Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Köçmə

Cənubi Amerikanı təbliğ edən Yaponiya hökumətinin afişası
**Köçmə** və ya **emiqrasiya** (lat. emigro — "köçürəm") — iqtisadi, siyasi, şəxsi şərtlər səbəbindən bir ölkədən digərinə köçmə.

## İtələmək və çəkmək

### İtələyici faktorlar

* Məşğulluq və sahibkarlıq imkanlarının olmaması
* Təhsil imkanlarının olmaması
* Siyasi və ya dini hüquqların olmaması
* Həbs və ya cəza təhlükəsi
* İrq, din, cinsiyyət və ya cinsi yönümə əsaslanan təqib və ya dözümsüzlük
* Evlilik üçün həyat yoldaşı tapmağın mümkünsüzlüyü
* Din seçmək və ya seçməmək azadlığının olmaması
* Əkin sahələrinin çatışmazlığı
* Ziddiyyətli hüquqi və ya siyasi şərtlər
* Ağır və ya uğursuz iqtisadiyyat
* Hərbi çağırış, müharibə və ya terrorizm
* Aclıq və ya quraqlıq
* Silahlı qüvvə və ya zorla çıxarılması

### Çəkici faktorlar

* Əvvəl köçmüş qohum və ya informantların əlverişli məktubları; zəncirli miqrasiya
* Kənd təsərrüfatı sahələrinin ucuz alışı
* Sürətli zənginləşmə
* Daha çox iş imkanı
* Daha yüksək ödənişin vəd edilməsi
* Əvvəldən ödənişli səyahət (qohumlardan yardım)
* Daha yaxşı rifah proqramları
* Daha yaxşı məktəblər
* Yeni bir ölkə qurmaq (tarixi cəhətdən)
* Xüsusi mədəni və ya dini icmaların qurulması
* Siyasi azadlıq
* Mədəniyyət imkanları
* Həyat yoldaşı tapmağın daha böyük imkanı
* Əlverişli iqlim
* Sərhədlər arasında asanlıqla gediş

## İstinadlar
# Lisu xalqı

Lisular
çin. sadə. 傈僳族|   |
| Çində, Myanmada, Tailandda və Hindistanda yaşayan Lisu əsilli qızlar |
| Ümumi sayı |
| ≈ 1 100 000 |
| Yaşadığı ərazilər |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  ÇXR | 702 839 | (2010) |
|  Myanma | 300 000 | (2007) |
|  Tailand | 40 000 | (2007) |
|  Hindistan | 2 700 | (2007) |

 |
| Dili |
|
Lisu dili |
| Qohum xalqlar |
|
Lolo-Birma xalqları |

**Lisular**, **Lisu xalqı** — (çin. sadə. 傈僳族, pinyin: *Lìsù Zú*) — Çin Xalq Respublikasında rəsmən tanınan 55 etnik azlıqdan biri, həmçinin Myanmada, Tailandda və Hindistanda yaşayırlar. Ana dilləri Lisu dilidir. Lisu dili Çin-Tibet dil ailəsinin Tibet-Birma qrupunun Lolo-Birma yarımqrupuna daxil olan dillərdən biridir. Çində 1990-cı il sayımı zamanı 574.856 nəfər, 2000-ci il sayımı zamanı 634.912 nəfər, 2010-cu il sayımı zamanı isə 702.839 nəfər etnik lisu siyahıya alınmışdır. 2010 sayımına görə Çində qeydə alınmış etnik lisuların 95.09%-i (668336 nəfər) Yunnan əyalətində yaşayır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Yay Dilçilik İnstitutunun yayımladığı "Etnoloq sorğu kitabçası"nın 17-ci nəşrində Lisu dili.  (ing.)
# Monqorlar

Monqorlar
çin. ənən. 土族, pinyin: *Tǔzú*|  |
| "Nadun bayramı"nda monqorların masqalı rəqsi |
| Ümumi sayı |
| ≈ 290 000 |
| Yaşadığı ərazilər |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  ÇXR | 289 565 | (2010) |

 |
| Dili |
|
Monqor dili |
| Qohum xalqlar |
|
Monqollar |

**Monqorlar**, **Tu xalqı** — (monqol. *Монгор ястан*, çin. ənən. 土族, pinyin: *Tǔzú*) — Çin Xalq Respublikasında rəsmən tanınan 55 etnik azlıqdan biri. Ana dilləri Monqor dilidir. Monqor dili Altay dil ailəsinin Monqol qrupunun şərq yarımqrupuna daxil olan dillərdən biridir. Çində 1990-cı il sayımı zamanı 191.624 nəfər, 2000-ci il sayımı zamanı 241.198 nəfər, 2010-cu il sayımı zamanı isə 289.565 nəfər etnik monqor siyahıya alınmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Yay Dilçilik İnstitutunun yayımladığı "Etnoloq sorğu kitabçası"nın 17-ci nəşrində Tu xalqı.  (ing.)
# Sarı uyğur dili

| Sarı uyğur dili |
| --- |
| Ölkə | * Çin
 |
| Danışanların ümumi sayı | * 4.600 nəf. (2007)
 |
| Təsnifatı |
| türk dilləri
ortaq türk dili
Sibir türk dilləri
Xakas dilləri
Sarı uyğur dili |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | tut |
| ISO 639-3 | ybe |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | syg |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1427 |
| Ethnologue | ybe |
| ELCat | 1207 |
| IETF | ybe |
| Glottolog | west2402 |

**Sarı uyğur dili** — sarı uyğurlar tərəfindən danışılan türk dili. Çin Xalq Respublikasında, Qansu vilayətinin Sunan-Yuğur Muxtar Rayonu və Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu ərazilərində danışılır. Xakas qrupuna aiddir. Bəzi əlamətlərə görə Sayan, uyğur və runik yazıların dilinə də yaxınlaşır. Genetik əsas xakaslarla bağlıdır.

Hal-hazırda yazılı dil hesab edilməyən sarı uyğur dilini, bəzi mənbələrə görə, Çin yazısından istifadə edərək yazmaq mümkündür.

Sarı Uyğur türkcəsi

1.bər

2.şigə

3.oş

4.diord

5.bes

6.axldə

7.idə

8.sağəs

9.tohğəs

10.on

## İstinadlar

## Mənbə

* Малов С. Е. Язык жёлтых уйгуров: cловарь и грамматика. Алма-Ата: Издательство АН КазССР, 1957, 197 с.
* Тенишев Э. Р., Тодаева Б. Х. Язык желтых уйгуров. Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1966, 84 с.
* *Тенишев Э. Р., Тодаева Б. Х.* Язык жёлтых уйгуров. Языки народов Азии и Африки. М.: Наука (ГРВЛ). 1966.
* Малов С. Е. Язык желтых уйгуров: тексты и переводы. Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1967, 219 с.
* *Тенишев Э. Р.* Строй сарыг-югурского языка. М.: Наука. 1976.
* *Collective.* The Turkic languages. London and New York: Routledge. 1998. 397–402. ISBN 9780415082006.
* Martina Erica Roos. The Western Yugur (Yellow Uygur) language: grammar, texts, vocabulary. Proefschrift ter verkrijging van de graad van Doctor. Leiden: Rijksuniversiteit te Leiden, 2000, IX+422 p.
* Abdürreşit Celil. Sarı Uygurların sosyo-kültürel yapısı. Doktora tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002, 367 s.
* Mei Guo. Sarı Uygur Türkçesinin ağızları. Doktora tezi. Ankara: T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017, XV+2264 s.
# Şəkilçi

**Şəkilçi** — lüğəvi mənası olmayan, sözün ayrılıqda işlənə bilməyən və kökə qoşulduqdan sonra leksik və ya qrammatik məna yaradan hissəsidir. Azərbaycan dilində, bir qayda olaraq, əvvəl kök, sonra isə şəkilçi gəlir, lakin bəzi şəkilçilər sözün kökündən əvvələ də qoşula bilir.

Məsələn: comərd, nakişi.

Şəkilçilər 2 cür olur: leksik şəkilçilər və qrammatik şəkilçilər.

## Leksik şəkilçilər

İkinci adı sözdüzəldici şəkilçilərdir. Azərbaycan dili qrammatikasında leksik şəkilçilər ∧ işarəsi ilə göstərilir.

Bu şəkilçilər sözlərin kökünə yaxud başlanğıc formasına qoşularaq yeni mənalı söz yaradır. Yeni yaranan sözlə kök arasında məna yaxınlığı olur.

Leksik şəkilçilər həm milli, həm də alınma ola bilər. Alınma leksik şəkilçilər, əsasən, isim, sifət və zərflərin yaranmasında istifadə olunur.

Azərbaycan dilində leksik şəkilçilər əsasən sözün sonuna artırılır. Sözlərin önünə artırılan şəkilçilər alınma şəkilçilərdir. Məsələn, na- (nakişi), la- (laməkan), ba- (baməzə), bi- (binamus) və s. Söz önünə artırılan şəkilçilər əsasən inkarlıq, əks məna yaratmaq üçün istifadə olunur və əksər hallarda *-sız* mili şəkilçisi ilə əvəzlənə bilir.

Leksik şəkilçilər qrammatik şəkilçilərdən əvvəl işlənir. Ancaq bəzi leksik şəkilçilər var ki, qrammatik şəkilçidən sonra işlənə bilir: -kı, -sız, -gil, -dakı. Bu hal Azərbaycan dilinin iltisaqiliyini pozur. Həmçinin, leksik şəkilçilər ahəng qanununa uyğun olaraq, əsasən, iki və dörd cür yazılır, lakin belə şəkilçilər sırasında bir cür yazılanları da var.

* -daş, -kar, -keş, -dar.

* Hesabdar, bayraqdar, vətəndaş, zəhmətkeş, sənətkar.

* Vətən-daş, tələb-kar, zəhmət-keş, anbar-dar.

## Qrammatik

İkinci adı sözdəyişdirici şəkilçilərdir. Qrammatik şəkilçilər Azərbaycan dili qrammatikasında *∩* işarəsi ilə göstərilir. Ahəng qanununa uyğun olaraq həmişə iki və dörd cür yazılır.

Bu şəkilçilər sözün kökünə qoşularaq yalnız sözün formasını dəyişir, heç bir məna fərqliliyi yaratmır (yeni söz yaratmır). Qrammatik şəkilçilər söz birləşmələri və cümlələrdə sözlər arasında qrammatik əlaqə yaradır. Onlar əsasən lar lər şəkilçiləri ilə bilinir Qramatik şəkilçilər sözün leksik mənasını dəyişmir, Sözlər arasında əlaqə yaratmağa xidmət edir məsələn :Bakının küçələri

## İstinadlar
# Maliyyə savadlılığı

Maarifçilik səviyyəsi ilə israfçılıq arasında asılılıq
**Maliyyə savadlılığı** — Maliyyə savadlılığı fərdlərin büdcə, qənaət, borc alma və investisiya kimi təməl maliyyə anlayışları mövzusunda real iqtisadi şərtləri də nəzərə alaraq qəraralma qabiliyyətidir. İnsanların şəxsi maliyyə vəziyyətini necə idarə edəcəyi qabiliyyətini göstərən bir səviyyədir. Gündəlik həyatda insanlar qarşılaşdığı maliyyə vəziyyətlərinə qarşı öz problemlərini necə həll edə bilmə və planlı bir şəkildə qərarlar almanı göstərən kafilik, ya da qabiliyyətidir. Düzgün maliyyə qərarlarının verilməsi və fərdlərin maddi rifahının yaxşılaşdırılması üçün zəruri olan məlumatlılıq səviyyəsi, bilik, bacarıq, baxış və davranışlar toplusudur.
İƏİT – İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (ing. ing. Organization for Economic Co-operation and Development, OECD – demokratiya və bazar münasibətli iqtisadiyyat prinsipini qəbul edən inkişaf etmiş ölkələri birləşdirən beynəlxalq təşkilat) maliyyə savadlılığını bu şəkildə ifadə edir: "Maliyyə istehlakçılarının öz rifah hallarını yaxşılaşdıra bilmək üçün maliyyə məhsulları və konsepsiyalarını başa düşmək, maliyyə risklərini və imkanlarını qiymətləndirmək, məlumatlı seçimlər etmək və digər səmərəli addımlar atmaq üzrə bacarıqlar toplusudur".
Maliyyə savadlılığı anlayışı ABŞ və Avstraliyada Financial literacy (maliyyə savadlılığı), Kanada və İngiltərədə Financial capability (maliyyə qabiliyyəti) olaraq təyin olunmaqdadır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Uzunmüddətli qənaət və investisiyalar üçün maliyyə savadlılığı
* Maliyyə savadlılığı Arxivləşdirilib 2017-06-06 at the Wayback Machine
* Mərkəzi Bank "Maliyyə savadlılığı" layihəsi çərçivəsində tədbirlərini davam etdirir
* Maliyyə savadlılığı. Layihə haqqında
* Elmin İnkişafı Fondu "Gənc alimlər və maliyyə savadlılığı"
* "Gənc alimlər və maliyyə savadlılığı" müsabiqəsi elan edilib
* Finansal okuryazarlık nedir?
* Finansal Okuryazarlık nedir ?
* What Is Financial Literacy?
* What Is "Financial Capability?" Arxivləşdirilib 2017-04-28 at the Wayback Machine
* Financial capability
* Финансовая грамотность Arxivləşdirilib 2015-08-13 at the Wayback Machine
# Disleksiya

| Disleksiya |
| --- |
|  |
| XBT-10-KM | R48.0 |
| OMIM | 300509, 600202, 604254, 606616, 606896, 608995 |
| DiseasesDB | 4016 |
| MedlinePlus | 001406 |
| MeSH | D004410 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Disleksiya** — beyin qabığının zədələnməsi nəticəsində oxumaq (qiraət) qabiliyyətinin itməsidir.

Disleksiya anadangəlmə, inkişaf və zədəyə bağlı olaraq ikiyə ayrılır. Anadangəlmə disleksiya doğum əvvəli, doğum zamanı və doğum sonrası fəsadlara bağlı olaraq üçə ayrılır.
Anadangəlmə disleksiyaya zəif və rejimsiz qidalanma, hamiləlik zamanı keçirilən infeksiyalar və yanlış dərman istifadəsi səbəb ola bilər. Uzun və çətin doğuş zamanı uşağın nəfəs almasındakı gecikmə və sonradan keçirdiyi qızdırmalı xəstəliklər də disleksiyanın səbəblərindəndir.
İrsi faktorlara bağlı olaraq da disleksiya ortaya çıxa bilər..

Disleksiya anadangəlmə bir problem olduğu üçün uşaqlarda erkən yaşlarda özünü aşağıdakı əlamətlərlə göstərir:

1. Danışmada gecikmə
2. Yeni sözləri gec öyrənmə
3. Hərəkət və koordinasiya pozuqluğu
4. İstiqamət (sağ, sol, yuxarı, aşağı) və zaman (bu gün, sabah, əvvəl, sonra) anlayışlarında çətinliklər
5. Danışarkən düzgün sözlərdən istifadə etməmək

## İstinadlar
# Iris laevigata

| *Iris laevigata* |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:BirləpəlilərDəstə:QulançarçiçəklilərFəsilə:SüsənkimilərYarımfəsilə:SüsənkimilərTriba:SüsənkimilərCins:SüsənNöv:Iris laevigata |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Iris laevigata C.A.Mey. & Fisch., 1839
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 507024 |
| NCBI   | 198817 |
| EOL   | 482091 |

 |

 |

**Iris laevigata** (lat. Iris laevigata) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin süsənkimilər fəsiləsinin süsən cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri

### Homotipik sinonimləri

* *Limniris laevigata* (Fisch.) Rodion.
* *Xyridion laevigatum* (Fisch.) Klatt

### Heterotipik sinonimləri

* *Iris albopurpurea* Baker
* *Iris albopurpurea var. alba* Makino
* *Iris albopurpurea var. bakeri* Makino
* *Iris albopurpurea var. genuina* Makino
* *Iris gmelinii* Ledeb.
* *Iris itsihatsi* Hassk.
* *Iris laevigata var. alba* Ling Wang, L.Su & F.J.Shang
* *Iris laevigata f. albopurpurea* (Baker) Makino
* *Iris laevigata var. albopurpurea* (Baker) Takeda ex Makino
* *Iris laevigata f. leucantha* Makino & Nob.Tanaka
* *Iris maackii* Maxim.
* *Iris phragmitetorum* Hand.-Mazz.
* *Iris pseudacorus var. mandshurica* L.H.Bailey
* *Iris versicolor* Thunb.
* *Limniris maackii* (Maxim.) Rodion.
* *Limniris phragmitetorum* (Hand.-Mazz.) Rodion.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Sosial stiqma

**Stiqmatizasiya** (yun. στíγμα — "etiket, marka") — markalaşma, damğalama, stiqma tətbiq etmə. *Brendləşmə* sözündən fərqli olaraq, *stiqmatizasiya* sözü sosial etiketləşdirməyə aid edilə bilər. Bu mənada stiqmatizasiya bir keyfiyyətin (adətən neqativ) bir fərd və ya bir çox insanla əlaqələndirilməsidir, baxmayaraq ki, onunla əlaqəsi yoxdur və ya bu, sübut olunmayıb. Stiqma çoxsaylı stereotiplərin tərkib hissəsidir.

İ. Hoffmanın fikrincə, stiqmatizasiya sosial mənada biabırçı sosial keyfiyyətlə stereotip arasında münasibət növü – ona qarşı gözlənilən münasibət deməkdir, ictimai tanınma hüququndan məhrum olması səbəbindən tam sosial həyat yaşaya bilməməyi müəyyən edir.

Müsbət deviasiya ilə bağlı məsələlərdə stiqma nəzəriyyəsi bildirir ki, bu halda problem insanın davranışında deyil, ona qarşı sosial münasibətdədir. Hər hansı bir insanın müəyyən bir vəziyyətdə ümumi qəbul edilmiş normalardan kənara çıxması təbiidir və bu, patologiya deyil.

## İstinadlar
# Dil sosiologiyası

Aİ 24 dilə tərcümə edir və onun daxilində fəaliyyət göstərir. Şəkildə Avropa Parlamentinin deputatları tərcüməçi ünsiyyəti vasitəsilə 2020-ci il Aİ büdcəsi ilə bağlı mövqelərini qəbul etdiklərini göstərir.
**Dil sosiologiyası** — dilin cəmiyyətdəki rolunu, sosial quruluşlarla qarşılıqlı əlaqəsini və dilin sosial funksiyalarını öyrənən elmi sahədir. Bu sahə, dilin sosial təbəqələşmə, mədəniyyət, etnik qruplar və sosial institutlarla necə əlaqəli olduğunu araşdırır. Sosiolinqvistika ilə bağlı sahədir.

## Əsas tədqiqat sahələri

* Dil və cəmiyyət: Dil sosiologiyası, dilin cəmiyyətdə necə formalaşdığını və cəmiyyətin dilə necə təsir etdiyini öyrənir. Bu, dilin sosial dəyişikliklərə necə uyğunlaşdığını və cəmiyyətin dil vasitəsilə necə təşkil olunduğunu araşdırır.
* Dil və sosial təbəqələşmə: Fərqli sosial siniflər, yaş qrupları, cinsiyyət və etnik qruplar arasında dil istifadəsindəki fərqləri tədqiq edir. Bu, müxtəlif sosial qrupların dil vasitəsilə necə fərqləndiyini və özlərini ifadə etdiyini anlamağa kömək edir.
* Dil və mədəniyyət: Dil sosiologiyası, dilin mədəniyyətin formalaşmasında və ötürülməsindəki rolunu araşdırır. Bu, dilin mədəni dəyərləri, inancları və ənənələri necə əks etdirdiyini və qoruduğunu öyrənir.
* Dil siyasəti və planlaşdırması: Dilin rəsmi statusu, dil siyasətləri və dilin standartlaşdırılması kimi mövzuları əhatə edir. Bu, dövlətlərin və cəmiyyətlərin dilə dair siyasətlərinin necə formalaşdığını və tətbiq edildiyini araşdırır.

## Metodologiya

Dil sosiologiyası, sosioloji və dilçilik metodlarından istifadə edərək, dilin sosial aspektlərini tədqiq edir. Bu, sahə tədqiqatları, sorğular, müsahibələr və mətn təhlili kimi metodları əhatə edir.
Dil sosiologiyası, dilin cəmiyyətdəki funksiyalarını və sosial strukturlarla qarşılıqlı əlaqəsini anlamağa kömək edir. Bu, dilin sosial identiklik, güc münasibətləri və mədəniyyətin formalaşmasındakı rolunu dərk etmək üçün vacibdir.
Bu sahə, həmçinin dil siyasətləri və təhsil proqramlarının hazırlanmasında, çoxdilli cəmiyyətlərdə dilin idarə olunmasında və dilin sosial ədalət məsələlərində əhəmiyyətli rol oynayır.

## Həmçinin bax

* Antropoloji linqvistika
* Linqvistik antropologiya

## İstinadlar
# Alleqretto (musiqi)

**Alleqretto** (it. allegretto) — alleqroya nisbətən bir qədər ağır, yavaş, aramlı temp (allegro-dan) yavaş, andante-dən yeyin.

## Həmçinin bax

* BPM (musiqi)

## İstinadlar
# Koine (dilçilik)

Fərqli dialektlərə baxmayaraq, Qədim Yunanıstanda koineizasiya müxtəlif Yunan siyasi qurumlarına ticarət və diplomatik əlaqələri davam etdirməyə imkan verdi.
**Koine** — dilçilikdə, eyni dilin qarşılıqlı anlaşılan müxtəlif dialektlərinin təmasda olması, qarışması və sadələşməsi nəticəsində yaranan ümumi və ya standart dialektə verilən addır. Bu termin, qədim yunan dilində "ümumi" mənasını verən "koiné" sözündən götürülmüşdür.
Koine dilinin yaranması prosesi, koineizasiya adlanır və adətən yeni məskunlaşma yerlərində, fərqli dialektlərdən olan insanların bir araya gəlməsi ilə baş verir. Bu proses, iki və ya daha çox qarşılıqlı anlaşılan dialektin qarışması nəticəsində yeni bir danışıq variantının meydana çıxması ilə nəticələnir. Koineizasiya, pidgin və ya kreol dillərinin yaranmasından fərqli olaraq, adətən bir neçə nəsil ərzində baş verir və iştirak edən dialektlərin qarşılıqlı anlaşılabilirliyi səbəbindən daha az radikal dəyişikliklərə səbəb olur.
Tarixdə ən tanınmış koine nümunəsi, Makedoniyalı İsgəndərin fəthlərindən sonra yaranan və Hellenistik dövrdə, Roma İmperiyasında və erkən Bizans İmperiyasında geniş istifadə olunan Koine Yunan dilidir. Bu dil, əsasən Attika və İoniya dialektlərinə əsaslanırdı və Aralıq dənizi bölgəsi ilə Orta Şərqdə lingua franca kimi xidmət edirdi. Koine Yunan dili, həm də Septuaginta (Yəhudi Əhdi-Ətiqin yunan dilinə tərcüməsi) və Yeni Əhdi-Cədid kimi dini mətnlərin dili idi.

## Koine dilinin növləri

*Koiné Greek* Makedoniya İmperiyasının dili oldu; ikinci dil kimi geniş istifadə olunurdu.
Koine dilləri, regional və ya immiqrant koine olaraq iki növə ayrılır. Regional koine, güclü bir regional dialektin digər dialektlərlə təmasda olması nəticəsində yaranır və istifadəsi yaranma bölgəsindən kənara da yayıla bilər. İmmiqrant koine isə, fərqli dialektlərdən olan insanların yeni bir məskunlaşma yerində bir araya gəlməsi ilə formalaşır. Məsələn, 19-cu və 20-ci əsrlərdə müxtəlif Hindi dialektlərini danışan insanların müstəmləkə dünyasında müxtəlif yerlərə köçməsi nəticəsində fərqli Hindi koineləri yaranmışdır.
Koine dillərinin yaranması, dilin sadələşməsi və dialekt fərqlərinin azalması ilə nəticələnir. Bu proses, dilin daha geniş bir coğrafi ərazidə və müxtəlif sosial qruplar arasında ünsiyyət vasitəsi kimi qəbul edilməsini asanlaşdırır. Beləliklə, koine dilləri, müxtəlif dialektlərin danışıcıları arasında ünsiyyəti asanlaşdıran və dilin standartlaşmasına töhfə verən mühüm bir fenomen olaraq qəbul edilir.

## Həmçinin bax

* Pidgin dili
* Kreol dili

## İstinadlar
# Livon dili

| Livon dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | līvõ kēļ |
| Ölkə | Latviya |
| Region | Livon sahili |
| Danışanların ümumi sayı | 1 |
| Təsnifatı |
| Kateqoriya |
Avrasiya dilləri |
| Ural dilləri
Fin-uqor dilləri
finno-perm dilləri
Finno-volj dilləri
Finno-Samic
Finnic
Livon dili |
| Yazı | latın əlifbası |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 | liv |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | liv |
| Ethnologue | liv |
| ELCat | 3388 |
| IETF | liv |
| Glottolog | livv1244 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Livon dili** və ya **Liv dili** (*latış.* līvõ kēļ‎ və ya *latış.* rāndakēļ‎) Ural dillərinin Fin filialına məxsusdur.Fevral 2009-cu ildə son bu dil anadili olan şəxs vəfat edərək , demək olar ki ölü dildir.Eston dili ilə sıx bağlıdır.

## Ümumi ifadələr

* Salam! – Tēriņtš!
* Nuş olsun! - Jõvvõ sīemnaigõ!
* Səhəriniz xeyir! - Jõvā ūomõg! / Jõvvõ ūomõgt!
* Yaxşı günlər! - Jõvā pǟva! / Jõvvõ päuvõ!
* Təşəkkür! - Tienū!
* Yeni iliniz mübarək! - Vȯndzist Ūdāigastõ!
* Bir – ikš
* İki – kakš
* Üç – kuolm
* Dörd – nēļa
* Beş – vīž
* Altı – kūž
* Yeddi – seis
* Səkkiz – kōdõks
* Doqquz – īdõks
* On – kim

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Livones.lv Arxivləşdirilib 2014-09-11 at the Wayback Machine
* Virtual Livoniya
* Ethnologue hesabatı Arxivləşdirilib 2012-09-30 at the Wayback Machine
# Kilometr

| Kilometr |
| --- |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölçdüyü anlayış | uzunluq |
| Simvolu | km |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Kilometr** (qısaca **km**) — geniş yayılmış uzunluq ölçü vahidi.

1 **km** = 1000 m = 0,621 mil = 0,9374 verst = 1094 yard= 3281 ft = 1,057×10−13 işıq ili = 6,67×10−9 AU

* 1 km² = 1000000 m²
* 1 km³ = 1000000000 m³
# Bədən tərbiyəsi

**Bədən tərbiyəsi** — insanın həyat tərzindən asılı olaraq öz sağlamlığına və fiziki vəiyyətinə düzgün davranış mədəniyyətinin formalaşmasıdır. B.t. sağlamlığı qorumaq və fiziki-idman fəaliyyətin sistemi, bədən və ruhun sağlamlığı və vəhdəti barədə məlumata malik olmaq, mənəvi və fiziki qüvvələrin inkişafı ilə səciyyələnir.

## İstinadlar
# Aktiv təlim

Aktiv təlim zamanı müəllim və şagirdlər arasında mümkün əlaqə sxemi
**Aktiv təlim** və ya **fəal təlim**. Təlim prosesində müəllimlə yanaşı şagirdlər də dərsin fəal iştirakçılarıdır. Passiv təlimdən fərqli olaraq burada müəllim və şagirdlər bərabər hüquqlara sahibdirlər. Passiv təlim avtokrat əlaqəyə əsaslandığı halda, aktiv təlim metodu demokratik münasibətlər əsasında qurulur. Onu interaktiv metodla eyniləşdirənlər də var, lakin bu tamamilə səhv yanaşmadır. Bəzi ümumi cəhətlərinə baxmayaraq onların arasındakı ciddi fərqlər elə ilk nəzərdə görünür.

## Həmçinin bax

Təlim metodları
# İbtidai təhsil

**İbtidai təhsil** — uşaqların ümumi təhsilinin birinci mərhələsidir. İbtidai təhsil alan uşaqlar ətraf mühit haqqında ilkin biliklər əldə edirlər, ünsiyyət və tətbiqi məsələləri həll etmək bacarıqlarına yiyələnirlər. Bu mərhələdə uşağın şəxsiyyəti formalaşmağa və inkişaf etməyə başlayır ki, bu da ibtidai təhsilin cəmiyyət və ölkə üçün əhəmiyyətinə sübutdur.İbtidai təhsilin məqsədi uşaqlarda oxu, yazı və hesablama vədişləri yaratmaq və möhkəmləndirmək, uşaqlara insan, cəmiyyət, təbiət və onlar arasındakı qanunauyğunluqlar haqqında ilkin həyati biliklərin verilməsini təmin etmək, uşaqlarda məntiqi və yaradıcı təfəkkür elementlərini formalaşdırmaq, istedadlı uşaqların erkən yaşdan üzə çıxarılmasını və inkişafını təmin etmək, uşaqlara həssaslıq, estetik və bədii zövq, əxlaqi-mənəvi keyfiyyətlər, fiziki mədəniyyət və özünəxidmət bacarıqları aşılamaqdır.

Azərbaycanda və əksər dünya ölkələrində ibtidai təhsil icbaridir. İbtidai təhsilə başlama yaşı adətən 5 yaşdan aşağı və 7 yaşdan yuxarı deyil. Azərbaycanda ibtidai təhsil 6 yaşdan başlanır. İbtidai təhsil pilləsini uğurla başa vuran şagirdlər ümumi orta təhsil pilləsinə adlayırlar.

Azərbaycanda qəbul edilmiş ümumi təhsil konsepsiyasına görə ibtidai təhsili başa vuran şagird aşağıdakıları bacarmalıdır:

* zəruri riyazi bilikləri həyatda tətbiq etməyi və sadə alqoritmləri yerinə yetirməyi, kompüter texnikasından istifadə etməyi;
* müşahidə etdiyi obyekt və hadisələri təsvir etməyi, onları səciyyəvi əlamətlərinə görə fərqləndirməyi;
* müstəqil və məntiqi düşünməyi, münasibət bildirməyi;
* ünsiyyət qurmağı, əməkdaşlıq etməyi, fikirlərini aydın ifadə etməyi;
* mədəni davranış, şəxsi gigiyena və müvafiq təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməyi;
* tapşırılan işi, habelə yaradıcılıq tələb edən işləri müstəqil yerinə yetirməyi, sadə əmək vərdişlərini tətbiq etməyi;
* öz vəzifələrini yerinə yetirməyi, özünün və digərlərinin hüquqlarına hörmət etməyi;
* Azərbaycan xalqının dili, əxlaqi-mənəvi dəyərləri, milli adət-ənənələri, tarixi, mədəniyyəti, incəsənəti haqqında qazandığı ilkin bilikləri sadə formada təqdim etməyi;
* yaşına uyğun bədii, elmi-kütləvi və məlumat xarakterli mətnləri oxumağı, mətndəki əsas məzmunu ayırmağı və ona öz fikrini bildirməyi, lüğətlərdən, məlumat xarakterli kitablardan istifadə etməyi;
* insanlara, təbiətə, əməyə, şəxsi və dövlət əmlakına ədalətli, qayğıkeş və tolerant münasibət bəsləməyi, gerçəkliyi estetik qavramağı.

## Xarici keçidlər

* İbtidai təhsil BMT-nin "Minilliyin məqsədi" kimi
* YUNESKO-nun dünyada ibtidai təhsil barədə məlumatları
* YUNESKO-nun Beynəlxalq Təhsil Standartı Təsnifatı
* Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsilin Konsepsiyası Arxivləşdirilib 2019-09-11 at the Wayback Machine