Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nitq aktı

**Nitq aktı** — dilçilikdə dilin sosial kontekstdə necə istifadə olunduğunu və insanları bir-birinə necə bağladığını təsvir edən bir anlayışdır. Nitq aktı, bir şəxsin müəyyən bir kontekstdə dil vasitəsilə etdiyi bir hərəkət və ya fəaliyyət olaraq nəzərdən keçirilir. Bu anlayış, nitq aktları nəzəriyyəsi çərçivəsində inkişaf etdirilmişdir və bu nəzəriyyə, dilin yalnız məlumat ötürmə vasitəsi olmadığını, eyni zamanda sosial münasibətlərin qurulmasında və dəyişdirilməsində fəal bir rol oynadığını vurğulayır.

## Nitq aktının tipləri

Nitq aktları üç əsas kateqoriyaya bölünə bilər:
1. Yerləşdirmə Aktları (Locutionary Acts): Bu, bir nitq ifadəsinin sadəcə dil strukturu və mənasıdır. Məsələn, "Bu masa çox gözəldir" cümləsi, yalnız cümlənin özünü ifadə edir.
2. Məqsəd Aktları (Illocutionary Acts): Bu, nitqin arxasında olan niyyət və məqsədləri ifadə edir. Eyni cümlə, "Bu masa çox gözəldir", bir tərif, bir razılıq ya da bir qonaq dəvəti məqsədini daşıya bilər. Bu cür aktlar, danışanın məqsədini və nitqin sosial rolunu açıq şəkildə göstərir.
3. Nəticə Aktları (Perlocutionary Acts): Bu, nitqin başqalarında yaratdığı təsiri və nəticələri ifadə edir. Məsələn, "Bu masa çox gözəldir" dedikdə, dinləyici masa haqqında müəyyən bir hissiyat, düşüncə və ya davranış qazana bilər (məsələn, masanın gözəl olduğunu düşünmək və ya masanı almaq qərarını vermək).

## Nitq aktının tətbiq sahələri

Sosial Psixologiya: Nitq aktları, insanların dil vasitəsilə bir-biri ilə necə ünsiyyət qurduğunu, münasibətləri necə formalaşdırdığını və qarşılıqlı təsir yaratdığını öyrənmək üçün istifadə olunur.
Dilçilik: Nitq aktları nəzəriyyəsi, dilin yalnız bir kommunikasiyaya deyil, eyni zamanda sosial münasibətlərin, güc dinamikalarının və mədəni kontekstə görə dəyişdiyinin araşdırılmasına imkan tanıyır.
Fəlsəfə: Nitq aktları, dilin anlamı və əhəmiyyəti ilə bağlı fəlsəfi müzakirələrdə də önəmli yer tutur, çünki dilin yalnız sözlərin birləşməsi deyil, eyni zamanda mənalı sosial hərəkət olduğu vurğulanır.

## Nitq aktlarının anlayışı

Nitq aktları, dilin dinamikasını, sosial kontekstini və insan əlaqələrini anlamaq üçün mühüm bir çərçivə təqdim edir. Bu, nitqin yalnız informasiya ötürməkdən ibarət olmadığını, eyni zamanda insanların düşüncələrini, hisslərini və niyyətlərini ifadə etməyə xidmət etdiyini göstərir. Nitq aktları vasitəsilə ünsiyyətin necə qurulduğunu və insanların bir-biri ilə necə əlaqə saxladığını anlamaq, dilin sosial rolunu və gücünü anlamağa kömək edir.

## İstinadlar
# Xristianlıqda kilsə

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Xristianlıq**

İsa

|  |
| --- |
| Bakirə Məryəmin doğması  ·  İsanın çarmıxa çəkilməsi  ·  İsanın dirilməsi  ·  Pasxa  ·  Xristianlıqda İsa |

Erkən Dövr

|  |
| --- |
| Həvari  ·  Kilsə  ·  İnanc  ·  İncil  ·  Allahın Padşahlığı  ·  Septuaginta  ·  Yeni Əhd |

Bibliya

|  |
| --- |
| Əhdi-Ətiq  ·  Əhdi-Cədid  ·  Xristian kanonları  ·  Apokrif |

Teologiya

|  |
| --- |
| Bağışlanma  ·  Vəftiz  ·  Xristologiya  ·  Ata  ·  Oğul  ·  Müqəddəs Ruh  ·  İnsan  ·  Xilas  ·  Esxatologiya  ·  Üç üqnum  |

Tarix və Ənənələr

|  |
| --- |
| Xronologiya  ·  Məryəm  ·  Pyotr  ·  Pavel  ·  Erkən  ·  I Konstantin  ·  Kilsə məclisi  ·  Xristianlıqda bölünmə  ·  Xaç yürüşləri  ·  Reformasiya |

Məzhəblər və Hərəkatlar

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Qərbi |
| --- |
| Adventist ·  Anabaptist ·  Anglikan ·  Baptist ·  Kalvinizm ·  Evangelizm ·  Müqəddəslik ·  Luteran ·  Medotist ·  Qədim Kilsə ·  Protestant ·  Əllinci ·  Katolik kilsəsi |

| Şərqi |
| --- |
|
Pravoslav ·  Katolik kilsəsi ·  Şərqi Pravoslav ·  Konstantinopol Pravoslav Kilsəsi |

| Hərəkatlar |
| --- |
|
Yehova şahidləri · Sonuncu gün · Unitarianizm · Kristafel · Birlik pentekostalizmi |

 |

Əsas mövzular

|  |
| --- |
| Mədəniyyət  ·  Xristianlığın tənqidi  ·  Ekumenizm  ·  Ayin ili  ·  Liturgiya  ·  Musiqi  ·  Vəftiz  ·  Digər dinlər  ·  Dua  ·  Vəz  ·  Simvolizm |

 |
|
Xristianlıq |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Xristian kilsəsi** (q.yun. Κυριακόν) — kilsənin yaradıcısı İsa Məsihin Tanrı və Xilaskar olması kimi ortaq bir inancla birləşən xristianların dini icması. Dini araşdırmalarda, kilsə ümumi bir etiqad əsasında birləşən, ayrı bir icma və ya ümumdünya xristian icmalarının birliyi olaraq xristianlar birliyini ifadə edir.
# Qərb xristianlığı

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Xristianlıq**

İsa

|  |
| --- |
| Bakirə Məryəmin doğması  ·  İsanın çarmıxa çəkilməsi  ·  İsanın dirilməsi  ·  Pasxa  ·  Xristianlıqda İsa |

Erkən Dövr

|  |
| --- |
| Həvari  ·  Kilsə  ·  İnanc  ·  İncil  ·  Allahın Padşahlığı  ·  Septuaginta  ·  Yeni Əhd |

Bibliya

|  |
| --- |
| Əhdi-Ətiq  ·  Əhdi-Cədid  ·  Xristian kanonları  ·  Apokrif |

Teologiya

|  |
| --- |
| Bağışlanma  ·  Vəftiz  ·  Xristologiya  ·  Ata  ·  Oğul  ·  Müqəddəs Ruh  ·  İnsan  ·  Xilas  ·  Esxatologiya  ·  Üç üqnum  |

Tarix və Ənənələr

|  |
| --- |
| Xronologiya  ·  Məryəm  ·  Pyotr  ·  Pavel  ·  Erkən  ·  I Konstantin  ·  Kilsə məclisi  ·  Xristianlıqda bölünmə  ·  Xaç yürüşləri  ·  Reformasiya |

