üçün, *[b], [c], [d], [l], [v], [g], [k]* və s.);
	* *incə samitlər*: incə saitlərdən sonra gələn samitlər (örnək üçün *[b'], [c'], [d'], [l'], [v'], [q], [k']* və s.). Azərbaycan dilində 20-ci əsirə qədər işlənilən *ŋ* samiti, müasir Azərbaycan dilində öz yerini tapmadı. Bugünkü Azərbaycan dilində aşağıdakı qalın samitlər var:

Qalın samit səslər| **cingiltili** | *b* | *c* | *d* | *q / g* | *ğ* | *j* | l | m | n | r | *v* | *y* | *z* |  |
| **kar** | *p* | *ç* | *t* | *k / k'* | *x* | *ş* |  |  |  |  | *f* | *x* | *s* | h |

Cingiltili səslərdən *[l], [m], [n], [r]* samitlərin kar qarşılığı, kar səslərdən isə *[h]* samitinin cingiltili qarşılığı yoxdur. Bunlara **sonor** samitlər deyirlər.

Dilimiz, samitlərlə bağlı aşağıdakı fonetik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:

* *[ı]* və *[ğ]* samitlərinin sözlərin əvvəlində işlənməməyi;
* dilortası samitlərin *[g], [k]* arxasıra, dilarxası saitlərin *[k], [q], [ğ], [x]* ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsinin mümkünsüzlüyü.

### Danışıq dili

Danışıq dili yazılış dilindən bəzi hallarda fərqlənə bilər. Örnəklər aşağıdakı cədvəldə verilir.

| Yazılı dil | Danışıq dil və ya ləhcələr | Səbəbi |
| --- | --- | --- |
| saat | [sa:t] | Alınma sözlərdə eynicinsli qoşa saitlər bir uzun saitə çevrilir |
| radio | [radiyo] | Alınma sözlərdə ayrıcinsli qoşa saitlər ayırıcı *[y]* səsi ilə ayrılır |
| dovşan | [do:şan] | *[o]* və *[ö]* saitlərindən sonra *[v]* səsi itirilir |
| anlayır | [anlıyır] | *[a]* və *[ə]* ilə bitən çoxhecalı sözlərə bitişdirici [y] samiti ilə başlayan şəkilçi qoşulursa, həmin sait qapalı [ı] və ya [i] saitinə çevrilir |
| istəmişdim | [isdəmişdim] | Söz ortasında iki yanaşı kar samitlərdən ikincisi cingiltili samitə çevrilir |
| qalmaq | [qalmax] | Sözün sonunda duran cingiltili samitlər kar samitlərə çevrilir |
| ədəbiyyat | [ədəbiyyat] | Qoşa samitlər tək samitə çevrilir |
| üstdə | [üstə] | İki kar samitlə bitən sözlərə, samitlə başlayan şəkilçi əkləndiyi halda son samit itirilir |
| dəqiqə | [dəyqə] | Alınma sözlərin türkləşmiş söylənişi |
| səhifə | [səyfə] | Alınma sözlərin türkləşmiş söylənişi |
| şillə | [şillə] | İstisna |
| gələcəyəm | [gələcəyəm, gələcəm] | Şəkilçilərin danışıq dilində qısaldılması |
| gələcək | [gələcəẋ] | Cənub ləhcələri |

Şimali Azərbaycan dilinin ləhcə və şivələri dörd qrupdan ibarətdir:

1. şərq qrupu (Bakı, Quba, Şamaxı dialektləri və Lənkəran, Muğan şivələri);
2. qərb qrupu (Gəncə, Qazax, Qarabağ dialektləri və ayrım şivəsi);
3. şimal qrupu (Şəki dialekti, Zaqatala-Qax şivəsi);
4. cənub qrupu (Naxçıvan, Ordubad dialektləri).

### Ahəng qanunu

Türk dillərinin ən vacib və ən qədim xüsusiyyətlərindən biri, onların Ahəng qanununa tabe olmasıdır. Ahəng qanunu bir sözdə qalın və ya incə saitlərin *və samitlərin* bir-birini izləməsinə deyilir.

## Qrammatika

Azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə, bir qayda olaraq, mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər cümlə üzvü sonda, təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir.

Azərbaycan dilində sözyaradıcılığında əsasən morfoloji (dəmirçi, üzümçü, təbliğatçı; dəmirçilik, üzümçülük, təbliğatçılıq; dolça, qazança, otluq, meşəlik; qaldırıcı, endirici; sevinc, gülünc; yavaşca, indicə və s.) və sintaktik (otbiçən, vaxtamuzd, boyunbağı, gündoğan, sarıköynək, əlidolu, adlı-sanlı, qırxayaq, itburnu və s.) üsullardan istifadə edilir.

Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, fel) və köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida) nitq hissələri daxildir.

Ana dili abidəsi (Naxçıvan)
### İsim, əvəzlik və saylar

Əşyanın adını bildirən əsas nitq hissəsinə isim deyilir. İsim *kim? nə? hara?* suallarından birinə cavab verir. İsimlərin kəmiyyət, mənsubiyyət, hal, xəbərlik kateqoriyaları var. Bu kateqoriyalar isimləşən digər nitq hissələrinə də aiddir.

İsimlər cümlədə başqa sözlərlə bağlananda dəyişir. Bu dəyişməyə ismin hallanması deyilir. Azərbaycan dilində ismin 6 halı var.

| Hal | Sualı | Şəkilçi | Örnək | Anlamı |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *incə* | *qalın* | *dodaqlanan* |
| **Adlıq hal** | kim? nə? hara? | ∅ | *kənd* | *ağac* | *güzgü* | ismin sözlükdəki forması |
| **Təsirlik hal** | kimi? nəyi? harayı? | *-(n)i*4 | *kəndi* | *ağacı* | *güzgünü* | işin, hərəkətin obyektini bildirir |
| **Yiyəlik hal** | kimin? nəyin? haranın? | *-(n)in*4 | *kəndin* | *ağacın* | *güzgünün* | yiyəlik, sahiblik, aidlik bildirir |
| **Yönlük hal** | kimə? nəyə? haraya? | *-(y)ə*² | *kəndə* | *ağaca* | *güzgüyə* | hərəkətin yönünü və ya son nöqtəsini bildirir |
| **Yerlik hal** | kimdə? nədə? harada? | *-də*² | *kənddə* | *ağacda* | *güzgüdə* | nəsnələrin və hərəkətin yerini bildirir |
| **Çıxışlıq hal** | kimdən? nədən? haradan? | *-dən*² | *kənddən* | *ağacdan* | *güzgüdən* | çıxış nöqtəsini və ya başlanğıc yerini bildirir |
| *Qeyd: Yiyəlik və təsirlik hal şəkilçisiz də düzələ bilir.* |

Müasir Azərbaycan dilində, yiyəlik hal şəkilçisi *-(n)in*4 ilə ikinci şəxs təkin mənsubiyyət şəkilçisi *-(n)in*4 bir-biri ilə omonimdir. Həmçinin, üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçisini almış isim, yiyəlik və təsirlik hal şəkilçilərini almış isim ilə eyni yazılır. Bu cümlələrdə bəzən anlaşılmazlığa gətirə bilir (*kitabını götür*: götürəcəyin *sənin kitabın*dırmı, yoxsa *onun kitabı*?). Tarixən, yiyəlik hal şəkilçisi sağır *ñ* (nq kimi tələffüz edilir) ilə yazılırdı *-(n)iñ*4, mənsubiyyət şəkilçisi *-(n)in*4 isə normal *n* ilə bu vəziyyət meydana gəlmirdi.

Ümumi qrammatik mənasına görə əşyaların miqdarını və sırasını bildirən nitq hissəsinə **say** deyilir. Say *neçə? neçənci? nə qədər?* suallarından birinə cavab verir. Başqa dillərdə olduğu kimi, Azərbaycan dilində də iki cür say var:

1. *Miqdar sayları*: Neçə? və nə qədər? sualların cavab verən saylar. Üç növü var: müəyyən (məsələn*:* *beş, on, bir dənə, bir qaşıq, bir baş*), qeyri-müəyyən (*az, çox, yüzlərlə, beş-altı*), kəsr (*üçdə iki, beş tam onda beş*).
2. *Sıra sayları*: Neçənci? sualına cavab verən, *-ıncı4* şəkilçisi ilə düzələn və əşyanın sırasını bildirən saylardır (*beşinci, altmışıncı*)

İsim və digər nitq hissələrinin yerinə işlənən sözlərə **əvəzlik** deyilir. Onlar cümlədə mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik rolunda çıxış edə bilərlər. Azərbaycan dilində aşağıdakı əvəzliklər var:

1. *Şəxs əvəzlikləri:* Kim? və nə? suallarına cavab verən isimlərin yerinə, 1-ci və 2-ci şəxsdə insanı, 3-cü şəxsdə isə həm də heyvanları bildirən isimləri əvəz edən əvəzliklərdir. Məsələn: *mən, siz, o, biz, siz, sizlər, onlar.*
2. *Qeyri-müəyyən əvəzliklər:* İsimləri əvəz edən əvəzliklər. Örnək üçün: *biri, kimi, kimsə, nə isə, hamı, bəzi, hərə və s.*
3. *İşarə əvəzlikləri:* İşarə məqsədilə işlədilir. Çətin oxunan cümlələrdə, mübtəda yerinə işlədilən işarə əvəzliklərdən sonra vergül işarəsi qoyulur. Örnək üçün: *o, bu, elə, belə, həmin və s.*
4. *Sual əvəzlikləri:* Sualı bildirən əvəzliklər. Əvəz etdiyi nitq hissəsinin qrammatik özəlliklərini daşıyır. Örnək üçün: *kim, nə, hara, necə, nə zaman, hara, hansı və s.*
5. *Təyini əvəzliklər:* Nəsnəni ümumi şəkildə müəyyən etmək üçün işlədilən əvəzlikdir. Örnək üçün: *öz, bütün, hər, filan və s.*

### Feillər

İnsanın və ya nəsnənin hərəkətini bildirən, *nə etmək?* sualına cavab verən nitq hissəsinə **feil** deyilir. Azərbaycan dilində feilin sadə və birləşik zamanları var. Sadə zamanlar yalnız bir sadə zaman şəkilçisi (şühudi keçmiş şəkilçisi, nəqli keçmiş şəkilçisi, indiki zaman şəkilçisi, qəti gələcək şəkilçisi, qeyri-qəti gələcək şəkilçisi) ilə düzələn zamanlara deyilir. Sadə zamanlar aşağıdakılardır:

Felin sadə zamanları| Zaman | Dürü | Şəkilçisi | Anlamı | Örnək |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ↓ | Keçmiş | şühudi / görülən | *-dı4* | Danışanın hansısa hərəkətin keçmişdə baş verdiyinə əmin olduğunu bildirir. | *gəldi* |
| nəqli / duyulan | *-mış4* | Danışan hansısa hərəkətin keçmişdə baş verib-vermədiyini nağıl yolu ilə bəlirdir. | *gəlmiş* |
| İndiki | - | *-(y)ır4* | Hərəkətin söhbət gedən zaman icra olunduğunu bildirir. | *gəlir* |
| Gələcək | qeyri-qəti | *-(a)r2* | Danışanın hansısa hərəkətin gələcəkdə icra olunacağının düşündüyünü bildirir. | *gələr* |
| qəti | *-(y)acaq2* | Danışanın hansısa hərəkətin gələcəkdə icra olunacağına əmin olduğunu bildirir. | *gələcək* |
| Qeyd: qeyri-qəti zamanın inkar şəkilçisi istisna olmaqla *-ma2* deyil, *-maz2*dır |

Bəzən danışıq dildə üçüncü şəxs nəqli keçmiş zamanın *-mış4* şəkilçisi yerinə feli bağlama şəkilçisi *-ıb4* işlədilir.

Bununla yanaşı, felin birləşik zamanları var. Birləşik zamanlar iki sadə zaman şəkilçisi ilə düzələn zamanlara deyilir. Felin aşağıdakı birləşik zamanları var.

Felin birləşik zamanları| Zaman | Dürü | Şəkilçisi | Anlamı | Örnək |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Keçmiş | bitmiş | *-mış + dı4* | keçmişdə baş vermiş və bitən, davamlı olmayan hərəkət | *gəlmişdi* |
| davamlı | *-ır + dı4* | keçmişdə davamlı olaraq baş verən hərəkət | *gəlirdi* |
| İndiki | nəqli indiki zaman | *-ır + mış4* | hal-hazırda baş verən hərəkətin duyulan şəkli | *gəlirmiş* |
| Gələcək | qeyri-qəti şühudi | *-ar + dı2* | keçmişdə davamlı baş verən, indi isə artıq baş verməyən hərəkət | *gələrdi* |
| qeyri-qəti nəqli | *-ar + mış2* | öncədən bilinməyən, indi isə aşkar olunan hərəkət | *gələrmiş* |
| qəti şühudi | *-acaq + dı2* | keçmişdə planlaşdırılmış (ancaq baş verməmiş) hərəkət | *gələcəkdi* |
| qəti nəqli | *-acaq + mış2* | gələcəkdə baş verəcək hərəkətin duyulan şəkli | *gələcəkmiş* |

Felin şəkil kateqoriyası 6 formanı (əmr, arzu, şərt, vacib, lazım, xəbər) əhatə edir.

Feillər subyekt, obyekt, hərəkətin münasibətinə görə müxtəlif 5 qrammatik növdə (məlum, məchul, qayıdış, qarşılıqlı-müştərək, icbar) işlənə bilir.

### Sifət və zərflər

**Sifət** əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir. Sifət cümlədə ismə aid olub onu müxtəlif cəhətdən təyin edib *necə? nə cür? hansı?* suallarından birinə cavab verir. Sifətin 3 müqayisə dərəcəsi var:

* *Azaltma dərəcəsi* — hansısa bir özəlliyin adi haldan az olduğunu bildirir;
* *Adi dərəcə* — başqa dərəcələr üçün ölçüdür, sifətin normal halını bildirir;
* *Çoxaltma dərəcəsi* — hansısa bir özəlliyin adi haldan çox olduğunu bildirir. Sifət dərəcələrin quruluş yolları aşağıdakı cədvəldə özətlənir:

| Sifət dərəcəsi | Morfoloji quruluşu | Sintaktik quruluşu |
| --- | --- | --- |
| şəkilçi / samit | örnək | söz | örnək |
| **Azaltma dərəcəsi** | *-ımtıl4, -ımtraq2* | sarımtıl, yaşımtıl | *açıq-* | açıq-yaşıl |
| *-şın4* | sarışın | *-təhər* | qırmızı-təhər |
| *-sov2, ımsov4* | uzunsov | *-yanız* | qara-yanız |
| **Adi dərəcə** | *∅* | sarı, yaşıl, uzun, göy, şirin, qoca, təmiz | *∅* | sarı, yaşıl, qırmızı, ağ, böyük |
| **Çoxaltma dərəcəsi** | *-ca2* | körpəcə, balaca | *tünd-, al-* | tünd-yaşıl, al-qırmızı |
| *[ilk iki səs] + -m-, -p-, -r-, -s-* | gömgöy, şipşirin, qosqoca, tərtəmiz | *düm-* | dümağ |
| qaydasız | qarma-qarışıq, çırılçıplaq | *ən, lap, daha, olduqca* | ən böyük |

### Köməkçi nitq hissələri

Köməkçi nitq hissələrin özəllikləri, leksik mənaya sahib olmamaları və ayrılıqda cümlə üzvü kimi işlənə bilməmələridir. Köməkçi nitq hissələri qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nidadır.

Qoşma sözləri, birgəlik (*ilə*), bənzətmə (*kimi, tək, təkin*), yön (*sarı, doğru, qarşı*), məsafə (*kim, qədər, idək, -can2*), zaman (*öncə, sonra, qabaq, bəri*), fərqləndirmə (*başqa, savayı, ayrı, özgə*), səbəb və amac (*üçün, ötrü, görə*), yiyəlik (*dair, haqqında*) bildirən və ismin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərə qoşularaq anlam çaları yaradan köməkçi nitq hissələrinə deyilir.

Bağlayıcı sözlər, cümlələr və mətinlər arasında bağlantı yaradan köməkçi nitq hissəsinə deyilir. Cümlədəki məqsədinə görə tabesizlik bağlayıcılarına (*ilə, və, ancaq, amma ya, ya da və ya, istər — istərsə də, həm — həm də, o sırada, nə — nə də və s.*) ya da tabelilik bağlayıcılarına (*ki, çünki, madam ki və s.*) bölünür.

Ədat, sözlərin və cümlələrin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsinə deyilir. Ədatlar, anlamına görə qüvvətləndirici (*lap, artıq, belə, ha, hətta, düz*), dəqiqləşdirici (*elə, əsl*), məhdudlaşdırıcı (*ancaq, təkcə, tək, bircə, yalnız, bir*), sorğu (*bəs, yəni*), əmr (*di, qoy, bax, gəl, gör, görün, gəlin, gəlsənə, ha, -sana2, -sanız2*), dilək (*kaş, gərək, təki, barı, bircə*), təsdiq (*hə, əvət*) və danma ədatları (*yox, heç, əsla*) olurlar.

Modal sözlər, danışanın ifadə etdiyi düşüncəyə yanaşmanı bildirən köməkçi nitq hissəsidir. Modal sözlər, təsdiq (*doğrudan, sözsüz, şübhəsiz, şəksiz, düzü, doğrusu, düzdür, doğrudur),* şübhə *(gərək, görünür, ehtimal ki, bəlkə, görək, görəsən, deyəsən, olmaya, olsun, demə),* nəticə (*nəhayət, axır, beləliklə, qısası),* düşüncənin qaynağını (*deyilənə görə, məncə, səncə, bizcə, mənə görə, bizə görə*), təəssüf (*təəssüf, heyif*) və bənzətmə *(sanki, elə bil, elə bil ki)* bildirirlər.

Nida sözlər, danışanın duyğu və həyəcanını ifadə edən köməkçi nitq hissəsidir. Başqa sözlərlə, nidalar sevinc (*paho, bəh-bəh, bıy, oho, oxqay, ay can*), kədər və qorxu (*oy, ox, ah, vay, vay-vay-vay, of*), çağırış (*hey, ey, ay, ay aman, ay haray*) və nifrət (*tüf, rədd ol, cəhənnəm ol, cəhənnəmə ki*) bildirirlər.

## Üslublar

İşləndiyi sahələrlə bağlı olaraq, Azərbaycan ədəbi dili dörd əsas üslubu özündə birləşdirir: işgüzar, mətbuat, bədii və elmi üslub. Ədəbi dilin müasir mərhələsində bu üslubların hamısı yüksək dərəcədə inkişaf etmişdir. Ölkənin siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni həyatında baş verən böyük dəyişikliklər müasir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində terminlərin sürətlə artmasına səbəb olmuşdur. Bu proses ədəbi dilin bütün üslublarında aydın müşahidə edilir.

## Söz varlığı

2004-cü ildə çap edilmiş Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Lüğətində təqribən 70, yeni çap edilən son orfoqrafiya lüğətində isə 105 min söz vardır.

Ərdəm Qonurun etdiyi bir araşdırma nəticəsində; Türkiyə Türkcəsi ilə Azərbaycan dilindəki heyvan adlarının 37% iki ləhcədə də yazılış və məna baxımından eynidir. Sözlərin 25%-ində kiçik fərqlər olsa da, bu fərqlilik sözləri anlaya bilməyəcək şəkildə deyil. 33% yazılış baxımından böyük fərqliliklər ehtiva etməkdədir.

## Öyrənilməsi

* Argentinanın La Plata Milli Universitetinin nəzdindəki Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Avraziya fakültəsində azərbaycanşünaslıq fakültəsi fəaliyyət göstərir.
* Mərakeşdə Rabatdakı V Məhəmməd Universitetinin nəzdində Azərbaycan dili kursları fəaliyyət göstərəcək. Bu ərəb ölkələrində açılmış ilk belə bölmədir.
* Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Bilik Fondu Azərbaycan Respublikasının millətlərarası, multikulturalizm və dini məsələlər üzrə Dövlət müşaviriliyinin təşəbbüsü ilə Rus pravoslav kilsələrində "Azərbaycan dilini öyrənirik" layihəsinə başlayıb. Bakı şəhərinin bir neçə kilsəsində həftədə iki dəfə Azərbaycan dili dərsi keçiləcək. Kilsə əməkdaşlarının da qatıldığı bir neçə bölmədə fəaliyyət göstərəcək ödənişsiz kurslara ilkin mərhələdə 60-dan çox dinləyici yazılıb. Xüsusi müsabiqə yolu ilə ali və orta məktəblərin rus bölmələrindən seçilən müəllimlərin əmək haqları Bilik Fondu tərəfindən ödəniləcək.

Yeparxiya belə kursların Azərbaycanın digər bölgələrində — Gəncədə, Xaçmazda, Sumqayıtda fəaliyyət göstərən kilsələrdə də açılmasını təklif edib.
## Həmçinin bax

* AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
* Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti
* Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti
* Azərbaycan dili dialektlərində fonetik hadisə və qanunlar

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Məhəmməd Rza Heyət. "Şairlərimiz bizi və dilimizi necə adlandırırlar" // "Varlıq" məcmuəsi, Tehran, 1376.
* Məhəmmədtağı Zehtabi. "İran türklərinin əski tarixi" — Təbriz, 1378.
* Xaqan Babayev. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təşəkkül tarixindən (XVI–XX əsrlər). "Elm və həyat" nəşriyyatı. Bakı. 2002
* Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. B., 1962;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. B., 1968;
* Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası. B., 1973;
* Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. B., 1979, 1-ci hissə; Müasir Azərbaycan dili. 3 cilddə. B., 1978–1981, 1–3-cü c.;
* Qasımov M. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. B., 1983;
* Əlizadə A. Azərbaycan ədəbi dilinin elmi üslubu (1901–1920-ci illər). B., 1997;
* Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili. /Red. B . N ə b i y e v. B., 1998;
* Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. B., 2000;
* Aslanov V. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixinə dair. B., 2002;
* Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. 2 cilddə. B., 2003, c. 1; Axundov A. Dil və ədəbiyyat. 2 cilddə. B., 2003.

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan dili Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine
* Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Arxivləşdirilib 2007-09-27 at the Wayback Machine
* Azərbaycan dili haqqında
* Azərbaycan dilinin ərəb alifbasıyla yazı qaydaları (1-ci və 2-ci Türk Dili Ortoqrafiya Seminarının qəbul etdiyi qaydalar)
* Prezident Heydər Əliyevin yeni konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyanın iclasında giriş və yekun sözü Arxivləşdirilib 2012-02-02 at the Wayback Machine
* Latın və Ərəb Qrafikalı Azərbaycan Əlifbası Arxivləşdirilib 2012-02-09 at the Wayback Machine
* Azərbaycan dilinin öyrənilməsi Arxivləşdirilib 2018-06-05 at the Wayback Machine
* Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
* Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı