Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vilyam Tomson (Lord Kelvin)

| Vilyam Tomson |
| --- |
| ing. William Thomson |
|  |
| Doğum tarixi | 26 iyun 1824(1824-06-26)[…] |
| Doğum yeri | * Belfast, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
 |
| Vəfat tarixi | 17 dekabr 1907(1907-12-17)[…] (83 yaşında) |
| Dəfn yeri | * Vestminster abbatlığı
 |
| Elm sahələri | fizika, mexanika, termodinamika |
| İş yerləri | * Qlazqo Universiteti (1846–1907)
 |
| Təhsili | * Qlazqo Universiteti (1834–1841),
* Kembric Universiteti (1841–1845)
 |
| Üzvlüyü | * Prussiya Elmlər Akademiyası,
* Danimarka Kral Elmlər və Ədəbiyyat Akademiyası,
* Niderland Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Bavariya Elmlər Akademiyası,
* Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Rusiya Elmlər Akademiyası,
* Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası,
* Göttingen Elmlər Akademiyası,
* İsveç Kral Elmlər Akademiyası,
* Macarıstan Elmlər Akademiyası,
* London Kral Cəmiyyəti (1851-ci ildən),
* Dei Linçei Akademiyası (1870–1882, 1882-ci ildən),
* Turin Elmlər Akademiyası (1881-ci ildən),
* ABŞ Milli Elmlər Akademiyası (1883-cü ildən)
 |
| Mükafatları |                 |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Vilyam Kelvin** (26 iyun 1824[…], Belfast, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı – 17 dekabr 1907[…]) — ingilis fiziki, Vilyam Kelvin XIX-XX əsrin əvvəllərinin aparıcı fiziklərindən biri.

## Həyatı

1890-1895-ci illərdə London Kral Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur. O, 1848-ci ildə mütləq temperatur şkalasını təklif etmişdir. O, elmi aləmdə öz kəşfləri və riyaziyyat və fizikaya böyük töhfələr verməsi ilə nüfuz qazanıb. Vilyam Kelvin ilk dəfə hidrogen və heliumun uğurlu mayeləşməsi üsulunu icad etməyə nail oldu. Fizika sahəsində kəşfləri ilə əlaqədar istiliyi ölçmək cədvəli "Kelvin cədvəli" adlanır. Vilyam Kelvin termodinamikanın əsaslarını qoyanlardan biridir. Vilyam Kelvin termodinamikanı fiziki fənn dərəcəsinə yüksəltdi və onun birinci və ikinci qanunlarını qəti şəkildə xülasə etdi.

## İstinadlar
# Armrestlinq

**Armrestinq və ya qol güləşi**

Bir neçə əsr bundan əvvəl əsasən dənizçilər arasında, pablarda yaranan qol güləşdirməsi və ya armrestli bir idman növü kimi 100 ilə yaxındır ki tanınır. Məşhur Amerika yazıçısı Ernest Heminquey özünün “Qoca və dəniz” əsərində armrestlinq haqqında söhbət açmışdır. İlk dünya çempionatı isə yalnız 1962-ci ildə keçirilmişdir. Amerikada ona oxşar idman növləri – hendrestlinq və ristrestlinq də mövcuddur.

## Qaydalar

Hələ indiyədək armrestlinq yarışları müxtəlif qaydalarla keçirilir. Bu növün banisi Bill Soberanus ayaqüstü yarışmağın tərəfdarı olsa da, oturan yerdə, sol və ya sağ əllərlə mübarizə etməyin tərəfdarları da tapılır. Azərbaycanda bu yarışlar ancaq ayaqüsü keçirilir. İdmançılar bir-birinin biləyindən yapışır, hakimin hərəkətindən sonra rəqibin əlini stola endirməyə çalışırlar. Əgər idmançılardan hansısa əlini qaçırırsa, onda hakim onların hər ikisinin biləyini qayışla bağlayır.

## Xarici keçidlər

* Armwrestling.com
# Frensis

| Frensis |
| --- |
| Francis |
| Əlifba | latın əlifbası |
| Adın günü | 4 oktyabr |
| Etimologiya |
| Mənşə | ingilis dili, Latış dili, Niderland dili |
| Digər adlar |
| Qohum ad(lar) | François[d], Fragiskos[d], Françesko, Fransisko, Frank, Franz[d], Fränk[d], Francesc[d], Franko[d], Franco[d], Francisc[d], Ferenc[d], Franklin, Fañch[d], František[d], Franck[d], Franziskus[d], Franciszek[d], Frantz[d], Frans, Frañsez[d], Franciscus[d] |
| Əks cinsi | Frances[d] |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Frensis** — ad.

* Frensis Aston — İngiltərə kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı.
* Frensis Dreyk — Elizabet dövründə yaşamış, məşhur İngilis dənizçisi, dəniz qulduru, səyyah, mühəndis.
* Frensis Bekon — ingilis filosofu, tarixçisi, siyasi xadimi və yazıçısı, empirizmin banisi.
* Frensis Berni
* Frensis Bomont
# Paul

| Paul |
| --- |
| Paul |
| Əlifba | latın əlifbası |
| Adın günü | 25 yanvar, 25 yanvar, 29 iyun |
| Etimologiya |
| Mənşə | fransız dili, ingilis dili, alman dili, Niderland dili, rumın dili |
| Digər adlar |
| Qohum ad(lar) | Pál[d], Paavo[d], Paolo[d], Pau[d], Pavle[d], Paulos[d], Pawel[d], Poul[d], Pavlo[d], Paulino[d], Pablo[d], Pål[d], Páll[d], Pavol[d], Paulo[d], Pauli[d], Paol[d], Pavlos[d], Pol |
| Əks cinsi | Paula, Pauline[d] |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Paul** — kişi adı.

* Paul Badura-Skoda
* Paul Baumer
* Paul Nadar
* Paul Uinçel
* Paul Kreçmer

## Həmçinin bax

* Pol
* Paula

## İstinadlar
# Vladislav

| Vladislav |
| --- |
| Vladislav |
| Əlifba | latın əlifbası |
| Etimologiya |
| Mənşə | çex dili |
| Digər adlar |
| Qohum ad(lar) | Vladislav[d], Vladislav[d], Uladzislaŭ[d], Vladyslav[d], Włodzisław[d], Wladislaus[d], Ladislaus[d], Ladislao[d], Ladislav[d], Laslo |
| Əks cinsi | Vladislava[d] |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Vladislav** — ad.

* Vladislav Mustafin — Özbəkistanı təmsil edən üzgüçü.
* Vladislav Şpilman — polyak.
* Vladislav Qədirov — hücumçu mövqeyində çıxış etmiş sovet, və Azərbaycan futbolçusu.
* Vladislav Vitenko — Qazaxıstanlı biatlonçu.
* Vladislav Reymont — Polşa yazıçısı.
* Vladislav Zlatinov — Bolqarıstan futbolçusu.
# Hansel və Qretel

Artur Rakman tərəfindən hazırlanmış illüstrasiya, 1909.
**Hansel və Qretel** (*alm.* Hänsel und Gretel‎ ) - ən məşhur alman xalq nağıllarından biri. İlk dəfə Qrimm qardaşları tərəfindən yazıya köçürülmüş və 1812-ci ildə çap edilmişdi. Nağılda bacı və qardaş hannibal bir cadugər tərəfindən oğurlanaraq meşənin dərinliklərində, yalnızca şirniyyat və konfetlərdən tikilmiş evə aparılırlar.

İki uşaq şirniyyatdan, konfetlərdən doyunca yesələr də sonda cadugəri aldadaraq qaçmağı bacarırllar. Nağıl bir çox səhnə işlərinə, hekayələrə, musiqilərə uyğunlaşdırılmış və alman populyar mədəni həyatında böyük yer tutmuşdur. Nağıldakı *çörək qırıntılarını izləyərək sona getmək* detalı kompüter proqramlarında aktiv istifadə edilən *çörək qırıntıları* termininin yaranmasına səbəb olmuşdur.
# Fəxri ad

**Fəxri ad** - mədəniyyət, ədəbiyyat, elm, təhsil, səhiyyə, memarlıq, jurnalistika, mühəndislik, bədən tərbiyəsi və idman, mülki aviasiya, habelə dövlət qulluğu və hüquq sahəsində xüsusi xidmətlərə, yüksək peşə ustalığına və ictimai həyatda fəal iştiraka görə həm dövlət, həm ictimai təşkilat tərəfindən verilən xüsusi ad.

Bəzi ölkələrdə tarixən gələn fəxri adlar sistemi də mövcuddur. Məsələn, lord, qraf, bəy, monarx nəsli və s.

## Bəzi fəxri adlar

* Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
* Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti
* Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi
* Акаdemik
* Cəmiyyətin (biriliyin) fəxri üzvü

## Fəxri adların verilmə qaydası

Azərbaycan Respublikasının fəxri adları Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına verilir, lakin digər ölkələrin vətəndaşlarına da verilə bilər. Azərbaycanda fəxri adların verilməsi şərtləri "Azərbaycan Respublikasının fəxri adları haqqında Əsasnamə" ilə tənzimlənir və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı əsasında verilir. Eyni fəxri ad bir şəxsə təkrar verilmir.

## İstinadlar
# Çay paketi

Çay paketlərində üç müxtəlif çay
**Çay paketi** və ya **Birdəfəlik çay** — çay yarpaqların ehtiva edən və dəmləmə çay üçün istifadə edilən kiçik, məsaməli möhürlü paket. Çay paketləri daha çox kağız, ipək və ya plastikdən hazırlanır.

## Şəkillər

*
*
*
# Qızıl bölgü

Qızıl bölgüyə əsaslanan düz xətt parçası
Qızıl düzbucaqlı: Əgər uzun tərəfi a və qısa tərəfi b olan düzbucaqlını hər tərəfinin uzunluğu a qədər olan kvadratla yanaşı yerləşdirilərsə, o zaman qızıl düzbucaqlı olar ki, əmələ gəlmiş düzbucaqlının uzun tərəfi a + b və qısa tərəfi a arasında aşağıdakı riyazi münasibət ödənsin: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
**Qızıl bölgü** (və ya **qızıl nisbət**) — riyaziyyat və incəsənətdə tətbiq olunur. İki ədəd o vaxt qızıl nisbətdə olur ki, **( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 )**, onların cəminin daha böyüyünə nisbəti onlardan böyüyünün kiçiyinə nisbətinə bərabər olsun. Cəbri dildə aşağıdakı kimi yazılır:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
burada Yunan hərfi fi ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) qızıl bölgünü bildirir və onun dəyəri:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
XX əsrdən başlayaraq xeyli sənətkarlar, memarlar öz işlərini qızıl bölgüyə əsasən qurmağa çalışıblar. Xüsusən də, onlar qızıl düzbucaqlı formasında tikintilərə xüsusi yer ayırıblar. Qızıl düzbucaqlıda uzun tərəfin qısa tərəfə nisbəti qızıl bölgü əsasında qurulur.

## Qızıl bölgünün tarixcəsi

Qızıl bölgü tarixən insanlar tərəfindən istifadə
edilməsinə baxmayaraq, ilk dəfə kim tərəfindən
kəşf edildiyi haqqında dəqiq bir məlumat yoxdur.
Euclid (e.ə. 365 – e.ə. 300), "Elementlər" adlı
nəzəriyyəsində bir xətti 1.6180339… nöqtəsindən
bölmək haqqında yazmış və bu xətti ekstrem və əhəmiyyətli nisbətdə bölmək deyə adlandırmışdı.

Misirlilər Xeops piramidasinin inşasında həm Pi həm
də PHİ nisbətindən istifadə etmişdirlər.
Yunanlar Parthenonun bütün dizaynını Qızıl nisbətə
uyğun şəkildə çəkmişdirlər.Bu nisbəti məşhur Yunan heykəltaraşı Parthenonun bütün əsərlərində istifadə etmişdir.

Leonardo Fibonacci adlı İtalyan riyaziyyatcı "Fibonacci rəqəmləri" adlı rəqəmlərin müəyyən sıralamasını kəşf etmişdir.
Leonardo Da Vinçi 1509-cu ildə Luca Paciolunun
dərc etdiyi "İlahi Nisbət" adlı rəsmləri verilmişdir. Bu kitabda Leonardo Da Vinçi tərəfindən hazırlanmış Five Platonic Solids (beş platonik cism) adlı rəsmlər
mövcuddur. Bunlar eyniylə bir kub, bir tetrahedron, bir dodekahedron, bir oktahedron və bir
ikosahedronun rəsmləridir.

Qızıl nisbətin latın dilində ilk istifadə edən böyük
ehtimalla Leonardo Da Vinçidir. Renensans
dövrünün rəssamları rəsmlərində və heykəllərində tarazlıq və gözəlliyi əldə etmək üçün Qızıl Bölgünü
çox vaxt istifadə etmişdirlər.
Jahanes Kepler(1571–1630) Qızıl bölgünü belə
ifadə etmişdir :"Geometriyanın iki böyük xəzinəsi
vardır; biri Pifaqor teoriyası, o biri bir xəttin Qızıl bölgüyə görə bölünməsidir". Bu nisbəti görsətmək
üçün Parthenon’un memarı və bu bölgünü ilk
istifadə edən Phidiasa həsr edərək 1900-cü illərdə Yunan əlifbasındaki PHİ hərfini amerikalı
riyaziyyatcı Mark Barr istifadə etmişdir. Eyni
zamanda Yunan əlifbasındaki qarşılığı F hərfi də
Fibonaccinin ilk hərfidir.

## İstinadlar
# Dayna Tayminya

| Dayna Tayminya |
| --- |
| *latış.* Daina Taimiņa‎ |
|  |
| Doğum tarixi | 19 avqust 1954(1954-08-19) (71 yaş) |
| Doğum yeri | * Riqa, Latviya SSR, SSRİ
 |
| Elm sahələri | topologiya, həndəsə, riyaziyyat, Lobaçevski həndəsəsi, avtomatlar nəzəriyyəsi, Əl işi |
| İş yeri | * Kornell Universiteti
 |
| Təhsili | * Latviya Universiteti (1990-cı ilədək)
 |
| Elmi rəhbəri | Rusinş Martınş[d] |
| pi.math.cornell.edu/~dta… |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Dayna Tayminya** (*latış.* Daina Taimiņa‎, ing. Daina Taimina ; 19 avqust 1954, Riqa) — latviya əsilli amerikan riyaziyyatçısı. Riyaziyyat elmlər doktoru.

## Bioqrafiyası

Dayna Tayminya 1954-cü ildə Riqada anadan olmuşdur. O, Riqa gimnaziyasını və Latviya Universitetini bitirib. 1990-ci ildə Belarus Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat İnstitutunda «Behavior of Different Types of Automata and Turing Machines on Infinite Words» disertasiyasını müdafiə etmişdir. 1992-ci ildə isə Latviya Universitetində doktorluq disertasiyasaını müdafiə edir. Latviya Universitetində və Riqada Müəllim Təhsili İnstitutunda pedaqoq vəzifəsində işləmişdir. 1992-1996-cı illərdə «Zvaigzne» və «Mācību grāmata» mətbələrində elmi redaktor vəzifəsində çalışıb. 1997 - 2006-cı illərdə Kornell Universitetində dosent vəzifəsində çalışmışdır.

2007-ci ildən Dayna Tayminya New York-da Kornell Universitetində professor olaraq riyaziyyatdan dərs deyir.
2010-cu ildə hər il təqdim edilən *Diagram* mükafatının lauriyyatı olur. Hansı ki hər il "The Bookseller" jurnalı bu mükafatı təqdim edir. Dayna Tayminyanın «Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes» kitabı mükafat münsifləri tərəfindən "tam dəlilik" adlandırılır.

## Nəşrlər

Müəllifi olduğu kitablar :

* «Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes» (AK Peters, 2009)
* Experiencing Geometry: Euclidean and Non-Euclidean with History (co-author with David Henderson, 3rd edition, Pearson Prentice Hall, 2005)
* «Riyaziyyatın tarixi» (1990.)
* «Antik riyaziyyat», Mathematics in antiquity (Latviya), Riqa: University Press, 1981

və b.

Ümumi rus, latış və ingilis dilində 47 nəşr.

## İstinadlar

## Mənbə

* Şəxsi veb səhifə (ing.)
# Atəş ramı

**Atəş ramı** və ya **Taran** — döyüşdə istifadə oluna biləcək ən sonuncu hücum variantıdır. Hücum vasitələri bitmiş və ya zədələnmiş təyyarənin digər təyyarəyə və ya yer hədəfinə çırpılması ilə məhv üsuludur. Təyyarələrin ixtirasından çox əvvəl dəniz və quru döyüşlərində bu hücum növündən istifadə olunmuşdur. Atəş ramı ilə Kamikadze hücumları eyni deyildir. Çünki atəş ramı zamanı pilotun sağ qalmaq ehtimalı vardır. İlk taran 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi zamanı Pyotr Nesterov tərəfindən həyata keçirilmişdir. Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri tarixində ilk dəfə atəş ramı həyata keçirən pilot polkovnik Zaur Nudirəliyev olmuşdur.

## İstinadlar
# Homofoniya (dəqiqləşdirmə)

**Homofoniya** və **Homofonik** yunanca ὁμόφωνος (*homóphōnos*), hərfi mənada ὁμός (*homós*) - "eyni" və φωνή (*phōnē*) - "səs" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib və "eyni səslənir" mənasını verir və aşağıdakılardan birinə istinad edilə bilər:

* Homofonlar - eyni tələffüzlü sözlər
* Homofoniya - musiqidə bir neçə səsin eyni ritmdə və harmoniyada hərəkət etdiyi teksturadır
* Homofoniya (yazı) — yazı sistemləri nəzəriyyəsində fonoqramın formalarından biridir
* Homofonik əvəzetmə şifrəsi − açıq mətn hərf tezliklərini homofoniya ilə maskalayan şifrə: "e"yə "z" ilə müqayisədə daha çox homofonik şifrəli mətn simvolları verilir
# Şaolin

Şaolin məbədi
**Şaolin** (Çincə: 少林寺, pinyin: Shàolínsì) - Sunşan dağında yerləşən, mərkəzi Çin Büdpərəst məbədidir.

## Tarix

Şaolin məbədi 464-cü ildə Çinə səyahət edən ilk hind rahiblərindən biri olan Bodhidharmanın fəaliyyəti sayəsində, 495-ci ildə Sunşan dağı ətrafında tikilmişdir. 1928-ci ildə Şi Yuan (ing. Shi Yousan) adlı ordu başçısının əmri ilə Şaolin məbədi yandırılmışdır. Bu vaxtda artıq məbəddə döyüş sənətləri ilə məşğul olan ustalar olmur. Bir müddət sonra Tszi Tsinin oğluna bura yenidən qayıtmaq və rahiblərə döyüş sənətlərini öyrətmək təklif olunur. Müasir Şaolin ustaları məhz ondan döyüş sənətinin sirlərini öyrənmişlər. Şaolin Kunq-fu döyüş növü bu məbəddə yaranmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt
# Soen Şaku

| Soen Şaku |
| --- |
| yap. 釈宗演 |
|  |
| Doğum tarixi | 10 yanvar 1860(1860-01-10) |
| Vəfat tarixi | 29 oktyabr 1919(1919-10-29) (59 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Kamakura, Kanaqava prefekturası, Yaponiya
 |
| Vəfat səbəbi | ağciyər iltihabı |
| Təhsili | * Keyo Universiteti[d]
 |
| Fəaliyyəti | bhikşu |

**Soen Şaku** (釈 宗演, *Şaku Soen*, 10 yanvar 1860 – 29 oktyabr 1919, Kamakura, Kanaqava prefekturası) – Yaponiya buddist keşişi. Zen buddizminin Rinzay sektasına mənsub olmuşdur. O, ABŞ-də Zen buddizminə dair dərslər vermiş ilk şəxsdir.

## Həyatı

Soen Şaku 1859-cu ildə Yaponiyanın Vakasa əyalətinin Takahama yaşayış məntəqəsində doğulmuşdur. Kiotoda yerləşən Myoşin məbədində və Kamakurada yerləşən Enqaku məbədində təhsil aldıqdan sonra Keyo Universitetinə daxil olmuşdur. 1889-cu ildə universitetdən məzun olmuş, Seylon və Hindistana səyahət etmişdir. 1892-ci ildə Enqaku məbədinin abbatı təyin olunmuşdur.

O, 1905–1906-cı illərdə ABŞ-də Zen buddizminə dair mühazirələr vermiş, ABŞ-də Zen meditasiyası təşkil edən ilk şəxs olmuşdur. 1906-cı ildə "Amerikalılar üçün Zen" adlı əsəri nəşr olunmuşdur. Yazıları 40 cild şəklində nəşr olunmuşdur.

## Şagirdləri

Şagirdi olmuş D.T. Suzuki onun məsləhəti ilə ABŞ-yə getmişdir. Digər şagirdi Ozuma Çikudo Almaniyada təhsil alarkən Zen buddizmi haqqında almandilli kitab yazmış, Avropada Zenə qarşı maraq oyatmışdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VII cild (Sake–Temm). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 76. ISBN 0-87011-627-4. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2023.
# Sensey

**Sensey** (先生, *sensey*, "əvvəl doğulmuş", "öncəgörən", "yaşca böyük") — Yaponiyada müəllim, həkim, yazıçı, rəhbər və ya digər nüfuzlu şəxsə, həmçinin yaşca xeyli böyük adama hörmət əlaməti kimi işlədilən müraciət forması. Ümumiyyətlə şəxsin adından sonra işlənir və "müəllim" mənasındadır. Eyni söz Koreyada da (kor. 선생님, sonsennim) oxşar məna daşıyır. Çində bu sözün ekvivalenti olan "syanşen" (hərf. "cənab") rəsmi və nəzakətli müraciət formasıdır.

Bundan başqa, bu söz ingilis dilinə "Sensei" kimi qəbul edilmişdir. Bu, "mentor", "tələbə", "müəyyən yerdə təhsil almış" və ya "sosial biliklərə malik kimsə" mənasında istifadə olunur. Yapon dilindəki "sensey" sözündən bir qədər daha mürəkkəb söz hesab olunur. Həmçinin, Palau dilində də mövcuddur.

## Mənşəyi

Termini təşkil edən iki heroqlif birbaşa "əvvəl doğulmuş" kimi tərcümə edilir. Bu, müdrikliyə yaş və təcrübə əsasında öyrədən birini nəzərdə tutur.

Bu termin e.ə. V əsrdən gec olmayaraq Çində meydana gəlmişdir. Şərq mədəniyyətində, xüsusilə Çin mədəniyyətində böyüklərə hörmət geniş yayılmışdır. Yaşca böyük olan şəxs daha müdrik hesab edilir, buna görə də gənclər onlara hörmət göstərməli və məsləhət üçün müraciət etməlidirlər. Müəllim yaşca böyük və buna görə də daha müdrik sayılan insanla eyniləşdirilir, nəticədə müəllimlərə də ata-babalar kimi eyni hörmət göstərilir. Bu münasibət Konfutsi təlimlərində — yəni Konfutsinin ideyalarında əsaslandırılır. Filosof indiki firavanlığın əsasını keçmişin dəyərlərinə hörmətlə yanaşmaqda görürdü.

Qədim zamanlarda "syanşen" cinsindən asılı olmayaraq istifadə edilən bir titul idi, lakin sosial statusu və hörməti olan müstəqil şəxslərin əksəriyyəti kişilər olduğuna görə bu, çox az sayda qadına aid edilmişdir. Müasir dövrdə "syanşen" sözü kişilər üçün bir titula çevrilmişdir. XXI əsrə daxil olduqdan sonra Çin akademik dairələri "syanşen" sözündən spesifik kimlikləri olan qadınlara üçün istinad etmək üçün istifadə edilməsi ilə bağlı müzakirələr olmuşdur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* What is a Sensei in Judo?
* Karate: What is a Sensei in Karate? Arxivləşdirilib 2018-08-21 at the Wayback Machine
# Şamarpa

**Şamarpa** (tib.: ཞྭ་དམར་པ་, Vayli: *Zhwa-dmar-pa*, hərf. "qırmızı tacın sahibi"), həmçinin **Kyunzinq Şamar Rinpoçe** — Tibet buddizminin karma-kaqyu məktəbində əsas tulku xətlərindən biri. Şamarpanın Amitabha Buddanın zehninin təzahürü olduğu qəbul edilir. Tulku şamarpaların ənənəvi iqamətgahı Lhasa yaxınlığındakı Yanqpaçen monastırı olmuşdur.

İlk şamarpa — Kedrup Draqpa Senqe (1283–1349) III Karmapa Ranqcunq Dorcenin şagirdi idi. Karmapa şagirdinə al-qırmızı tac və çamarpa titulunu verniş, Tibet buddizmində ikinci tulku xəttini yaratmışdıt. İlk belə xətt karmapaların xətti idi. Bu hadisənin, II Karmapa Karma Pakşinin "Gələcək karmapalar iki formada zühur edəcəklər" şəklindəki öncəgörməsinin həyata keçməsi olduğu qəbul edilir. IV Karmapa Riqpe Dorce qırmızı tacı II Şamarpaya qaytardığı zaman Karma Pakşinin öncəgörməsini xatırladaraq demişdi: "Sən bir təzahürsən, mən isə digər. Ona görə də Kagyu xəttinin təlimlərinin fasiləsizliyinə cavabdehlik hər ikimizin üzərinə düşür". Şamarpa tez-tez, xüsusilə kaqyu ənənəsinin erkən mətnlərində, "Qırmızı taclı karmapa" adlandırılır.

Şamarpaların ardıcıl reinkarnasiyaları VIII Tay Situ Çokyi Cunqne və Belo Tsevan Kunhyab tərəfindən yazılmış "Ay qarının mirvarili gərdənliyi" adlı əsərdə təsvir edilir.

## İstinadlar
# Meksikada Buddizm

Valle de Bravoda Tibet Buddist ritualı.
Buddizm Meksikada 108,701 ardıcıl və ya ümumi Meksika əhalisinin 0,09%-ni təşkil edən azlıq dinidir.

## Tarix

Casa Tibet México (qərargahı Mexiko şəhərinin Colonia Romanında yerləşir) yaradılan Tibet Evlərinin üçüncüsü idi. Onun əsası XIV Dalay Lama tərəfindən Meksikaya ilk səfərində qoyulmuşdur. Casa Tibet-in əsas məqsədlərindən biri şərq kosmoqoniyasını əhatə edən ezoterik Yeni Əsr inancları ilə mübarizə aparmaq və əsl Tibet mədəniyyətini və mənəviyyatını yaymaq və qorumaqdır.

Cari Direktor, Lama Marko Antonio Karam Dalay Lama tərəfindən Casa Tibet-ə başçılıq etmək üçün seçilmişdir. Casa Tibet-in iştirak etdiyi digər mühüm missiya Hindistanın Dharamşala şəhərində yerləşən tibetli uşaqların sponsorluğudur. Meksikada onlar küçə uşaqlarına, yerli uşaqlara və tək analara kömək ediblər. Casa Tibet prozelitizm etmir, lakin Tibet ideologiyası haqqında öyrənmək istəyən şəxsi rədd etməyəcək.

## İstinad
# Harşa

| Harşa |
| --- |
|  |
| Doğum tarixi | 590(0590) |
| Vəfat tarixi | 647(0647) (56–57 yaşında) |
| Fəaliyyəti | şair, dramaturq |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Harşa** (*Harşavardhana*; 590 – 647) — Şimali Hindistanı 606–647-ci illərdə udarə edən Puşpabxuti nəslindən hökmdar.

## Haqqında

VI əsrdə Şimali Hindistanda ən böyük dövlətlər Qauda (Şimali və Qərbi Bеnqaliya), Maukhari (paytaxtı Kanauc, Qanqın orta axarları və Doab), Puşpabhuti (yuxarı Doab, paytaxtı Şthaneşvara, müasir Delhi və Sirhinda əraziləri) idi, bu üç dövlət bir-birilə qanlı mübarizə aparırdı.

VIII əsrə kimi Maqadhada Quptlara aidiyyəti olmayan sülalələr hökmranlıq edirdilər. Qanqdan şimalda paytaxtı müasir Kanauc olan Maukhariya dövləti, Satlec və Camna çayları arasında mərkəzi Sthaneşvara olan dövlət, Pəncabda isə Maqadhada hökmranlıq edən Qupt və Maukhariya sülaləsi ilə qohum olan Prabhakaravardhana hakimiyyətdə idi. Onun ölümündən sonra Puşpabhuti (Sthaneşvara) hökmdarının dəstəklədiyi Maqadha Qupt sülaləsi və Maukhariyalı sülaləsi arasında müharibə baş verdi, bu döyüşdə hökmdarlar həlak oldu. Qupt və Maukhariya dövlətləri Harşinin (və ya Harşa) hakimiyyəti (606–647-ci illər) altında birləşdirildi. Harşa hakimiyyəti illərində Qupt imperiyasının qüdrətini müəyyən qədər bərpa etsə də, bütün Hindistanı əhatə edən imperiya yaranmadı.

Harşa haqqında tarixçi-xronikaçı Banunun yazdığı "Harşaçarita" əsərində maraqlı məlumatlar əksini tapmışdır. Banu bildirirdi ki, "Harşanın hakimiyyətinin ilk altı ilində fillərin üzərindən zirehləri çıxarmadılar, döyüşçülər dəbilqələrini, zirehlərini yerə qoymadılar". Bu döyüşkənliyin nəticəsində də Harşa bütün Şimali Hindistanı tutdu. Qauda hökmdarı Şaşankinin ölümündən sonra Harşa Maqadha və Benqalı ələ keçirdi. Harşa dövləti XIII əsrin əvvəllərinədək Hindistanda sonuncu hind imperiyası oldu, bu dövlətin ərazisinə Malva və Racputandan başqa Şimali Hindistanın digər əraziləri daxil idi.

Güclü feodal dövləti olan Harşa dövründə sistemli vergi siyasəti yürüdülür, ticarət inkişaf edirdi. Harşa zamanında məhsulun 1/6-dən torpaq vergisi tutulur, dövlətin xəzinəsi daxili və xarici bazar vergiləri hesabına dolurdu. Harşanın ölümündən sonra dövləti bir neçə yerə parçalandı, vassal vilayətlərdən ibarət olması imperiyanın tez bir zamanda çökməsinə gətirib çıxardı.

Harşanın əcdadları şivaist olsa da özü buddizmi qəbul etmişdi. Onun hakimiyyəti illərində Nalanddakı (müasir Allahabad yaxınlığında) buddist universitet Hindistandan kənarda da məşhur idi. Altı mərtəbəli binası, təsərrüfat tikililəri olan, geniş ərazini əhatə edən Naland universitetində minlərlə tələbə təhsil alır və yaşayırdı.

Harşa dövründə buddizm dəstəklənsə də, buddist məbədlərinin tikintisinə xüsusi diqqət yetirilsə də, bu dini təlim tənəzzül dövrünü keçirirdi. Feodalizmin inkişafı ilə qapalı natural təsərrüfatların yaranması geniş kütlələrə müraciət edən buddizmin qarşısını aldı, daha qapalı və sərt varna-cati sistemi olan hinduizmin mövqelərini möhkəmləndirdi.

## İstinadlar