Məzhəblər və Hərəkatlar

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Qərbi |
| --- |
| Adventist ·  Anabaptist ·  Anglikan ·  Baptist ·  Kalvinizm ·  Evangelizm ·  Müqəddəslik ·  Luteran ·  Medotist ·  Qədim Kilsə ·  Protestant ·  Əllinci ·  Katolik kilsəsi |

| Şərqi |
| --- |
|
Pravoslav ·  Katolik kilsəsi ·  Şərqi Pravoslav ·  Konstantinopol Pravoslav Kilsəsi |

| Hərəkatlar |
| --- |
|
Yehova şahidləri · Sonuncu gün · Unitarianizm · Kristafel · Birlik pentekostalizmi |

 |

Əsas mövzular

|  |
| --- |
| Mədəniyyət  ·  Xristianlığın tənqidi  ·  Ekumenizm  ·  Ayin ili  ·  Liturgiya  ·  Musiqi  ·  Vəftiz  ·  Digər dinlər  ·  Dua  ·  Vəz  ·  Simvolizm |

 |
|
Xristianlıq |
| * bax
* müzakirə
* redaktə
 |

**Qərb xristianlığı** — Qərbi Roma imperiyasının Latın kilsəsindən meydana gələn kilsələrə verilən addır. Bu anlayış ümumiyyətlə Şərq Provaslav Kilsəsi xaricindəki kilsələri tanıtmaq üçün istifadə edilir. Qərb kilsələri bunlardır:

* Roma Katolik Kilsəsi
* Anqlikan kilsəsi
* Protestant Lüter Kilsəsi və
* Reformist Kilsələr

## Mənbə

* "Western Church." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.

## Xarici keçidlər
# Dil prosessoru

**Dil prosessoru** (ing. language processor) – spesifik dildə yazılmış komandaları mənimsəmək və onları maşın koduna çevirmək üçün hazırlanmış qurğu və ya proqram. Əgər komandalar translyasiya olunduqca bir-birinin ardınca yerinə yetirilirsə, onda verilmiş dil prosessoru interpretasiya tiplidir, yox əgər proqram bütövlükdə translyasiya olunub, sonra yerinə yetirilirsə, belə dil prosessoru translyatordur.

## Ədəbiyyat

* İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s.

## Həmçinin bax

* Təbii dilin emalı
# Hokku

Hokku (発句, hərf. "giriş misrası") — yapon renqa və ya renku şerinin giriş misrası.

Matsuo Basyonun (1644–1694) dövründən etibarən müstəqil şeir üslubunu da "hokku" adlandırmağa başlamışlar. Nəsrlə birlikdə işlənən hokku "haybu" adlanırdı. XIX əsrin sonunda Masaoka Siki (1867–1902) hokku şerini "hayku" adlandırmağı təklif etdi və həmin vaxtdan yazılma dövrünə baxmayaraq bu janrın bütün əsərlərini bu cür adlandırmağa başladılar. Amma "hokku" terminindən hələ də renqa şerinin giriş misrasını bildirmək üçün istifadə olunur.

## İstinadlar
# İnstitut

**İnstitut** müəyyən bir məqsəd üçün yaradılmış olan mütəşəkkil bir təşkilatdır. Onlar müntəzəm olaraq müəyyən bir mövzular üzrə tədqiqatlar aparmaq məqsədilə yaradılırlar. Bəzi ölkələrdə institutlar universitetlərin bir hissəsi də ola bilirlər. İnstitut sözü latınca *Institute* və ya *institutum* sözündən götürülmüşdür.

Ümumiyyətlə, institutlar müəyyən mövzularda tədqiqatllar aparmaq üçün yaradılmış olan tədqiqat və ya ictimai təşkilatlardırlar (tədqiqat institutu və ya sosial institut). Onlar həmçinin də müəyyən bir peşə ilə bağlı və yaxud da peşəkar təşkilatlar da ola bilərlər.

## Xarici keçidlər
# Aborigenlər

**Aborigenlər**, əsasən Avstraliyanın yerli sakinləri olan, bu qitənin əzəli əhalisini təmsil edən icmaların ümumi adıdır. Onlar minlərlə il əvvəl Avstraliyaya köç edərək orada

məskunlaşmış və zəngin bir mədəniyyət inkişaf etdirmişlər. Aborigenlərin qədim dövrlərdən bəri Avstraliyada yaşadıqları və müxtəlif mədəniyyətlər, dillər və adətlər yaratdıqları

Avstraliya aborigeni, aktyor və rəqqas Devid Qalpilil
hesab edilir.

