Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ağdərili üstünlüyü

1923-cü ildə Ku Kluks Klan üzvlərinin toplantısı
**Ağdərili üstünlüyü** (ing. White supremacy) — Ağ dərili insanların digər irqlərdən daha üstün olduğuna və buna görə də onlar üzərində üstünlüyü dəstəkləyən dair irqçi inanc. Ağ hökmranlıq elmi irqçilik köklərinə malikdir və tez-tez yalançı elmi arqumentlərə əsaslanır. Neonasizm bir çox oxşar elementləri kimi, ağdərili üstünlüyü tərəfdarları adətən digər irqlərə və yəhudilərə qarşı çıxır.

## İstinadlar
# Neonasizm

**Neonasizm** (q.yun. νέος – yeni, nasizm) — İkinci Dünya müharibəsindən sonra nasional sosialist görüşlər kəsb edən və ya özlərini Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasının (abr. *NSAFP*) davamçıları elan edən siyasi ideologiyalara və sosial hərəkatlara verilən ümumi ad. Neonasistlər öz ideologiyalarından nifrət təşviq etmək və azlıqlara hücum etmək, bəzi hallarda isə faşist bir dövlət qurmaq üçün istifadə etmək arzusundadırlar. Bu, qlobal bir ideologiyadır və çoxlu ölkələrdə nümayəndəlik edən təşkilatları var.

Neonasizm nasist doktrinasındakı ultramilliyətçilik, irqçilik, ksenofobiya, eyblizm, homofobiya, antiqaraçıçılıq, antisemitizm, antikommunizm və Dördünü Reyxin təsis edilməsi kimi elementləri özünə götürür. Holokostun inkarı, nasist simvollardan istifadə və Adolf Hitlerin məftunluğu neonasistlər arasında populyardır. Bunun səbəbi bir çox ölkələrdə nasist skinhedlərin saylarının çoxalmasıdır.

Bəzi Avropa və Latın Amerikası ölkələrində nasist, irqçi, antisemit və homofob görüşlərin ictimai şəkildə ifadə edilməsi qadağa edən qanunlar qəbul edilmişdir. Bəzi Avropa ölkələrində nasist simvollardan istifadə qadağan edilmişdir.

## Termin və ideologiya

Neonasizm termini İkinci Dünya müharibəsindən sonra fəaliyyət göstərmiş və nasizm ideologiyasını qismən və ya tamamilə canlandırmağı diləyən hər bir hərbi, sosial və ya siyasi hərəkata aid edilir. Neonasizm ultrasağçılığın bir növü hesab edilir. Neonasistlərin üstün irq adlandırdığı irq aryan irqidir. Onların əv sevmədiyi irq ərəblər və yəhudilərdir. Onlar yəhudiləri "dünyanın fəthindən sonra bütün millətlərin və ənənələrin məhv olduğu çoxirqli bir dünyanın memarları" hesab edirlər.

### Ekologiya və envayromentalizm

Neonasizm ümumilikdə özünü envayromentalizmin dərin ekologiyanı, sağlamlıq hərəkatlarını və heyvan proteksionizmini dəstəkləyən qan və torpaq variasiyası ilə bir cərgəyə düzür. Bəzən "ekofaşizm" adlanan bu tendensiya Rixard Darre tərəfindən orijinal alman nasional sosializmində təmsil edilmişdir.

## Həmçinin bax

|  |  |
| --- | --- |
| * Ultrasağçılıq
* *Fanatik*
* *The Daily Stormer*
* Ultrasağçı altmədəniyyətləri
* Neonasist musiqi qruplarının siyahısı
* Neonasist təşkilatların siyahısı
 | * Ağdərili milliyətçi təşkilatların siyahısı
* *Zəncinin intiqamı*
* Nipster
* Ağdərili milliyətçiliyi
* Ağdərili seperatçılığı
* Ağdərili üstünlüyü
 |

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

**Neo-nasizm** – Jewish Virtual Library saytında.  (ing.)
# Kütləvi qətl

**Kütləvi qətl** və ya **Qətliam** — bir çox insanın tipik olaraq eyni vaxtda və ya nisbətən qısa bir müddətdə və coğrafi yaxınlıqda qətlə yetirilməsidir. FTB kütləvi qətli qətllər arasında "soyutma müddəti" olmayan bir hadisə zamanı dörd və ya daha çox insanın öldürülməsi kimi təyin edir. Kütləvi qətl, ümumiyyətlə, bir və ya daha çox insanın bir neçə nəfəri öldürdüyü tək bir yerdə baş verir.

Kütləvi qətl fərdlər və ya təşkilatlar tərəfindən törədilə bilər, bir adam öldürmək isə bir və ya iki şəxs tərəfindən törədilir. Kütləvi qatillər qətllər arasında demək olar ki, heç bir zaman fasiləsi olmayan iki və ya daha çox yerdə öldürən və qurbanların sayı ilə təyin olunmayan qırğın qatillərindən və insanları uzun müddət öldürə biləcək seriyalı qatillərindən fərqlənir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Sabotaj

**Sabotaj** (fr. sabotage, saboter) — müəyyən vəzifələrin qəsdən baş verməməsi və ya səhlənkarlığı, bir şeyin həyata keçirilməsinə gizli müqavimət. .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Müsəlmanlar

Müsəlman
**Müsəlmanlar** — İslam dininə mənsub insan. İslam inancına görə, Allaha və Allahın təkliyinə, Məhəmmədin son peyğəmbər olduğuna, mələklərə və onların gətirdiyi kitablara, eləcə də axirət həyatının mövcudluğuna inanan, Allahın əmrlərini yerinə yetirməyə və qadağan etdiklərindən çəkinməyə riayət edən şəxslərə deyilir.
Bu dini ilk qəbul edən şəxs isə Xədicə (Məhəmməd peyğəmbərin xanımı)olubdur.

## Həmçinin bax

* Allah
* Məhəmməd Peyğəmbər
* İslam
* Şəhid

## Xarici keçidlər
# Miçiqan

| **Miçiqan** ing. Michigan |
| --- |
| Ştat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| Təxəllüsü: Böyük Göllər ştatı Rosomaxa ştatı Əlçək ştatı Su (qış) möcüzələr ölkəsi |
| Şüarı: Xoş yarımada axtarırsınızsa, özünüzə baxın |
| ABŞ xəritəsində Miçiqan |
| Rəsmi dil | Rəsmi dili yoxdur. (İngilis dili de fakto) |
| Danışılan dillər | İngilis dili 91.11% İspan dili 2.93% Ərəb dili 1.04% Digər dillər 4.92% |
| Paytaxtı | Lansinq |
| Ən iri şəhəri | Detroyt |
| Ən iri metropoliteni | Metro Detroyt |
| Ərazisi | 11-ci (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 96,716 mil² (250,493 km2) |
|  • Eni | 386 mil (621 km) |
|  • Uzunluğu | 456 mil (734 km) |
|  • % su | 41.5 |
|  • En dairəsi | 41° 41′ Ş - 48° 18′ Ş |
|  • Uzunluq dairəsi | 82°  07′ Q - 90°  25′ Q |
|  |
| Əhalisi | 10-cu (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 9,928,300 (2016) |
|  • Sıxlıq | 174/mil²  (67.1/km2) 17-ci (ABŞ üzrə) |
|  • Təsərrüfatın Orta Gəliri | 54,203 $ (31-ci) |
|  |
| Yüksəklik |  |
|  • Maksimal yüksəklik | Avron dağı 1,979 ft (603 m) |
|  • Orta yüksəklik | 900 ft  (270 m) |
|  • Minimal yüksəklik | Eri gölü 571 ft (174 m) |
|  |
| Ştatlıqdan Əvvəl | Miçiqan Ərazisi |
| İttifaqa qəbul | 26 yanvar, 1837 (26-cı) |
| Qubernator | Rik Snayder (R) |
| Leytenant-qubernator | Brayan Kelli (R) |
| Qanunverici hakimiyyət | Qanunverici Hakimiyyət  |
|  • Yuxarı Palata | Senat |
|  • Aşağı Palata | Nümayəndələr Palatası |
|  |
| ABŞ Senatorları | Debbi Steybnou (D) Qeri Piters (D) |
| ABŞ Palata nümayəndələri | 9 Respublikaçı 5 Demokrat (siyahı) |
| Saat qurşağı |  |
|  • Ştatın əksər hissəsi | Şərq UTC -5/-4 |
|  • Mərkəzi UTC -6/-5 | Yuxarı yarımada qraflıqları |
|  |
| ISO 3166 | US-MI |
| Abbreviatura | MI |
| Rəsmi saytı | michigan.gov |

**Miçiqan** (ing. Michigan) - Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Lensinq şəhəridir.

ABŞ-nin Midwest bölgəsindəki əyalətlərində biridir. Michiqan adı, bölgənin ilk sakinləri olan doğma Amerika dillərindən Ojibwe, "böyük su" və ya "böyük göl" mənasını verən mişigama sözündən yaranmışdır

Michigan ABŞ-də əhali sayına görə 8-ci ən böyük əyalətdir. Ştat həm də Böyük Gölləri ilə məşhurdur. Dünyadakı ən böyük şirin su sahili var. Qeydiyyata alınan su gəmilərinə görə ABŞ ştatları baxımından 3-cü yeri tutur.

## İstinadlar
# ABŞ Siyahıyaalma Bürosu

| ABŞ Siyahıyaalma Bürosu USCB |
| --- |
| United States Census Bureau |
|  |
|  |
| Növü | Büro |
| Şüar | Siyahıyaalma |
| Yaranma tarixi | 6 mart, 1902 |
| Qeydiyyat tarixi |
1 iyul, 1902 |
| Baş ofisin yerləşməsi | Syutlend, Merilend |
| Sədr | Con H. Tompson |
| Büdcəsi |
3.1 milyard (2009) 7.2 milyard dollar (2010) 1.3 milyard dollar (2011) |
| Üzvləri | 4285 |
| census.gov |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**ABŞ Siyahıyaalma Bürosu** (ing. United States Census Bureau, Bureau of the Census) — ABŞ-də əhali və iqtisadiyyat haqqında məlumat hazırlayan Federal Statistika Sisteminin əsas agentliyi.

Siyahıyaalma Bürosunun əsas vəzifəsi hər on ildə bir ABŞ əhalisinin sayını müyyənləşdirməkdir, hansı ki bu məlumat əsasında ABŞ Nümayəndələr Palatasına üzvlərin sayı müəyyənləşir. Əhalinin onillik siyahıyaalmadan əlavə, Siyahıyaalma Bürosu Amerika İctimaiyyət Sorğusu, ABŞ İqtisadi Siyahıyaalması və Cari Əhali Sorğusu kimi digər növ siyahıyaalma və sorğular da həyata keçirir. Bundan başqa büro iqtisadiyyat və xarici ticarət göstəriciləri haqqında da məlumat hazırlayır. Siyahıyaalma Bürosu rəhbərliyində federal fondlar hər il müxtəlif siyahıyaalma və sorğular həyata keçirir və bunun nəticəsində ştatlar, yerli idarə etmə orqanları və biznesmenlər daha düzgün qərar qəbul edə bilirlər.

Ticarət Departamentinin tabeçiliyində olan Siyahıyaalma Bürosunun direktorunu ABŞ Prezidenti təyin edir.

## Məlumatın toplanması

### Siyahıyaalma rayonları və dairələri

ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun rayonları və dairələri
Siyahıyaalma Bürosu 4 statistika rayonu və 9 dairədən ibarətdir :

* 1-ci rayon: Şimal Şərq
	+ 1-ci dairə: Yeni İngiltərə (Konnektikut, Men, Massaçusetts, Nyu-Hempşir, Rod-Aylend və Vermont)
	+ 2-ci dairə: Orta Atlantik (Nyu-Cersi, Nyu-York (ştat) və Pensilvaniya)
* 2-ci rayon: Orta Qərb
	+ 3-cü dairə: Şərq Şimali Mərkəz (İllinoys, İndiana, Miçiqan, Ohayo və Viskonsin)
	+ 4-cü dairə: Qərb Şimali Mərkəz (Ayova, Kanzas, Minnesota, Missuri, Nebraska, Şimali Dakota və Cənubi Dakota)
* 3-cü rayon: Cənub
	+ 5-ci dairə: Cənubi Atlantik (Cənubi Karolina, Corciya, Delaver, Florida, Kolumbiya Dairəsi, Merilend, Qərbi Virciniya, Şimali Karolina və Virciniya)
	+ 6-cı dairə: Şərq Cənubi Mərkəz (Alabama, Kentukki, Missisipi və Tennessi)
	+ 7-ci dairə: Qərb Cənubi Mərkəz (Arkanzas, Luiziana, Oklahoma və Texas)
* 4-cü rayon: Qərb
	+ 8-ci dairə: Dağ (Arizona, Colorado, Idaho, Montana, Nevada, New Mexico, Utah, and Wyoming)
	+ 9-cu dairə: Pasifik (Alaska, Kaliforniya, Hawaii, Oreqon, and Washington)

2006-cı ildə büroda 5593 nəfər işləyirdi.

## Xarici keçidlər

* ABŞ əhalinin siyahıya alınması bürosu (rəsmi sayt) (ing.)

## İstinadlar
# Siyahıyaalınma üçün müəyyənləşdirilmiş yaşayış məntəqəsi

**Siyahıyaalınma üçün müəyyənləşdirilmiş yaşayış məntəqəsi** — ABŞ siyahıyaalma bürosu tərəfindən statistik məqsədlə müəyyənləşdirilmiş ərazilərə verilən ad.

## İstinadlar
# Təsis edilməmiş ərazi

Kontra-Kosta dairəsi, Kaliforniya, Uolnat-Krikin şimalında.
Minnesota ştatının Otter-Teyl dairəsində təsis edilməmiş icma.
**Təsis edilməmiş ərazi** (**bələdiyyəsiz ərazi**, **icmalararası ərazi**, **daxil edilməmiş ərazi**) — müvafiq səviyyəli hər hansı bir inzibati vahidə daxil olmayan ("daxil edilməyən") ərazi (məsələn, bir icma, qəsəbə, kommun, bələdiyyə və s.) və daha yüksək səviyyənin birbaşa nəzarəti altındadır hökumət (rayon, vilayət, əyalət və s.).

Bir qayda olaraq, əraziyə daxil olmayan ərazilər, xüsusən əhalisi seyrək olan ərazilərdə əhali yaşamır, lakin bəzi ölkələrdə, ümumiyyətlə kiçik və ya xüsusi təyinatlı (məsələn, hərbi obyektlərə xidmət edən) daxil olmayan yaşayış məntəqələri mövcuddur. Bir çox ölkədə praktik olaraq bütün torpaqlar bir kommunanın, icmanın və ya bələdiyyənin bir hissəsidir. Digərlərində yalnız yaşayış məntəqələrinə bitişik ərazilər yerli inzibati vahidlərin tərkibinə daxil edilmişdir.

## Almaniya

31 dekabr 2007-ci il tarixinə qədər Almaniyada heç bir icmanın (*Gemeinde*) üzvü olmayan 248 icmalararası ərazi (*alm.* gemeindefreies Gebiet‎) var. Bunlardan 214-ü Bavariyada yerləşir. Bunlar əsasən hərbi sahələr, meşələr, göl sulardır. Almaniyada icmanın bir hissəsi olmayan yalnız üç yaşayış məntəqəsi var (hamısı hərbi təlim mərkəzlərinə xidmət edir): Aşağı Saksoniyada Osterxayde (815 nəfər) və Loxxayde (756 nəfər) və Baden-Vürtemberq torpağında yerləşən Qutsbetsirk-Münzingen (211 nəfər).

## ABŞ

Amerika Birləşmiş Ştatlarında, öz bələdiyyə səlahiyyətinə sahib olmayan və yuxarı orqanlar tərəfindən idarə olunan bir bölgəyə işarə edən "birləşdirilməmiş icma" anlayışı var. Eyni zamanda, buraya daxil olmayan icmalar kifayət qədər böyük ola bilər, məsələn, 30 min nəfərlik Virciniya ştatının Sprinqfild şəhəri, Merilend ştatının Silver-Sprinq şəəeində isə — 76 min nəfər. Digər tərəfdən, əhalisi yalnız 1 nəfər olan icmalar var: məsələn, Monovi kəndi (Nebraska).

## İstinadlar
# İdeologiya

**İdeologiya** — siyasət yaxud sosial təlim yaradan, hökumətin, siyasi partiyanın, sosial sinfin davranışlarına istiqamət verən siyasi, hüquqi, elmi, fəlsəfi, dini, əxlaqi, estetik düşüncələr, inanclar və ya prinsiplər toplusu. İdeologiyalara dünyanı və həyatı anlamağa, izah etməyə və dəyişməyə çalışan sistemlər kimi baxmaq mümkündür.

İdeologiyanın nəzəri hissəsində Marksist düşüncələr əhəmiyyətli yer tutur. Marks, Lenin, Gramsci, Lukacs, Frankfurt Məktəbi, Althusser kimi mütəfəkkirlərin bu mövzuda mühüm fikirləri olmuşdur. Bundan başqa, ideologiya nəzəriyyəsi ilə maraqlanan digər mütəffəkirlərin də marksizmlə qarşılıqlı (marksizmə qarşı və ya marksizm tərəfdarı) olaraq fikirlərini irəli sürmələri böyük maraq doğurmuşdur.

## Etimologiyası

*Idéologie* sözü ilk dəfə Fransa inqilabı dövründə, Antoine Destutt de Tracy tərəfindən işlədilmişdir və ilk ictimai istifadəsi 1796-cı ilə aiddir.ideologiya sözü fransızca *idéologie* (tələffüz: [ideoloʒiː]) (*idée -* fikir; düşüncə, *ologie* -elm) sözündən yaranmışdır. Sonrakı tarixi gedişatda bu söz digər Avropa dillərinə - ingilis, italyan və almaq dillərinə, daha sonralar isə, demək olar ki, bütün dünya dillərinə daxil olaraq beynəlxalq sözlərdən birinə çevrildi.

## Tarixi

## İdeologiya və din

İdeologiya ilə din anlayışları həqiqəti sorğuladıqları və idarəçilik funksiyalarından dolayı tez-tez yanaşı işlənir. Ancaq iman, ibadət, ilahi borc, mistikvə mifik anlayışlarında dolayı dinin siyasi proqram kimi praktiki tətbiqi çətindir. İdeoloiyanın tətbiqi isə daha asandır. Çünki o, dünyəvi dəyərlərə və ictimai reallıqlara əsaslanaraq birbaşa siyasi idarəetmə mexanizmlərinə çevrilə bilir.

## Həmçinin bax

* Din
* Siyasi ideologiyalar siyahısı

## Mənbə

* Alman İdeolojisi, Karl Marx, Sol yayınları
* Kapital, Meta fetişizmi bölümü, Marx.
* İdeoloji ve Ütopya, K. Mannhein
* İdeoloji ve Devletin İdeolojik Araçları, Louis Althusser, İletişim yayınları.
* İdeoloji, Terry Eagleton, Ayrıntı yayınları.
* Eleştiri ve İdeoloji, Terry Eagleton, İletişim yayınları.
* İdeoloji, Şerif Mardin, İletişim yayınları.
* İktidarın İdeolojisi ve İdeolojinin İktidarı, Göran Therborn, İletişim yayınları.
* Mühendisler ve İdeoloji, Nilüfer Göle, Metis yayınları.
* Marx'tan Foucault'ya İdeoloji, M. Barret, Sarmal yayınları.
* İdeolojinin Yüce Nesnesi, Slovaj Zizek, Metis yayınları.
* Halkevleri: İdeoloji ve Mimarlık, Neşe Gürallar Yeşilkaya, İletişim Yayınları.
* Məmmədzadə, İ. (2021). Müasir dövrdə liderlik fenomeni və ideologiyanın bəzi problemləri. “Metafizika” jurnalı, 4(4), səh.41-50

## İstinadlar
# Siyasət

**Siyasət** (qədim yunanca: *πολολιτικά, politika* — "şəhərlərin işləri") — sosial qruplarda qərarların qəbulu və ya fərdlər arasında güc münasibətlərinin digər formaları, məsələn, resursların və ya statusun bölüşdürülməsi ilə əlaqəli fəaliyyətlər məcmusu. Siyasəti və hökuməti öyrənən sosial elm sahəsinə siyasi elm — politologiya deyilir

Siyasi fəaliyyət müxtəlif sosial qruplar, siniflər və dövlətlər arası münasibətlər üzərində qurulur. Hakimiyyət problemi ilə bağlı olan hər hansı bir fəaliyyət siyasi xarakter daşıyır. Siyasət cəmiyyətin inkişafının müəyyən mərhələsində yaranır və o xüsusi mülkiyyətə əsaslanan istehsal formalarının, sosial strukturun, mədəni mədəniyyətin formalaşdığı dövrdə təşəkkül tapmışdı. Müxtəlif sosial qruplar öz mənafelərini qoruyub saxlamaq üçün xüsusi idarəetmə aparatını yaradırlar. Siyasi hakimiyyət müxtəlif təsisat formaları vasitəsilə həyata keçirilir.

## Etimologiya

"Siyasət" termini Azərbaycan dilinə ərəb dilindən keçib. Sözün ərəb dilindəki hərfi mənası "at təlimi" deməkdir. Bir çox qərb ölkələrində, məsələn, ingilisdilli ölkələrdə, "Politics", almandilli ölkələrdə isə "Politik" terminini istifadə edirlər. "Politics/Politik" sözü yunan sözü olan "Polis" (yun. πόλις) sözündən götürülüb. "Polis" sözünün mənası şəhər deməkdir. Siyasət sözünü müasir zamanda cəmiyyət daxilində aparılan məqsədyönlü bir iş kimi başa düşmək olar.

Politologiya elmində "siyasət" termini siyasi və dövlət hakimiyyəti uğrunda mübarizə kimi qəbul edilir.

## Siyasi fəaliyyət

**Siyasətin əsasını** insanların *siyasi fəaliyyəti* və bu prosesdə qərarlaşan əlaqələr təşkil edir. O cəmiyyətdəki müxtəlif sosial qüvvələrin siyasi hakimiyyətə münasibəti üzrə olan fəaliyyətini idarə edir. Səciyyəvi cəhət budur ki, siyasi fəaliyyətdə hər bir sosial qrup özünün sosial mənafelərini reallaşdırmağa çalışır.

**Siyasi fəaliyyət** prosesində siyasi münasibətlər və əlaqələr formalaşır. Bu fəaliyyət prosesində siyasi təşkilatlar, partiyalar meydana çıxır, siyasi ideyalar və nəzəriyyələr yaranır. Ümumilikdə siyasət dedikdə ictimai həyatın müxtəlif sferalarının dövlət tərəfindən həyata keçirilən hökmranlıq və tabelik münasibətlərini bərqərar etmək vasitəsilə idarə olunması başa düşülür. Spesifik fəaliyyət sahəsi olan siyasətin məzmununa dövlət işlərində, onun istiqamətlərinin müəyyən olunmasında, habelə dövlətin fəaliyyətinin mahiyyətinin, formaları və vəzifələrinin aşkar edilməsində iştirak daxildir.

## Həmçinin bax

* Politologiya
* Siyasi fəlsəfə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Şiddət

|  |
| --- |
|  |
| Təcavüz |
|   |
| **Ümumi anlayışlar** |
| Şiddət Təzyiq Zülm |
| **Fiziki istismar** |
| İşgəncə Uşaqların cinsi istismarı Ailə daxili şiddət |
| **Psixoloji istismar** |
| Hörmətdən salma Göz dağı vermə Qrup şəklində təcavüz Qoçuluq Psixoloji işgəncə Çətin yolla razısalma |
| **Qurbana görə təcavüz** |
| Heyvanlara yönələn şiddət Məhbus istismarı iş yerində şiddət |
| **Günahkara görə** |
| Polis şiddəti |
| Hüquq portalı |
| * b
* m
* r
 |

**Şiddət** və ya **zorakılıq** — qüvvət, güc, kəskinlik, sərtlik mənasında izah olunur.

## Xarici keçidlər

* Violence and Injury Prevention, World Health Organization
* Division of Violence Prevention, Centers for Disease Control
* 1986 Seville Statement on Violence (PDF), UNESCO
# Dövlət terrorizmi

**Dövlət terrorizmi Dövlət terrorizmi bir dövlət tərəfindən düşünülmüş və məqsədyönlü şəkildə digər dövlətin ərazisində həyata keçirilən zorakılıq metodudur. Əsas məqsəd reallıqda təsir göstərə bilmədiyi və ya geosiyasi, siyasi, iqtisadi, ideoloji maraqlar naminə həmin dövləti öz təsiri altına salmaq və ya ümumilikdə məhv etməkdir. Ümumiyyətlə, dövlət terrorizmi siyasi dövlətlər tərəfindən strategiya formasında işlənib hazırlanır və həyata keçirilir. Ermənistan Respublikası 1988-ci ildən başlayaraq Azərbaycana qarşı dövlət terrorizmi siyasəti həyata keçirir.

* Dövlət terrorizmi həmçinin dövlətin mülki şəxslərə qarşı zorakılığını ifadə etmək üçün istifadə edilən bir termindir. Dövlət terroru aktları dedikdə, adətən güc strukturlarının (polis və digər hüquq-mühafizə orqanları) əməkdaşları tərəfindən vətəndaşların qanunsuz saxlanılması, öldürülməsi, oğurlanması, işgəncə verilməsi, məhkəməsiz və istintaqsız edam edilməsi başa düşülür.
* Dövlətin xüsusi orqanlarının əməkdaşları tərəfindən törədilən terror aktlarına da dövlət terrorizmi deyilir.
* Dövlət tərəfindən dəstəklənən terrorizmdə — dövlətin özü terrorda iştirak etmədiyi halda, terror qruplarını maliyyələşdirir və dəstəkləyir.

## Terrorla bağlı Cenevrə bəyannaməsi

1987-ci il terrorizm məsələsi ilə bağlı Cenevrə Konfransı («The Geneva Declaration on Terrorism») bəyannamə qəbul etdi və bu bəyannamədə aşağıdakı hallar dövlət terrorizmi kimi müəyyən edilir.

* Polis dövlətinin vətəndaşlara qarşı yönəlmiş praktikası: müşahidə, toplantıları dağıtmaq, xəbərlərə (media) nəzarət etmək, döyülmələr, işgəncələr, saxta həbslər, kütləvi həbslər, saxta ittihamlar, saxta məhkəmələr, qətllər.
* Kütləvi qırğın silahlarının bir dövlət tərəfindən digər dövlətlərin ərazisinə, onların ərazi sularına və ya beynəlxalq sulara çatdırılması.
* Başqa dövlətin sərhədləri yaxınlığında keçirilən, onun müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə təhlükə yaradan hərbi manevrlər və təlimlər.
* Başqa dövlətdə yaşayan mülki əhali üçün təhlükə yaradacağı təqdirdə dövlətin silahlı qüvvələrinin hədəfə hücumu.
* Başqa bir dövlətin suverenliyini məhv etmək üçün muzdlu silahlı dəstələrinin yaradılması və dəstəklənməsi.
* Digər dövlətlərin dövlət xadimlərinə qarşı sui-qəsdlər və sui-qəsd cəhdləri və ya hərbi zərbə, xüsusi əməliyyatlar və ya muzdlu agentlər vasitəsi ilə həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq dövlətin istiqamətləndirdiyi milli-azadlıq hərəkatı.
* Kəşfiyyat və ya digər dövlət qüvvələrinin başqa dövlətin, milli azadlıq hərəkatının və ya beynəlxalq sülh hərəkatının sabitliyini pozmağa və ya tabe etməyə yönəlmiş gizli əməliyyatları.
* Digər dövlətlərin sabitliyini pozmağa yönəlmiş dezinformasiya kampaniyaları.
* Regional müharibələrin davam etdirilməsini dəstəkləyən və münaqişələrin siyasi həllini gecikdirən silah satışı.
* Terrorizmə qarşı mübarizə bəhanəsi ilə vətəndaş hüquq və azadlıqlarının, konstitusiya müddəalarının və qanunların ləğvi.
* Soyqırım və ekosid ehtimalını artıran, yoxsulları davamlı yoxsulluğa, bütün bəşəriyyəti isə daimi qorxuya məhkum edən nüvə və kosmik silahların inkişafı, sınaqdan keçirilməsi və yerləşdirilməsi.

## Həmçinin bax

Qırmızı terror

## İstinadlar
# Solçuluq

**Solçuluq** — mövcud olan sosial iyerarxiyanı (təbəqələşməni) məhv etmək istəyən və zənginliyin bərabər bölgüsünü dəstəkləyən siyasi mövqe.

Solçuluq termini ilk dəfə olaraq Fransız inqilabı sonrasında yaradılan məclisdəki yerləşmə uyğunluqundan ilham alınaraq yaranmışdır.

Zimbabve, Kuba və ya Şimali Koreya kimi ölkələrdəki sol, kommunizm və ya sosializmin fərqli növləriylə uyğunlaşdırıla bilər; bunlar Stalinizm, Maoizm və Afrika sosiyalizmini öz içində yerləşdirə bilər.

Fransa, Hindistan və ya Braziliya kimi ölkələrdə sol, demokratik sosiyalist və ya sosial demokrat siyasətləri üçün mübarizə aparırlar. Müasir sosial demokratiya həm sosiyalist həm də kapitalist proqramlara sahibdir və vətəndaşların maddi rifahını müdafiə edir. Sosial demokratlar kapitalizmdə gördüyü əskikləri silmək və ya onları yaxşılaşdıracaq proqramların yaradılmasını, sağlam kapitalizm sisteminin yaradılmasını istəyir.

## Tarixi

Sağ və sol adlı siyasi anlayışlar Fransız İnqilabı (1789–1799) zamanında, ayrı fikirdəki siyasətçilərin fransız parlamentinin sağında və ya solunda oturmalarından sonra ortaya çıxmışdır.

## İstinadlar
# Sağçılıq

**Sağçılıq** — sosial iyerarxiya və ya ictimai bərabərsizliyi qəbul edən və dəstəkləyən siyasi mövqe.

## Tarixi

Sağ və sol adlı siyasi anlayışlar Fransız inqilabı (1789-1799) zamanında, ayrı fikirdəki siyasətçilərin fransız parlamentinin sağında və ya solunda oturmalarından sonra ortaya çıxmışdır. Parlament sədrinin sağındakı kreslolarda oturanlar, əksəriyyətlə monarxiyaçı Köhnə Rejimin dəstəkçilərindən meydana gəlmişdir.

## İstinadlar
# İnqilab

**İnqilab** (ər. "çevriliş", "dəyişiklik"; lat. "revolutio" - "çevriliş", "dəyişiklik") — təbiətdə, cəmiyyətdə, təfəkkürdə əvvəlkinə nisbətən radikal, köklü, keyfiyyət dəyişiklikli keçid.

İnqilab inkişafdakı keyfiyyət dəyişikliyidir. Bir qayda olaraq islahatların ya keçirilmədiyi və ya az keçirildiyi həlqələrdə baş verir.

## İstinadlar