# Yəhudilər

Yəhudilər
יהודים|  |
| I sıra: Eynşteyn, Marks, Freyd, Spinoza II sıra: Yosef, Musa, İsa, Nagid III sıra: Montefiore, Zukerberq, Qadot, Rotşild IV sıra: Ford, Yohansson, Streyzand, Spilberq |
| Ümumi sayı |
| 15.7 mln |
| Yaşadığı ərazilər |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  İsrail | 7, 200 000 |  |
|  ABŞ | 6, 300,000 |  |
|  Fransa | 492 000 |  |
|  Kanada | 373 000 |  |
|  Böyük Britaniya | 297 000 |  |
|  Rusiya | 228 000 |  |
|  Argentina | 184 000 |  |
|  Almaniya | 118 000 |  |
|  Ukrayna | 103 600 |  |
|  Braziliya | 96 000 |  |
|  Avstraliya | 88 831 |  |
|  Macarıstan | 80 000—100 000 |  |
|  CAR | 72 000 |  |
|  Belçika | 65 000—70 000 |  |
|  Azərbaycan | 50 000 |  |
|  Belçika | 31 200 |  |
|  Niderland | 30 000 |  |
|  Efiopiya | 26 196 |  |
|  İran | 25 000 |  |
|  Çili | 20 700 |  |
|  Uruqvay | 18 000 |  |
|  İsveç | 18 000 |  |
|  Türkiyə | 17 800 |  |
|  Gürcüstan | 3 772 |  |

 |
| Dili |
|
İvrit, İdiş, Sefard və s. |
| Dini |
|
İudaizm |

**Yəhudilər** ya da **Cuhudlar** (köhnə mənbələrdə **Ebrəçilər**) (ivr. ‏יהודים‏‎) — qədim İsrail çarlığında yaşamış əhalidən yaranan xalq. Faktiki olaraq dünyanın bütün ölkələrində yaşayırlar. 1948-ci ildən yəhudi dövləti — İsrail də mövcuddur. Sayı təqribən 14 mln. nəfər (2006-cı il rəqəmi), onlardan 40%-i İsraildə, 35%-i isə ABŞ-də yaşayır. Ənənəvi dini iudaizmdir. İsraildə rəsmi dövlət dili ivritdir. Ayrı-ayrı ölkələrdə spesifik yəhudi dilləri var. Onlardan ən çoxsaylısı alman dil qrupuna daxil olan idişdir.

|  |
| --- |
|          |
| **Yəhudilik**
Yəhudilik fəlsəfəsi

|  |
| --- |
| inam • Seçilmişlik • Alaha |
| Tanrı • Kabbala • Məsih • Tale |
| Kaşrut  •  Tevazu  •  Minyan  •  Tsedaka |

Dini mətnlər

|  |
| --- |
| Tevrat/Tora  •  Tanah  •  Talmud  •  Zoqar |
| Humaş  •  Sidur  •  Mişna Tora  •  Arba Turim |
| Şulhan Aruh  •  Tosefta  •  Mişna Berurah |
| Tanya  •  Midraş  •  Piyutim |
| Targum |

Müqqədəs şəhərlər

|  |
| --- |
| Qüds  •  Safed  •  Hebron  •  Tiberia |

Yəhudi bayramları

|  |
| --- |
| Şabbat  •  Roşaşana  •  Yom Kippur  •  Sukot |
| Simhat Tora  •  Hanuka •  Asara BaTevet |
| Tu Bişvat  •  Purim  •  Pesah |
| Şavuot  •  9 Av  •  Şaloş Regalim |

Dini şəxsiyyətlər

|  |
| --- |
| Avraham  •  Moşe  •  Dvora  •  Rut  •  Şaul  •  David |
| Şlomo •  Eliyahu  •  İlel  •  Şamay  •  Raşi |
| İbn Ezra  •  Rif  •  Ramban  •  Gersonides |
| Saadia Gaon  •  Rambam |
| Baal Şem Tov  •  Tosafistçiler |
| Yosef Albo  •  Yosef Karo  •  Ovadia Yosef |

Musəvilik həyat tərzi

|  |
| --- |
| Brit Mila  •  Bar Mitsva  •  Şiduh  •  Evlilik |
| Nida  •  Ad qoyma  •  Pidyon  •  Cənazə |

Məktəblər

|  |
| --- |
| Yeşiva  •  JTS  •  HUC  •  YU |

Dini rollar

|  |
| --- |
| Kohen  •  Haham  •  Hazan  •  Mohel |
| Dayan  •  Maşgiah  •  Roş yeşiva  •  Gabay |
| Şohet  •  Menaker  •  Kabar  •  Tokea |

Dini tikililər

|  |
| --- |
| Yerusəlim məbədi • Ağlama divarı |
| Sinaqoq  •  Mikve |

Musevi Ayin sistemi

|  |
| --- |
| Musevi İbadetleri  •  Şahrit |
| Minha  •  Arvit •  Avdala |

Yəhudi dilləri

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Afro-Asyatik

|  |
| --- |
| İbraniceler: İvritə · Samarit İvritcəsi · Yəmən İvritcəsi |
| Aramiceler: Hulaula · Lişan Didan · Lişana Deni · Lişanid Noşan · Yəhudi Aramicəsi |
| Arapçalar: Yəhudi ərəbcəsi · Yəhudi Bağdad ərəbcəsi · Yəhudi Mərakeş ərəbcəsi · Yəhudi İraq ərəbcəsi · Yəhudi Tripoli ərəbcəsi · Yəhudi Tunis ərəbcəsi · Yəhudi Yəmən ərəbcəsi |
| Diğer: Kayla · Yəhudi Bərbəricəsi |

 |
| Hint-Avrupa

|  |
| --- |
| Cermen: Yeşiviş · Yidiş · Yingliş |
| Roman: İtalkian · Katalanik · Ladino · Lusitanik · Şuadit · Yəhudi Araqoncası · Yəhudi Latincası · Zarfatik |
| Hind-İran: Buhori · Cuhuri · Cidi |
| Diğer: Knaanik · Yevanik |

 |
| Türk

|  |
| --- |
| Karayca · Kırımçakca |

 |
| Diğer

|  |
| --- |
| Kartveli: Gruzinik |
| Dravid: Yəhudi Malayalamı |

 |

Etnik bölünmələr

|  |
| --- |
| Afrika: Falaşa · Magrebim |
| Asya: Buxara · Koçin Yəhudileri · Paradesi Yəhudileri |
| Avropa: Aşkenaz · İtalkim · Sefarad |
| Qafqaz: Dağ yəhudiləri · Gürcüstan yəhudiləri · Karaylar |
| Orta Doğu: Kürt Yəhudileri · Mizrahi · Parsim · Romanyot · Samaritler · Temani |

Musəvi məzhəbləri

|  |
| --- |
| Yəhudilik |
| Tutucu Musevilik  •  Ortodoks Musevilik |
| Hasidizm |
| Reformist Musevilik  •  Hümanist Musevilik |
| Yeniden yapılanmacı (Rekonstrüksiyonist) Musevilik |

Dini obyektlər

|  |
| --- |
| Talet  •  Tefilin  •  Kipa  •  Şofar |
| Tsitsit  •  Mezuza  •  Menora |
| Hanukiya •  Yad |

Musevi duaları

|  |
| --- |
| Şema  •  Amida  •  Alenu  •  Kal Nidre |
| Kadiş  •  Alel  •  Ma Tovu  •  Kiduş |

Digər dinlərlə əlaqələr

|  |
| --- |
| Xristianlıq  •  Judeo-Hıristiyan |
| Xristianlıq-Musəvilik əlaqələri  •  İslam |
| Katolik  •  Musəvilik haqqında olan fikirlər |
| Judeo-Islamic  •  Paganizm  •  İbrahimi |

 |

## Yəhudiliyin əlamətləri

Yəhudiliyin əlamətlərini müəyyənləşdirən ən qədim mənbə yəhudi hüququ olan halaxadır. O qanun yaradan Talmudun qərarları əsasında yaranıb. Halaxaya görə, "yəhudi o adamdır ki, anası yəhudidir, ya da yəhudi qaydalarına görə yəhudi adlanıb (qiyur)"

## Yəhudi diasporlarının tarixi

Diasporlar tədricən ardıcıllıqla bir neçə əsas mərkəz şəklində formalaşmışlar. *Edot* adlanan etnik yəhudilər dil və məişət cəhətcə fərqlənmişlər:

* Bavli (Mesopotamiya, Cənubi Qafqaz) — V–XI əsrlər;
* Sefardlar (Pireney yarımadası) — b.ə.əvvəli — 1492;
* Aşkenazlar (Mərkəzi Almaniya, Şərqi Avropa) — X əsr-XX əsrin ortası.

İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində və dövründə altı milyona qədər yəhüdi öldürülüb (bax: Holokost).

## Məşhur yəhudilər

* Albert Eynşteyn - almaniyalı alim,fizik
* Robert Oppenheymer - amerikalı alim,Atom bombasının yaradıcısı.
* Teodor Hertsl-"*yəhudi dövləti*" fikrini ilk dəfə ortalığa atan şəxs və ümumiyyətlə yəhudi siyasətini müəyyənləşdirən,sionizmin banisi olan şəxs.
* Natali Portman - amerikalı aktrisa.
* Xəyyam Nisanov - Azərbaycanlı müğənni.
* Miloş Zeman - Çexiya prezidenti.
* Petro Poroşenko - Ukraynanın IV prezidenti,əsl soyadı Valtsmandır.
* Aleksandr Qroysman - Ukraynanın baş naziri.
* Arseni Yatsenyuk - Ukraynanın keçmiş baş naziri.
* Alla Puqaçova - Rusiyalı müğənni.
* Qolda Meyer-İsrailin baş naziri.
* Məsud Bərzani-İraq Kürdüstanının 2005–2017-ci illərdə prezidenti.Ümumiyyətlə Bərzanilər ailəsi yəhudi mənşəlidirlər.
* Vladimir Lenin-SSRİ-nin qurucusu.Anası yəhudi idi və buna görə Lenini yəhudi qaydasına görə yəhudi saymaq olar.
* Benedikt Spinoza-Niderlandlı(Hollandiyalı)filosof.
* Yevda Abramov – Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı.
* Albert Aqarunov – Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı

## Yayılması və sayı

Sayı təqribən 14 milyon nəfər hesab edilir.

Ən böyük yəhudi icmaları (60 min nəfərdən çox) aşağıdakı ölkələrdədir:

1. İsrail — 7, 200 mln.nəfər (2008-ci il; keçmiş SSRİ-dən təqribən 1,120 mln.nəfər)
2. ABŞ — 6, 300 mln.nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 400 min)
3. Fransa — 575 min nəfər
4. Argentina — 400 min nəfər
5. Kanada — 348,6 min nəfər (2001-ci il)
6. Böyük Britaniya — 300 min nəfərdən çox
7. Almaniya — 250 min nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 216 min) (2004-cü il).
8. Rusiya — 233,4 min nəfər. (2002-ci il).
9. Ukrayna — 104 min nəfər (2001-ci il)
10. Avstraliya — 90 min
11. CAR — 89 min
12. Braziliya — 87 min (2000-ci il)

Mütəşəkkil yəhudi icmaları dünyanın 110 ölkəsində var.

## Həmçinin bax

* Yəhudanın öpüşü
* Antisemitizm
* İsrail
* Sionizm
* Holokost
* Anusim

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Гительман Ц. Беспокойный век: Евреи России и Советского Союза с 1881 г. до наших дней. М.: — Новое литературное обозрение, 2008. — 512 с. — ISBN 978-5-86793-576-4
* Н. И. Рутберг, И. Н.Пидевич. Евреи и еврейский вопрос в литературе советского периода. Хронологически-тематический указатель литературы, М.: Грант, 2000. — 598 с. — ISBN 5-89135-135-8
* Евреи в России: История и культура. Сборник научных трудов — ред. Д. А. Эльяшевич. СПб, Издание Петербургский еврейский университет, 1998. — 394 с. — ISBN 5-88976-004-1
* Мудрость еврейского народа в пословицах и поговорках. Феникс, Ростов-на-Дону, 2008.

* Süleyman SAYAR. YAHUDİ KARAKTERİ(Tarihî ve Sosyo-Psikolojik Bir Yaklaşım). ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ. İLÂHİYAT FAKÜLTESİ. Sayı: 9, Cilt: 9, 2000.
* Rabi Benjamin Blech. Geçmişten Günümüze YAHUDİ TARİHİ VE KÜLTÜRÜ. Eylül 2004. — 447 s. — ISBN 975-7304-82-4
* Israel SHAH. YAHUDİ TARİHİ, YAHUDİ DİNİ. ANKA YAYlNLARI : 31. DİNLER TARİHİ: 3. İstanbul 2004. — 192 s. — ISBN 975-6628-32-4
* Məlikov, Ə. İudaizmin tarixi, inancları və təriqətləri // Gənc Tədqiqatçı Elmi-praktiki jurnal, Vol. IX. 15.06.2023, №2, səh.135-145 (

## Xarici keçidlər

* История еврейского народа Arxivləşdirilib 2010-03-05 at the Wayback Machine
* Статья "Евреи" *С. И. Лучицкая*. // Словарь средневековой культуры. 23 илл.
* Еврейский Фонд Украины Arxivləşdirilib 2009-05-11 at the Wayback Machine
* Евреи в Библии — статья на сайте "Библия-центр"
* Ваад Украины Arxivləşdirilib 2009-04-15 at the Wayback Machine
* История и культура евреев на сайте Конгресс Национальных Общин Украины
* Раввин Адин Штейнзальц. "Что такое еврей" Arxivləşdirilib 2010-01-10 at the Wayback Machine
* Еврейский век. Полемика вокруг книги Юрия Слезкина "Эра Меркурия. Евреи в современном мире"
* Передача "Не так" радиостанции "Эхо Москвы" с обсуждением книги Юрия Слезкина "Эра Меркурия. Евреи в современном мире"
* Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Jews