# Böyük depressiya

Çikaqoda işsiz kişilər pulsuz yeməkxananın qarşısında sıraya düzülüblər.
**Böyük depressiya**, yaxud **Böyük böhran** (ing. Great Depression) — 1929-cu ildə başlanmış və 1939-cu ilə qədər davam etmiş dünya iqtisadi böhranı. Amma dünya 1945-ci ilə qədər böhrandan çıxırdı. Buna görə 1930-cu illər bütovlükdə Böyük böhran dövrü hesab edilir.

Böyük böhran ABŞ-yə, Kanadaya, Böyük Britaniyaya, Almaniyaya və Fransaya ən güclü toxundu, amma başqa dövlətlərdə də hiss olunurdu. Ən yüksək dərəcə sənaye şəhərləri zərər çəkdi, ölkələr bir sıra tikintini praktik olaraq qurtardı. Ödəmə qabiliyyəti olan tələbatın ixtisarına görə, kənd təsərrüfatı məhsuluna qiymətlər 40–60% düşdü.

## Səbəblər

1910–60-cı illərdə ABŞ-nin ÜDM-ı, Böyük böhranın (1929–1939) illəri seçilib.
1910–60-cı ildə ABŞ-də işsizlik, Böyük dböhranın (1929–1939) illəri seçilib.
İqtisadçılar Böyük böhranın səbəbləri haqqında ümumi fikirə gəlmiyiblər.

Bir sıra nəzəriyyələr bu məsələdə mövcuddur:

1. **Keynsian izahati** — pul kütləsinin çatışmazlığı. O zaman pul qızıl ehtiyata bağlanmışdı, bu pul kütləsini məhdudlaşdırırdı. Eyni zamanda istehsal artırdı, əsrlərin sərhədində malların belə yeni görünüşləri çıxdı, avtomobillər kimi, təyyarələr, radio. Malların miqdarı, ümumi kimi, həm də çeşid üzrə, dəfələrlə artdı. Pul kütləsinin məhdudluğu və mal kütləsinin artması nəticəsində güclü deflyasiya yarandı — qiymətlərin düşməsi, hansı ki, maliyyə qeyri-sabitini çağırdı, çox müəssisələrin müflisliyi, kreditlərin qayıtmaması. Güclü multiplikativ effekti hətta artan sahələrə vurdu.
2. **Monetarizm** — böhran Federal Ehtiyat Sisteminin pul siyasəti çağırdı.
3. **Marksizm** — təkrar istehsalın növbəti böhran, kapitalizmə məxsus.
4. **Birja "qovuğu"**; real ehtiyacın əlavə istehsala investisiyalar.
5. Çox sürətli əhali artımı; ailədə böyük miqdarda uşaq əvvəlki aqrar istehsalat üsulu üçün tipik idi(orta hesabla ailəyə 3–5 uşaq), ancaq tibbin irəliləməsiylə və həyat səviyyəsinin müvəqqəti artımıyla əlaqədar xəstəliklərə görə təbii azalma ciddi azaldı.
6. Böyük böhranın gəlməsini tələsdirmiş amillərdən birinə idxal mallarına yüksək gömrük rüsumlarını daxil etmiş 1930-cu ildə *Smutun-Houlinin tarif haqqında qanunu* qəbulunu adlandırırlar. Beləliklə daxili istehsalçını qorumağa çalışaraq, hökumət proteksionizm ölçüləriylə ucuz idxala qiymətləri yüksəltdi. Bu öz növbəsində azaltdı və onsuz əhalinin əhəmiyyətsiz alıcılıq qabiliyyətini, həmçinin başqa ölkələri Amerika eksportçularına zərər vermiş əks-tədbirləri tətbiq etməyə məcbur etdi. Yalnız 30-cu illərin ortasında qarşılıqlı ticarət haqqında razılaşmalar haqqında qanunun qüvvəyə minməsindən sonra, gömrük rüsumlarını azaltmışı əhəmiyyətli dərəcədədir, beynəlxalq ticarət dünya iqtisadiyyatına pozitiv təsiri göstərərək bərpa olunmağa başladı.
7. Birinci Dünya müharibəsi həmçinin böyük böhranın səbəblərindən birinə xidmət etdi — Amerika iqtisadiyyatı əvvəlcə hökumətin hərbi sifarişləriylə "yellənmişdi", hansılar ki, Birinci Dünya müharibəsi bitəndən sonra kəskin azaldılar, nə ölkənin ÜDM və yanaşı iqtisadiyyat sektorlarında düşməyə gətirib çıxardı.
8. Marjinal borclar. Borcun mahiyyəti sadədir — onların dəyərindən 10 % hamı daxil edib şirkətlərin aksiyalarını almaq olar. Məsələn: aksiyalar dəyərlə 1000 dollar 100 dollara almaq olar. Ssudanın bu tipi 20-ci illərdə məşhur idi, çünki hamı səhmlər bazarında oynayırdı. Amma bu borcda bir hiylə var. Broker istənilən vaxt borcun ödənişini tələb edə bilər və onu 24 saat ərzində qaytarmaq lazımdır. Bu marj tələbi adlanır və adətən o kreditə alınmış aksiyaların satışına səbəb olur. 24 oktyabr 1929 Nyu-York brokerləri, hansılar ki, marj borcları verirdilər, kütləvi onlara görə ödənişi tələb etməyə başladılar. Hamı aksiyalardan qurtulmağa başladı, marj borclara üzrə ödənişdən qaçmaq üçün. Marj tələblərə üzrə ödəniş ehtiyacı oxşar səbəblərdən banklarda vasitələrin çatışmazlığını doğurdu (çünki bankların aktivləri qiymətli kağızlara qoyulmuşdu və banklar təcili onları satmağa məcbur edilmişdilər) və on altı min bankın iflasına gətirib çıxardı, nə yalnız beynəlxalq bankirlərə rəqiblər banklarını almağa, həm də mövcud qəpiklərə böyük Amerika şirkətlərini almağa icazə verdi. Nə vaxt ki, cəmiyyət tamamilə dağıdılmışdı, ABŞ-nin Federal ehtiyatının bankirləri ABŞ-nin qızıl standartını ləğv etməyə qərar verdilər. Bu məqsədlə onlar ABŞ-də qalmış qızılı yığmağa qərar verdilər. Belə böhranın nəticələriylə mübarizə bəhanəsi ilə ABŞ-nin əhalisində qızılın müsadirəsi keçirilmişdi.

## Nəticələr

1. Sənaye istehsalatının səviyyəsi XX əsrin başlanğıcının səviyyəsinə tullanmışdı, yəni 30 il əvvələ;
2. Bazar iqtisadiyyatıyla sənaye-inkişaf etmiş ölkələrdə təxminən 30 milyon işsiz hesablanırdı;
3. Fermerlərin, xırda tacirlər, orta sinfin nümayəndələri vəziyyəti pisləşdi. Çoxları kasıbçılıq həddinin o tayında oldular
4. Kommunist, həm də faşist partiyaları kimi tərəfdarların sayı artdı (məsələn, Almaniyada Alman Nasional Sosialist Fəhlə Partiyası hakimiyyətə gəldi).

## Şəkillər

* Böhran dövründə noxud yığıcılarının ailəsi.
* Uoll-Strit'də birja binasının qabağında camaat
* İşsizlərin marşı (Toronto, Kanada)
* Oklahomada quraqlıqdan qaçqınların uşaqları. Altı insandan ailə; sığınacaq yoxdur, yemək yoxdur, pul yoxdur və demək olar ki yoxdur benzin. Uşaqda sümük vərəmi. 1935-ci il.
* Böyük böhran dövründə bankirlər o qədər qeyri-populyar oldular ki, bank soyğunçuları milli qəhrəman olurdular (Bonni və Klayd kimi)

## Ədəbiyyat

* Ambrosius, G. and W. Hibbard, *A Social and Economic History of Twentieth-Century Europe* (1989)
* Beaudreau, Bernard C. 1996 *Mass Production, The Stock Market Crash and the Great Depression: The Macroeconomics of Electrification* Greenwood Press, Westport, CT. Republished 2004 iUniverse, New York, NY.
* Bernanke, Ben S. "The Macroeconomics of the Great Depression: A Comparative Approach" *Journal of Money, Credit & Banking*, Vol. 27, 1995
* Brown, Ian. *The Economies of Africa and Asia in the inter-war depression* (1989)
* Davis, Joseph S., *The World Between the Wars, 1919–39: An Economist’s View* (1974)
* Feinstein. Charles H. *The European economy between the wars* (1997)
* Filene, Edward A. *The Way Out: A Forecast of the Coming Changes in American Business and Industry* New York, NY: Doubleday, 1924.
* Ford, Henry *Today and Tomorrow* New York, NY: Doubleday, 1926.
* Garraty, John A., *The Great Depression: An Inquiry into the causes, course, and Consquences of the Worldwide Depression of the Nineteen-Thirties, as Seen by Contemporaries and in Light of History* (1986)
* Garraty John A. *Unemployment in History.* (1978)
* Garside, William R. *Capitalism in crisis: international responses to the Great Depression* (1993)
* Haberler, Gottfried. *The world economy, money, and the great depression 1919–1939* (1976)
* Hall Thomas E. and J. David Ferguson. *The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies* (1998)
* Kaiser, David E. *Economic diplomacy and the origins of the Second World War: Germany, Britain, France and Eastern Europe, 1930–1939* (1980)
* Kindleberger, Charles P. *The World in Depression, 1929–1939* (1983)
* League of Nations, *World Economic Survey 1932–33* (1934)
* Madsen, Jakob B. "Trade Barriers and the Collapse of World Trade during the Great Depression"' *Southern Economic Journal*, Vol. 67, 200
* Mundell, R. A. "A Reconsideration of the Twentieth Century' "The American Economic Review" Vol. 90, No. 3 (Jun., 2000), pp. 327–340
* Rothbard, Murray "America’s Great Depression" (2000)
* Rothermund, Dietmar. *The Global Impact of the Great Depression* (1996)
* Tipton, F. and R. Aldrich, An Economic and Social History of Europe, 1890–1939 *(1987)*
* *В. Кизилов, Гр. Сапов*. Инфляция и её последствия / под ред. Е. Михайловской. — М.: РОО "Центр "Панорама", 2006. — 146 с.

## İstinadlar