## Tarix və Mənşə

Aborigenlərin Avstraliyaya təxminən 40,000-65,000 il əvvəl Asiyadan keçərək gəldiyi təxmin edilir. Bu uzun müddət ərzində onlar Avstraliyanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşaraq, fərqli mühitlərdə yaşamağı bacarmışlar. Aborigen icmaları adətən ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olublar və yerli təbiətə bağlı bir həyat tərzi qurublar.

## Mədəniyyət və Dini İnanclar

Aborigen mədəniyyəti Avstraliya torpağı ilə sıx bağlıdır. Onların mədəniyyəti, sənət əsərləri və mahnıları, əfsanələr və hekayələr vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülən zəngin mədəni irslə doludur. Aborigenlərin dini inancları və mərasimləri, "Düş Yolculuğu" (Dreamtime) adlanan bir ruhani sistemlə əlaqəlidir. Bu sistem, dünyanın yaradılışını, əcdadların rolunu və insanların təbiətlə əlaqələrini izah edən hekayələr toplusudur.

## Dillər

Aborigenlərin çoxsaylı dilləri mövcuddur və bunlar əsasən fərqli qəbilələr arasında danışılır. Bu dillərin bir çoxu artıq itmiş olsa da, bəziləri hələ də Avstraliyanın müəyyən bölgələrində danışılır və qorunur.

## Müasir Dönəmdə Aborigenlər

Avstraliya aborigenləri müasir dövrdə bir sıra çətinliklərlə üzləşmişlər. 18-ci əsrdə Avropalıların Avstraliyaya gəlişi və qitənin kolonizasiyası aborigenlərin həyat tərzini və torpaqlarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi. Nəticədə, onların əhalisi azalaraq sosial, iqtisadi və mədəni problemlərlə üzləşdi. Bununla yanaşı, Avstraliya hökuməti və müxtəlif təşkilatlar aborigenlərin hüquqlarını qorumaq və mədəniyyətlərini yaşatmaq üçün bir sıra tədbirlər həyata keçirir.

## Nəticə

Aborigenlər Avstraliyanın zəngin tarixi və mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Onların qədim mədəniyyətləri, inancları və dilləri, Avstraliya cəmiyyətinin mühüm tərkib hissəsini təşkil edir və dünya mədəni irsinə böyük bir töhfə verir.

## İstinadlar

1. **Broome, Richard.Aboriginal Australians: A History Since 1788.* Allen & Unwin, 2019.
2. **AIATSIS (Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies).** "Aboriginal and Torres Strait Islander Peoples." AIATSIS.
3. **Smith, Linda Tuhiwai.Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples.* Zed Books, 2012.
# Niderlandda təhsil

**Niderlandda təhsil** — Qərbi Avropada yerləşən Niderland Krallığında mövcud olan çoxşaxəli təhsil sistemi.

## Tarixi

Niderland tarixinə nəzər saldıqda burada təhsillə bağlı bir sıra mühüm hadisələrə rast gəlmək olar.

## Ali təhsil

Niderland dövlət universitetlərində təhsil özəl universitetlərə nisbətən çox ucuzdur. Buna baxmayaraq, dövlət universitetlərində təhsil almaq burada daha şöhrətli və populyardır.

## İstinadlar
# Sosial təcrid

**Sosial təcrid**, **sosial kənarlaşdırılma** və ya **sosial marginallaşdırma** — cəmiyyətdə rast gəlinən maneələri və cəmiyyətdən kənarlaşdırılma vəziyyətini izah edən bir termindir. Avropada geniş yayılmış olan bu termin ilk dəfə Fransada istifadə edilmişdir. Təhsil, sosiologiya, psixologiya, siyasət və iqtisadiyyat kimi müxtəlif sahələrdə istifadə olunur.

Sosial təcrid cəmiyyət daxilindəki bəzi qrup üzvlərinə, şəxslərə və ya qruplara malik olduğu və həmin qrupla sosial vahid olması üçün şərt olan mənzil, iş, sağlamlıq, vətəndaş hüquqları, demokratik proseslərdə iştirak etmək hüququ və bərabər məhkəmə hüququ kimi müxtəlif hüquqlara, imkanlara və mənbələrə sistematik şəkildə girilməsinə qoyulan qadağa prosesidir.

Sosial təcrid nəticəsində vətəndaş hüquqlarından kənarlaşdırma və ya məhrum olmaq sosial siniflərə görə tətbiq olunma halları olur. İrqi, dərinin rəngi, təhsil səviyyəsi, yaşayış və ya geyim tərzi ilə əlaqəli ola bilər. Bu cür ayrı-seçkilik formaları əlillərə, azlıqlara, LGBT icmasına, narkotik istifadəçilərinə, yaşlılara və ya gənclərə də tətbiq edilə bilər. Bir cəmiyyətdə qəbul edilən sosial normalardan kənara çıxan hər kəs bu səbəbdən qeyri-müəyyən və ya açıq bir şəkildə həmin cəmiyyətdən kənarlaşdırıla bilər.

Sosial təcriddən təsirlənən şəxslərin və ya qrupların nəticədə iqtisadi, sosial və siyasi həyata tam inteqrasiyasının qarşısı alınır. Bunun baş verməməsi üçün müasir zamanımızda cəmiyyətlərin inklüziv şəkildə qurulması üçün tədqiqat işləri davam etməkdədir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Saam dilləri

| Saam dilləri |
| --- |
|  |
| Danışanların ümumi sayı | * təq. 25.000 nəf.
 |
| Təsnifatı |
| Ural dilləri
Fin-uqor dilləri
finno-perm dilləri
Finno-volj dilləri
Finno-Samic
Saam dili |
| Yazı | latın əlifbası |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | саа 575 |
| ISO 639-5 | smi |
| Linguasphere | 41-AAB |
| IETF | smi |
| Glottolog | saam1281 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Saam dilləri** — Skandinaviya yarımadasının şimal hissəsində, Finlandiyada və Rusiyanın Kola yarımadasında qohum dillər qrupunda saamlar (köhnə adı — *loparilər*) tərəfindən danışılan dillər.

## Siyahı

* Akkala saami dili

• İnari saami dili
• Kemi saami dili
• Kemi saami dili
• Lule saami dili
• Şimali saami dili
• Skolt saami dili
• Pite saami dili
• Cənubi saami dili
• Ter saami dili
• Ume saami dili

## Ədəbiyyat

rus dilində
* Керт Г. М. Саамский язык. — Л., 1971
* *Хайду П.* Уральские языки и народы. — М., 1985
* *Хелимский Е. А.* Саамский язык. // Красная книга языков народов России. Энциклопедический словарь-справочник. — М., 1994
* Языки и культура кольских саами / Глав. ред. И. Б. Циркунов // Наука и бизнес на Мурмане: журнал. — № 2 (69), 2010. — Мурманск: Мурманское областное книжное издательство.

digər dillərdə
* Bergsiand K., Hasselbrink G., Sámien lukkeme-gärjá, Oslo, 1957
* Itkonen T. I., Koltanja kuolanlapin sanakirja. Wörterbuch des Kolta- und Kolalappischen, Helsinki, 1958.
* Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Онлайн-версия (ing.)
* Nielsen K., Læerebok i Lappisk, Bd 1—3, Oslo, 1926—1929
* Nielsen K., Nesheim A., Lappisk ordbok, Bd 1—5, Oslo, 1932—1962
* Svonni M. Sámi languages in the Nordic countries and Russia. I: Multilingual Europe: Facts and Policies. Mouton de Gruyter, 2008. — ISBN 978-3-11-020512-1. s. 233—249. Universitetet i Tromsø
* Wiklund K., Entwurf einer urlappischen Lautlehre, Helsinki, 1896

## Mənbə

* *Леонтьева Т. П.* Лингвистические исследования саамского языка в книжной коллекции МГОУНБ / Доклад на межрегиональной научно-практической и литературно-художественной конференции VIII Масловские чтения (Мурманск, 17 декабря 2009 г.) // Портал Финно-Угорские Библиотеки России. (Yoxlanılıb 23 fevral 2012)
* Саамские шрифты, ссылки
* Репортаж мурманского телевидения о преподавании саамского языка в одной из мурманских школ (формат ASF, 4 мб) Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine
# Minillik

**Minillik** — 1000 il və ya 10 əsrə bərabər vaxt.

* 1–999 — birinci minillik;
* 1000–1999 — ikinci minillik;
* 2000–2999 — üçüncü minillik.

Qriqori təqvimində əsrlərə və minilliklərə bölgü| 200
 | 199
 | ...
  | 102
 | 101
 | 100
 | 99
 | ...
  | 2
 | 1
 | 1
 | 2
 | ...
  | 99
 | 100
 | 101
 | 102
 | ...
  | 199
 | 200
 |
| e.ə. II əsr
 | e.ə. I əsr
 | b.e. I əsri
 | b.e. II əsri
 |
| e.ə. 1-ci minillik
 | b.e. 1-ci minilliyi |

## Həmçinin bax

* Xiliazm
* 2000-ci il problemi

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Sultan tutuquşusu

| Sultan tutuquşusu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarSinif:Quşlarİnfrasinif:YenidamaqlılarKlad:*Neoaves*Klad:*Passerea*Klad:*Telluraves*Klad:*Australaves*Klad:*Eufalconimorphae*Klad:*Psittacopasserae*Dəstə:TutuquşukimilərFəsiləüstü:*Cacatuoidea*Fəsilə:KakadularYarımfəsilə:*Nymphicinae*Cins:KorellalarNöv:**Sultan tutuquşusu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Nymphicus hollandicus Robert Kerr, 1792[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 177497 |
| NCBI   | 13180 |
| EOL   | 1177835 |

 |

 |

**Nymphicus hollandicus** (lat. Nymphicus hollandicus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin tutuquşukimilər dəstəsinin kakadular fəsiləsinin korellalar cinsinə aid heyvan növü.

Sultan tutuquşusu yanaqlarındakı narıncı (qulaq bölgəsindəki) tüklərdən ayırd edilir. Bu tüklər tünd rəngdədirsə quşun erkək, açıq rəngdədirsə dişi olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, erkəklərin göz ətrafındakı tükləri ağdır, amma dişilərdə sarı və digər rənglərdə ola bilər.

Ortalama həyat müddəti: Təxminən 10-15 ildir. Başdan quyruğunun ucuna qədər uzunluqları 25-35 sm-dir. Qanadları açıq vəziyyətdə uzunluqları 25-30 sm-dir.

Günəbaxan, quru əncir içi, armud, albalı v. b qidalarla qidalanırlar. Erkəklərinin danışmaq qabiliyyətləri var. Çörək və darı kimi qidalar verərək insanlara öyrəşdirilə bilərlər. Genişlik sevən quşlardır. Qəfəsdə bağlı qalmaqdan xoşları gəlmir.

Erkəklərin çənələri çox qüvvətlidir.

Dimdiklərini sürtmələri yuxularının gəldiyini göstərər. Bu vəziyyətdə qəfəsləri üzərinə tünd rəngdə bir örtü örtülməli və narahat edilməməlidir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Romantik milliyətçilik

1830-cu il Fransız İnqilabına həsr olunmuş Xalqa Yol Göstərən Azadlıq şəkli, rəssamı Ejen Delakrua, həmçinin millət vəkili də olmuşdur.
**Romantik milliyyətçilik** (*milli romantizm*, *təbii millətçilik*, *kimlik millətçiliyi*), dövlətin siyasi legitimliyini idarə etdiyi milliyyətçiliyin təbii bir nəticəsi olaraq törətdiyi milliyyətçilik növüdür. Bu, uyqulamanın xüsusi formasına bağlı olaraq, öz mədəniyyətində doğulanlara qarşı ibtidai ulus, dil, mədəniyyət, din və adətləri əhatə edir. Bu milliyyətçilik növü dövlətin üstdən aşağıya doğru legitimliyini dəyərləndirən, varlığını legitimləşdirən bir hökmdar ya da başqa bir idarəçilikdən gələnə sülalə ya da imperial hegomoniya nəticəsində ortaya çıxdı. Aşağıya doğru yayılan bu gün sonda bir Tanrı ya da Tanrıdan qaynaqlanan ola bilər (Monarxların ilahi haqqı və Tianminqə baxın).

Romantizmin əsas mövzuları və ən qalıcı mirası arasında, romantik milliyyətçiliyin mədəni iddiası, Maarifçilik dövrü sonrası sənət və siyasi fəlsəfədə mərkəzi yer olmuşdur. Milli dillərin və folklorun inkişafına, yerli adətlərin və ənənələrin mənəvi dəyərinə fokslanaraq, Avropanın xəritəsini yenidən çəkən və millətlərin öz taleyini təyin haqqına çağıran hərəkətlərə, ən erkən həyəcanlarından milliyyətçilik romantiklikdə rolları, ifadələri və anlamları müəyyən edən ən önəmli mövzulardan biridir.

Tarix baxımından Avropada, romantik milliyyətçilik üçün əsas il 1848-ci ildir, qitəyə inqilabçı bir dalğa yayıldı, müxtəlif parçalanmış bölgələrdə (İtaliya kimi) və ya çox millətli dövlətlərdə (Avstriyua-Macarıstan imperiyası kimi) xeyli sayda milliyyətçi inqilabi hərəkatlar meydana çıxdı.

## İstinadlar
# Ölüm yürüşü

Ərəb kölə tacirləri və onların Ruvuma çayında əsirləri.
**Ölüm yürüşü** — hərbi əsirlərin, digər əsirlərin və ya deportasiya edilmiş şəxslərin yol boyu ölümə buraxıldığı məcburi yürüş. İştirakçılar adətən yürüşün gedişinə görə uzun məsafə, hava, yorğunluq, halsızlıq, yürüş şəraitinə görə və ya mühafizəçilərin qəddarlığı səbəbilə bu zaman ölürlər.

## Tarixi

Afrikada kölə tacirləri tərəfindən satın alınan və ya əsir götürülən kölələrə qarşı məcburi yürüşlərdən istifadə olunurdu. Onlar Şərqi Afrika kölə ticarəti və Atlantik kölə ticarəti ilə kimi başqa ölkələrə göndərilmişdilər. Bəzən tacirlər kölələri qandallayır və onlara kifayət qədər yemək vermirdilər. Yerimək üçün çox zəifləmiş kölələr tez-tez öldürülür və ya ölümə buraxılırdı.

Belçika kralı II Leopold Konqo Azad Dövlətində yetim qalan konqoluları qaçıraraq onları katolik missionerlər tərəfindən idarə olunan, kölə kimi işləmək və ya əsgər olmağın tədris edildiyi məktəblərdən ibarət "uşaq koloniyaları"na göndərirdi. Bunlar dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən yeganə məktəblər idi. Məktəblərə göndərilən uşaqların 50%-dən çoxu xəstəlikdən həlak olmuş, minlərlə uşaq isə koloniyalara məcburi yürüşlərdə ölmüşdür. Belə bir yürüşdə 108 oğlan missiya məktəbinə göndərilmiş və onlardan yalnız 62-si sağ qalmışdır, lakin daha səkkizi bir həftə sonra vəfat etmişdir.

Dunqan üsyanı zamanı Şansidən 700,000–800.000 hui müsəlmanı Qansuya sürgün edilmişdi. Bu prosesdə əksəriyyəti susuzluqdan, aclıqdan və qətliamlardan yol boyu onları müşayiət edən milislər tərəfindən öldürülmüşdür. Onlardan sadəcə bir neçə min sağ qalmışdır.

SSRİ-də əhalinin köçürülməsi İosif Stalinin əmri ilə 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər müxtəlif qrupların məcburi köçürülməsi ilə başa çatmışdır. Sovet arxivlərində 1940-cı illərdə qolçomaqların məcburi köçürülməsi zamanı 390,000 nəfər, həmçinin deportasiya edilmiş 400,000-ə qədər insanın ölümü sənədləşdirilmişdir. Bu deportasiya proseslərindən Krım tatarlarının deportasiyası və çeçenlərin deportasiyası Ukrayna və Avropa Parlamenti tərəfindən soyqırım kimi tanınmışdır.

## İstinadlar
# Avstriyanın Müttəfiq qüvvələr tərəfindən işğalı

**Avstriyanın Müttəfiq qüvvələr tərəfindən işğalı** — Avstriya ərazisinin Müttəfiqlər dövlətlərin silahlı qüvvələri tərəfindən müvəqqəti işğalı. İşğal 1945-ci ilin aprelində Müttəfiqlərin nəzarəti altında olan Avstriyanın Vyana əməliyyatının nəticəsi olaraq Almaniyadan müstəqilliyini elan etməsi ilə başlamış və 27 iyul 1955-ci ildə Avstriya ilə dövlət müqaviləsi nəticəsində sona çatmışdır.

1938-ci ildə baş tutmuş Anşlussdan sonra Avstriya ümumiyyətlə Nasist Almaniyasının bir hissəsi kimi tanınmışdır. Bununla belə, 1943-cü ildə Müttəfiqlər Moskva Bəyannaməsində Avstriyanın nasist cinayətlərindəki rolu inkar edilməmək şərtilə ölkənin nasist təcavüzünün ilk qurbanı kimi qəbul ediləcəyi, müharibədən sonra azad edilmiş və müstəqil ölkə kimi rəftar ediləcəyi barədə razılığa gəlmişdilər. İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra Avstriya dörd zonaya bölünmüş, Britaniya, Sovet İttifaqı, ABŞ və Fransa tərəfindən birgə işğal edilmişdir. Vyana da eyni şəkildə bölünmüşdür, lakin mərkəzi rayon Müttəfiq Nəzarət Şurası tərəfindən kollektiv şəkildə idarə olunmuşdur.

Almaniya 1949-cu ildə Şərqi və Qərbi olmaqla iki hissəyə bölündüyü halda, Avstriya 1955-ci ilə qədər Qərb Müttəfiqləri və Sovet İttifaqının birgə işğalı altında qalmışdır. Onun statusu Soyuq müharibədə Xruşşov mülayimləşməsi dövrünə qədər mübahisəli mövzuya çevrilmişdir. Avstriyanın əbədi neytrallıq vədlərindən sonra 15 may 1955-ci ildə Avstriyaya tam müstəqillik verilmişdir və sonuncu işğal qoşunları həmin il 25 oktyabr tarixində ölkədən ayrılmışdır.

## Zəmin

1943-cü il Moskva konfransında Sovet İttifaqı, ABŞ və Britaniya Almaniyanın Avstriyanın ilhaqını "boş və etibarsız" hesab etmək qərarına gəlmişdilər. Onlar həmçinin, 1938-ci ildən bəri bütün inzibati və hüquqi tədbirlərə məhəl qoyulmayacaqdı. Konfransda müharibədən sonra azad və müstəqil Avstriya yaratmaq niyyəti bəyan edilmiş, eyni zamanda Avstriyanın "Hitlerçi Almaniyanın tərəfində müharibədə iştirak etmək" üçün məsuliyyət daşıdığı və bundan yayına bilməyəcəyini bildirilmişdir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər