Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fizik

Albert Eynşteyn, ilk kvant nəzəriyyəsi hissələrinin və nisbilik nəzəriyyəsinin inkişafı ilə tanınan XX əsrin əsas fiziki.
**Fizik** — fiziki kainatın bütün maddə və enerjisinin qarşılıqlı əlaqəsini başa düşmək üçün ixtisaslı alim. Fiziklər öz sahələrinin bir çox şöbələrində bütün böyük miqyası əhatə edən təbii hadisələrin geniş sprektrini öyrənirlər. Fiziklərə ümumiyyətlə təbii hadisələrin əsas səbəbləri və ya kökü və adətən riyazi münasibətlərlə öz anlayış çərçivəsi maraqlıdır.

"Fizik" ifadəsi Vilyam Uel tərəfindən 1840-cı ildə *İnduktiv Elmlər Fəlsəfəsi* (ing. The Philosophy of the Inductive Sciences) kitabında yeni ifadə kimi işlədilmişdir.

## Fəxri adlar və mükafatlar

Fiziklərin layiq görüldüyü ən yüksək fəxri ad İsveç Kral Elmlər Akademiyası tərəfindən 1901-ci ildən bəri verilən Fizika üzrə Nobel mükafatıdır.

## İstinadlar
# Yarımparçalanma periodu

**Yarımçevrilmə periodu-** radioaktiv nüvələrin yarısının çevrilməyə məruz qaldığı müddət. Onun vahidi saniyədir və **T** hərfi ilə işarə olunur. Hər bir kimyəvi elementin və radioaktiv izotopun yarımçevrilmə periodu var.
# Göy cisimlərinin fırlanması haqqında

| *Göy cisimlərinin fırlanması haqqında* |
| --- |
| lat. De revolutionibus orbium coelestium |
|  *De revolutionibus orbium coelestium*, Nürnberq, 1543 |
| Müəllif | Nikolay Kopernik |
| Janr | Elm |
| Mövzu |
Astronomiya |
| Orijinalın dili | Latınca |
| Ölkə | * Pfals-Noyburq
 |
| Orijinalın nəşr ili | 1543 |
| Səhifə | 529 |
| ISBN-13 | 9789944888790 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**"Göy cisimlərinin fırlanması haqqında"** (lat. De revolutionibus orbium coelestium) Nikolay Kopernikin şahəsəri . İlk dəfə 1543cü ildə Nürnberqdə nəşr edilmiş olan əsərin məzmunu Ptolemeyin geosentrik sistem yəni Dünya mərkəzli modelinə qarşı Günəş-mərkəzli yeni bir model ortaya qoyurdu. Kopernik bu əsərindən əvvəl Güneş-mərkəzli modelini Commentariolus adlı risaləsində açıqlamış və dostlarına tanıdmışdır. Əsər Kopernikin əl yazısı günümüzə gəlib çatmışdır. Bu əl yazmasının araşdırılması nəticəsində sonucu əsərin keçirdiyi inkişaf və var olmaq prosesinə dair daha çox məlumat əldə edilmişdir. Papa III Pavelə ithaf edilən əsər, altı bölümdən ibarətdir:

* İlk fəsildə Günəş mərkəzli nəzəriyyə ümumi olaraq açıqlanmışdır.
* Daha çox nəzəri olan ikinci hissədə müxtəlif qlobal astronomiya qaydaları açıqlanmış və bir ulduz siyahısı verilmişdir.
* Üçüncü bölümdə Günəşin hərəkətləri izah edilmişdir.
* Dördüncü bölmədə əvvəlki bölmədəki tərzə bənzər şekildə Ayın hərəkətləri izah edilmişdir.
* Son iki bölüm olan beşinci və altıncı bölümlərdə isə sistemin konkret bir açıqlamasına yer verilmişdir.

## İstinadlar
# Orbital dövr

**Orbital dövr** (və ya **Dolanma dövrü**) — bir göy cisminin xarici ağırlıq mərkəzi və ya başqa bir göy cismi ilə ümumi olan bir kütlə mərkəzi ətrafında orbitdə tam bir inqilab etdiyi vaxtdır. Göy mexanikasının öyrənilməsi mövzusudur. Orbital dövr göy cisminin ölçüsündən asılı deyil. Kiçik bir təbii ədədə bərabər olan iki (və ya daha çox) göy cisminin orbital dövrlərinin nisbəti orbital rezonansa səbəb olur və cismin orbital dövrünün və onun oxu ətrafında fırlanma dövrünün belə bir nisbəti ilə — spin-orbitala. rezonans. Günəş sistemindəki toz hissəciklərinin orbital dövrü Poyntinq-Robertson effektinə görə azala bilər.

## Formula Xülasəsi

Keplerin üçüncü qanununa görə, dairəvi və ya elliptik orbitdə bir-birinin ətrafında fırlanan iki cismin orbital dövrü T (saniyələrlə)

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
a — orbitin yarım əsas oxudur

μ = GM standart qravitasiya parametridir

G — qravitasiya sabitidir

M — daha böyük cismin kütləsidir. Eyni yarım böyük oxa malik bütün elliptik orbitlər üçün ekssentriklikdən asılı olmayaraq, inqilab dövrü eynidir.
μ = GM standart qravitasiya parametridir

Əksinə, verilmiş orbital dövrə malik olmaq üçün cismin fırlanmalı olduğu məsafəni hesablamaq üçün formula belədir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Məsələn, 100 kq bədən kütləsi ilə hər 24 saatda bir hərəkəti başa çatdırmaq üçün kiçik bir cisim öz kütlə mərkəzindən 1,08 metr məsafədə fırlanmalıdır.

Nisbətən kiçik bir cisim dairəvi bir orbitdə hərəkət etdikdə və kütlə mərkəzinin sıxlığından asılı olduqda — p (kq / m³), ​​yuxarıdakı tənlik sadələşdirilir:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
İki cisim bir-birinin ətrafında fırlandıqda orbital dövr T aşağıdakı kimi hesablana bilər (hər iki orbitdəki cismin kütlələri nəzərə alınmalıdır):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Növlər

* **ulduz dövrü**-hər hansı bir göy peyki cismin ulduzlara nisbətən əsas gövdə ətrafında tam bir inqilab etdiyi müddət.
* **sinodik dövr**-Yerdən müşahidə edildikdə Ayın və ya Günəş sisteminin bəzi planetlərinin Günəşlə iki ardıcıl birləşmələri arasındakı vaxt intervalı. Eyni zamanda, planetlərin Günəşlə birləşmələri daxili planetlər üçün vacib olan sabit xətti ardıcıllıqla baş verməlidir: məsələn, bunlar planet Günəşin arxasından keçəndə ardıcıl üst birləşmələr olacaqdır.
* **Drakon dövrü**-223 sinodik aydan (orta hesabla, təqribən 6585,3211 gün və ya 18,03 tropik il) ibarət vaxt intervalı, bundan sonra Ay və Günəşin tutulmaları təxminən eyni ardıcıllıqla təkrarlanır.
* **anormal dövr**-elliptik orbitdə hərəkət edən cismin iki dəfə ardıcıl olaraq periapsisdən keçdiyi vaxt intervalı. Bu dövr sidereal dövrdən bir qədər fərqli ola bilər, çünki orbitin apsides xəttinin orientasiyası onun presessiyasına görə yavaş-yavaş dəyişir. Məsələn, Ayın anomal dövrü 27,55455 gün, Yer 365,25964 gündür.
* **tropik dövr**-Günəşin Yerdən göründüyü kimi fəsillərin bir dövrəsini tamamladığı müddət, məsələn, bir yaz bərabərliyindən digərinə və ya yay gündönümünün bir günündən digərinə qədər olan vaxt.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* *Bate, Roger B.; Mueller, Donald D.; White, Jerry E.,* Fundamentals of Astrodynamics, Dover, 1971
# Kilsə

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Xristianlıq**

İsa [göstər]

|  |
| --- |
| Bakirə Məryəmin doğması  ·  İsanın çarmıxa çəkilməsi  ·  İsanın dirilməsi  ·  Pasxa  ·  Xristianlıqda İsa |

Erkən Dövr[göstər]

|  |
| --- |
| Həvari  ·  Kilsə  ·  İnanc  ·  İncil  ·  Allahın Padşahlığı  ·  Septuaginta  ·  Yeni Əhd |

Bibliya[göstər]

|  |
| --- |
| Əhdi-Ətiq  ·  Əhdi-Cədid  ·  Xristian kanonları  ·  Apokrif |

Teologiya[göstər]

|  |
| --- |
| Bağışlanma  ·  Vəftiz  ·  Xristologiya  ·  Ata  ·  Oğul  ·  Müqəddəs Ruh  ·  İnsan  ·  Xilas  ·  Esxatologiya  ·  Üç üqnum  |

Tarix və Ənənələr[göstər]

|  |
| --- |
| Xronologiya  ·  Məryəm  ·  Pyotr  ·  Pavel  ·  Erkən  ·  I Konstantin  ·  Kilsə məclisi  ·  Xristianlıqda bölünmə  ·  Xaç yürüşləri  ·  Reformasiya |

Məzhəblər və Hərəkatlar[göstər]

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Qərbi |
| --- |
| Adventist ·  Anabaptist ·  Anglikan ·  Baptist ·  Kalvinizm ·  Evangelizm ·  Müqəddəslik ·  Luteran ·  Medotist ·  Qədim Kilsə ·  Protestant ·  Əllinci ·  Katolik kilsəsi |

| Şərqi |
| --- |
|
Pravoslav ·  Katolik kilsəsi ·  Şərqi Pravoslav ·  Konstantinopol Pravoslav Kilsəsi |

| Hərəkatlar |
| --- |
|
Yehova şahidləri · Sonuncu gün · Unitarianizm · Kristafel · Birlik pentekostalizmi |

 |

Əsas mövzular[göstər]

|  |
| --- |
| Mədəniyyət  ·  Xristianlığın tənqidi  ·  Ekumenizm  ·  Ayin ili  ·  Liturgiya  ·  Musiqi  ·  Vəftiz  ·  Digər dinlər  ·  Dua  ·  Vəz  ·  Simvolizm |

 |
|
Xristianlıq |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Kilsə** — Xristianlığın ibadətlərinin və digər bəzi dini vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş ictimai bina, məbəd.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər