Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Baltlar

**Baltik xalqlar** və ya **Baltlar** (lit. baltai, *latış.* balti‎) — Hind-Avropa etno-linqvistik qrupu.

## Etmimologiya

Baltik ifadəsini ilk dəfə onun müasir olan mənasında, yəni Baltik dənizi üçün Adam Bremenlı 11-ci əsrdə isifadə edib. Baltik dillərin özündə bu söz *ağ* demək.

1845-ci ildə Georq Henrik Ferdinand Nesselmann latış və Litva dili ayrı, *baltik* adlı dil qrupda saymağa təklif edib.

## Tayfalar və millətlər

1200 illərdə Balt tayfaları. Şərqi baltlar darçını, Qərbi baltlat isə yaşıl rəngdədir. Sərhədlər təhminidilər.

| Bölgələr | Tayfalar və millətlər | Qollar |
| --- | --- | --- |
| Şərqi Baltlar† | Şərqi qoladlar | Moskva bölgəsi |
| Dnepr Baltları | Dnepr çayın hövzəsi |
| Şərqi (Orta) Baltlar | Latışlar | Latqallar |
| Litvalılar | Aukştatiya ("dağlılar") |
| Jemaytiyalılar ("aranlılar") |
| Pruss Litvalılar |
| Aralıq Baltlar† | Selilər | ancaq toponomastika |
| Zemqallar | ancaq onomastika |
| Kurşlar | ancaq onomastika |
| Qərbi baltlar† | Yatvyaqlar | tarixi bölgə |
| Prusslar | Sambiyalılar |
| Skaloviyalılar |
| Nadroviyalılar |
| Natangiyalılar |
| Bartlar |
| Pomezaniyalılar |
| Pogezaniyalılar |
| Qərbi qoladlar |
| Varmiyalılar |
| Sansalılar |
| Lubavalılar |
| Pomeran baltları | Pomeran |

†*Nəsli kəsilmiş*

## Mənbələr

* *Bojtár, Endre.* Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People. Budapest and New York: Central European University Press. 1999. 9. ISBN 978-963-9116-42-9.

## İstinadlar
# Macarıstan forinti

**Macarıstan forinti** — Macarıstanın pul vahidi. ISO 4217 əsasən valyutanın kodu **HUF**-dur (ing. Hungarian Forint kəlməsindən). 1945-1946-cı illərdəki hiperinflyasiyadan sonra 1946-cı il avqustun 1-də dövriyyəyə buraxılmışdır (keçmiş vahid pengö idi). O vaxtı pengönun forintə nisbəti 4⋅1029:1 idi.

Tarixən 1 forint = 100 fillerə bərabər idi, lakin 1999-cu ildən bəri filler dövriyyədən çıxarılıb.

16 noyabr 2015-ci il tarixində forint beynəlxalq banklararası CLS sistemində hesablaşmalar üçün istifadə olunan sərbəst konversiya edilən valyutaların siyahısına daxil edilmişdir.

## Tarixi

Pul vahidinin adı 13-cü əsrdən bəri *fiorino d'oro* (qızıl florin) adlı qızıl sikkənin zərb edildiyi Florensiya şəhərinin adından gəlir. 1806-1892-ci illər arasında Avstriya-Macarıstan imperiyasının pul vahidi macar dilində olan forint idi, həmin pul vahidi almanca Avstriya-Macarıstan quldeni və ya Avstriya florini kimi tanınırdı. Qulden 100 kreytserə bərabər idi (*krajczar*, müasir macar dilində *krajcár*).

1945-1946-cı illərdə hiperinflyasiyadan sonra pengönun dövriyyədən çıxması ilə forint 1946-cı il avqustun 1-də Macarıstanın pul dövriyəsinə yenidən daxil edilmişdir. Ölkədə hakimiyyətə gələn Macarıstan Kommunist Partiyası pul islahatını həyata keçirmiş və forintin gətirdiyi uğuru siyasi məqsədləri üçün istifadə edərək hakimiyyəti tam ələ keçirdi. Forint pengönu 4⋅1029 nisbətində əvəz etdi.

## İstinadlar
# Çelyabinsk meteoriti

Meteoritin göydəki izi, Çelyabinsk.
**Rusiyadakı 2013 il meteorit düşməsi** fevralın 15-də saat 09:20 bir neçə bölgələrində baş verdi. Meteoritin zərbə dalğası bir neçə binaların şüşələri sındırdı, nəticədə bir mindən çox adam yaralandı.

Meteorit 18 km/s sürətlə düşərək, qamaşdırıcı işıq yaratdı və 15–25 km yüksəklikdə partladı. Sonra meteoritin bir neçə fraqment tapıldı.

## Xarici istinadlar

* Rusiyada meteorit düşüb - VİDEO
# London metrosu

| London metropoliteni |
| --- |
|  |
|  |
| Təsvir |
| Ölkə |  Böyük Britaniya |
| Yerləşməsi | Böyük London |
| Açılış tarixi | 1863 |
| Gündəlik sərnişindaşıma |
4,8 milyon |
| İllik sərnişindaşıma |
1,34 milyard (2015-2016) |
| Saytı | Transport for London |
| Marşrut şəbəkəsi |
| Xətlərin sayı |
11 |
| Stansiyaların sayı |
270 |
| Texniki detallar |
|

| Xətlərin sxemi |
| --- |
|  |

 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

London Tube
**London metropoliteni** — Böyük Britaniyanın paytaxtı London şəhərində yerüstü və yeraltı metropoliten xətlərini birləşdirən nəqliyyat sistemi.

## Xətlər

**London metropoliteninin xətləri**| Xəttin adı | Sxemdəki rəngi | İlk sahənin açılışı\* | Xəttin açılışı | Xəttin tipi | Xəttin uzunluğu | Stansiyaların sayı | Qatar tipi | İllik sərnişindaşıma

```
(min nəfər)
```
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Metropoliten *Metropolitan* | purpur | 1863 | 1863 | Az dərin | 66,7 | 34 | S seriyası | 66 779 |
| Distrikt *District* | yaşıl | 1868 | 1868 | Az dərin | 64 | 60 | D78 S seriyası | 208 317 |
| Dairəvi *Circle* | sarı | 1884 | 1884 | Az dərin | 27 | 36 | S seriyası | 114 609\*\*\* |
| Şimal *Northern* | qara | 1890 | 1890 | Çox dərin | 58 | 50 | 1995 seriyası | 252 310 |
| Vaterloo and Siti\*\* *Waterloo & City* | firuzəyi | 1898 | 1898 | Çox dərin | 2,4 | 2 | 1992 seriyası | 15 892 |
| Mərkəz *Central* | qırmızı | 1900 | 1900 | Çox dərin | 74 | 49 | 1992 seriyası | 260,916 |
| Beykerloo *Bakerloo* | qəhvəyi | 1906 | 1906 | Çox dərin | 23,2 | 25 | 1972 seriyası | 111 136 |
| Pikadilli *Piccadilly* | göy | 1906 | 1906 | Çox dərin | 71 | 53 | 1973 seriyası | 210 169 |
| Viktoriya *Victoria* | mavi | 1968 | 1968 | Çox dərin | 21 | 16 | 2009 seriyası | 199 988 |
| Yubiley *Jubilee* | boz | 1879 | 1979 | Çox dərin | 36,2 | 27 | 1996 seriyası | 213 554 |
| Hammersmit and Siti *Hammersmith & City* | çəhrayı | 1863 | 1863 | Az dərin | 26,5 | 29 | S seriyası | 114 609\*\*\* |
| *\* Əgər ilk sahənin açılış tarixi xəttin açılış tarixindən daha əvvələ təsadüf edirsə, deməli bu xəttin hansısa sahəsi əvvəl digər xəttin və ya başqa dəmiryolu şirkətinin xidmətində olub*
*\*\* 1994-cü ildən London Metropolitenin tərkibindədir, daha əvvəllər Britaniya dəmir yollarına aid olmuşdur.*
*\*\*\* Xammersmit and Siti və Dairəvi xəttlərin illik sərnişindaşıması eyni rəqəmlərlə ifadə olunub, çünki hesablama hər iki xətt üçün eyni olan 24,3 millik (38,8 km) sahəyə görə orta milə düşən rəqəmə əsaslanır.* |

London xəritəsinin üzərində metro xətlərinin təsviri

* Westminister Station
* 1861 ci il işlərini göstərən bir təsvir
* Tüneller, İkinci Dünya müharibəsi zamanı sığınacaq olaraq istifadə olunub
*

## Mənbə

* Rəsmi sayt Arxivləşdirilib 2008-10-13 at the Wayback Machine
* London nəqliyyat muzeyi
* London metropoliteni *urbanrail.net* saytında Arxivləşdirilib 2011-05-08 at the Wayback Machine (ing.)
* London metropoliteninin fotoşəkilləri
# Qələvi metallar

**Qələvi metallar** - Elementlərin dövrü cədvəlinin ilk qrupunda (şaquli sırasında) olan metallardır. Fransium xaricində hamısı, yumşaq quruluşda və parlaq görünüşdədir. Asanlıqla əriyə bilər və uçucu hala keçə bilərlər. Nisbi atom kütlələri artdıqca, ərimə və qaynama nöqtələri də geniş göstərilir. Digər metallara müqayisədə, öz kütlələri də olduqca aşağıdır. Hamısı da, reaksiyalarda aktivdir. Ən yüksək əsas enerji səviyyələrində bir tək elektron daşıyırlar. Bu elektronu çox asan itirərək +1 yüklü ionlar meydana gətirə bildikləri üçün, qüvvətli reduksiyaedicidirlər. İstilik və elektriki çox yaxşı çatdırırlar. Suyla qarşılıqlı təsirləri çox güclüdür, suyla reaksiya nəticəsində hidrogen qazı ortaya çıxarırlar.Qələvilərə aiddir:

**LiOH, NaOH, Ca(OH)2**

## Xarici keçidlər

* "Group 1: The Alkali Metals". Visual Elements. Royal Society of Chemistry. İstifadə tarixi: 8 dekabr 2009.
* Atomic and Physical Properties of the Group 1 Elements An in-depth look at alkali metals
* Alkali Metal Bangs Filmed reactions of five-gram samples of the alkali metals with water
* Periyodik Cetvel Arxivləşdirilib 2016-11-25 at the Wayback Machine
# Rentgen şüaları

Rentgen borusu-Rentgen şüalarını almaq üçün istifadə olunan cihaz.
Rentgen şüaları sürətli elektronların metal hədəflə toqquşmasından sonra yaranır.
Bakıda yerləşən 1 saylı Vərəm Əleyhinə Dispanserdə rentgen otağı
**Rentgen şüaları** — fotonlarının enerjisi elektromaqnit dalğaları şkalasında ultrabənövşəyi şüalanma ilə qamma şüalanma arasında yerləşən (10 eV-dən bir neçə MeV-ə qədər) elektromaqnit dalğaları. Bu, ~103-dən ~10−2 Å (~102-dən ~10−3 nm) dalğa uzunluqlarına uyğundur.

## Tarixi

Rentgen şüalanması Vilhelm Konrad Rentgen tərəfindən kəşf edilmişdir. 1895-ci il noyabrın 8-də axşam saatlarında katod şüalarını təcrübə ilə öyrənən zaman Rentgen qaranlıq otaqda katod-şüa borusunun yaxınlığında platinosinerodist barium ilə örtülmüş kartonun işıqlandığını müşahidə etdi. Növbəti bir neçə həftə ərzində o, yeni kəşf etdiyi və "X-şüaları" (iks-şüaları) adlandırdığı şüalanmanın bütün əsas xüsusiyyətlərini öyrəndi. 1895-ci il dekabrın 22-də Rentgen Vürtsburq Universitetinin Fizika İnstitutunda kəşfi haqqında ilk ictimai çıxışını etdi. 1895-ci il dekabrın 28-də Vürtsburq Fizika-Tibb Cəmiyyətinin jurnalında Rentgenin "*Yeni növ şüalar haqqında*" adlı məqaləsi dərc olunmuşdur.

Bəzi məlumatlara görə, yalnız 1896-cı ildə nəşr edilmiş və onlara istinad edən mənbələrdə X-şüalarının fotokimyəvi təsirə malik olduğu Rentgendən 11 il əvvəl, Bakı real məktəbinin direktoru və fizika müəllimi, Bakı Fotoqrafiya Həvəskarları Dərnəyinin sədri Yeqor Semyonoviç Kamenski (1838–1895) tərəfindən təsvir edilmişdir. Həmin dərnəyin katibi Aleksandr Mişon da guya rentgenə bənzər fotoqrafiya təcrübələri aparmışdı, lakin 1949-cu il fevralın 22-də SSRİ Elmlər Akademiyasının Fizika-Riyaziyyat Elmləri Tarixi Komissiyasının iclasında Kamenskinin prioritetini əsaslandırmaq üçün mövcud materialın kifayət etmədiyi qənaətinə gəlinmiş və daha dəqiq və etibarlı məlumatların axtarışının davam etdirilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir.

Bəzi mənbələr rentgen şüalarının kəşfçisi kimi ukraynalı fizik İvan Pavloviç Pulyuyu göstərir, o, Rentgenin kəşfi dərc etməsindən 10 il əvvəl vakuum borularında axınlarla maraqlanmağa başlamışdı. Bu iddialara görə, Pulyuy qeyri-şəffaf obyektlərdən keçən və foto lövhələri işıqlandıran şüaları müşahidə etmişdi. 1890-cı ildə guya qurbağa skeleti və uşaq əlinin fotoşəkillərini əldə etmiş və Avropa jurnallarında dərc etdirmişdi, lakin şüaların ətraflı öyrənilməsi və patent alınması ilə məşğul olmamışdı. Bu fikir R. Qayda və R. Plyaşkonun Pulyuya həsr olunmuş monoqrafiyasında və fizika tarixinə dair digər əsərlərdə təkzib edilir, burada bu əfsanənin mənşəyi və inkişafı ətraflı təhlil olunur.. Pulyuy həqiqətən də rentgen şüalanmasının fizikasının öyrənilməsinə və tətbiq metodlarına böyük töhfə vermişdir (məsələn, rentgen şüaları ilə şüalanan qazlarda elektrik keçiriciliyinin yaranmasını ilk dəfə kəşf etmişdir), lakin bu, Rentgenin kəşfindən sonra olmuşdur.

## İstinadlar
# Piksel

Rastr təsvirinin yaxınlaşdırılmış sahəsi: solda — böyütmə vaxtı alınmış ayrı-ayrı piksellər, sağda — bikubik interpolyasiya ilə hamarlanmış sahə.
 Rastr təsvirinin yaxınlaşdırılmış sahəsi.
Piksellər üzərində qurma, nöqtələrdən istifadə, xətlər, hamarlamalar və s.
MK monitorunun matrisi
**Piksel** (bəzən də *pel*, ing.  pixel, pel — pixel**ement* sözlərinin ixtisarıdır) — rastr qrafikasında ikiölçülü rəqəmsal təsvirin ən kiçik məntiqi elementi və ya təsviri formalaşdıran ekran matrisinin fiziki elementi. Piksel bölünməz düzbucaqlı və ya yumru formadan təşkil olunmuşdur və müəyyən rənglə xarakterizə edilir. Rastr kompüter təsviri sətirlər və sütünlarlar üzrə yerləşmiş piksellərdən ibarətdir.
Həmçinin Pikseli səhvən işığa həssas matrisin (**sensel** — sens**or **el**ement*) elementi də adlandırırlar.

Təsvir nə qədər çox pikseldən ibarətdirsə, təsvirin keyfiyyəti də bir o qədər yüksəkdir. Əgər təsvirin miqyası böyüyürsə, piksellər böyük hissələrə çevrilir. İnterpolyasiya vasitəsilə pilləlilik hamarlamaq olar.

## Mənbə
# Uzun il

**Uzun il** — hal-hazırda istifadə etdiyimiz Qriqori təqvimində fevral ayı 28 gün əvəzinə 29 gün çəkən və 365 gün əvəzinə 366 gün davam edən hər dördüncü il. Bunun səbəbi Yer planetinin Günəş ətrafında tam dövretmə vaxtının (astronomik il), Günəşin eyni meridiandan iki dəfə keçməsi arasındakı ortalama vaxtın tam günə bərabər olmamasıdır. Belə ki, bir astronomik il 365 gün yox, 365,242 gündür.

## Uzun ilin təyin edilməsi

* Əksərən uzun illər **4-ə qalıqsız bölünən illər**dir: *1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2016, 2020, 2024* və s.

Ancaq bu halda astronomik ilin 365,250 olması lazım idi. Bu rəqəm isə 365,242 gün olduğu üçün qaydanın iki istisnası vardır:

1. 100-ə qalıqsız bölünən illərdən ancaq 400-ə qalıqsız bölünənlər uzun il sayılır: *1200, 1600, 2000, 2400* uzun illərdir (400-ə qalıqsız bölündüyü üçün), ancaq *1700, 1800, 1900, 2100* uzun il deyildir (4-ə qalıqsız bölünməyinə baxmayaraq).
2. Astronomik ili daha da dəqiqləşdirmək üçün 4000-ə qalıqsız bölünən illər də (400-ə tam bölünməsinə baxmayaraq) uzun il kimi qəbul edilməyəcək: *4000, 8000, 12000, 16000* və s.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Britannika ensiklopediyası
# 16 yanvar

| ←→Yanvar |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |

 |
| 2026-cı il |

**16 yanvar** — Qriqorian təqvimində ilin 16-cı günü.
Bu tarixdə ilin sonuna 349 gün (uzun ildə 350 gün) qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 3 yanvar tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

* E.ə. 27 — Oktavian Avqusta Roma Senatı tərəfindən Roma imperiyasının başlanğıcını qeyd edən "Avqust" titulu verilib.
* 929 — III Əbdürrəhman Kordova xilafətini təsis edib.
* 1555 — II Filipp İspaniyanın kralı olub.

### 1601–1900

### 1901–cari

* 1909 — Ernest Şeklton ekspedisiya zamanı Cənub maqnit qütbünü tapıb.
* 1979 — Sonuncu İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi ailəsi ilə birlikdə İrandan birdəfəlik qaçaraq Misirə köçüb.
* 2020 — Yaponiyada ilk dəfə COVID-19 qeydə alınıb.

### Azərbaycana aid hadisələr

* 1992 — İsveç və Suriya Azərbaycanın müstəqilliyini tanımışdır.
* 2001 — İsrafil Aşurlı Afrikanın ən yüksək dağı olan Kilimancaroya çıxan ilk azərbaycanlı olmuşdur.
* 2012 — Azərbaycanda "İdman ili" elan olunub.
* 2013 — Azərbaycanda "İnformasiya-kommunikasiya texnologiyaları ili" elan olunub.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

* 1477 — İohan Şöner, Almaniya alimi
* 1630 — Har Ray, Sikx qurusu

### 1601–1900

* 1847 — Kalman Miksat, Macarıstan yazıçısı
* 1885 — Sergey Rudenko, Sovet antropoloqu
* 1890 — Karl Froynd, Avstriya kinorejissoru

### 1901–cari

İsrafil Aşurlı
* 1907 — Aleksander Noks, Kanada aktyoru
* 1931
	+ Şöhrət Abbasov, Özbəkistan aktyoru
	+ Yohannes Rau, Almaniya prezidenti
* 1934 — Vasili Lanovoy, Rusiya aktyoru
* 1945 — Kit Veyn, ABŞ aktyoru
* 1948 — Con Karpenter, ABŞ kinorejissoru və bəstəkarı
* 1969 — İsrafil Aşurlı, Azərbaycan alpinisti
* 1980 — Seydu Keyta, Mali futbolçusu
* 1982 — Tuncay Şanlı, Türkiyə futbolçusu
* 1983 — Daysuke Sakata, Yaponiya futbolçusu
* 1986
	+ Dayki Niva, Yaponiya futbolçusu
	+ Paula Pareto, Argentina cüdoçusu
* 1995
	+ Takumi Minamino, Yaponiya futbolçusu
* 1996 — Cenni, Cənubi Koreya müğənnisi
* 1998 — Odsonn Eduard, Fransa futbolçusu

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

* 1547 — İohan Şöner, Almaniya alimi
* 1595 — III Murad, Osmanlı sultanı

### 1601–1900

Leo Delib
* 1794 — Edvard Qibbon, İngiltərə tarixçisi
* 1877 — Aleksandr Levitov, Rusiya yazıçısı
* 1891 — Leo Delib, Fransa bəstəkarı

### 1901–cari

* 1901 — Arnold Böklin, İsveçrə boyakarı
* 1936 — Albert Fiş, ABŞ seriyalı qatili
* 1942 — Kerol Lombard, ABŞ aktrisası
* 1944 — Yi Yuksa, Cənubi Koreya şairi
* 1949 — Vasili Deqtyaryov, Rusiya silah konstruktoru və mühəndisi
* 1967 — İvan Meşaninov, Rusiya dilçisi və etnoqrafı
* 1995 — Smet Kenesbayev, Qazaxıstan türkoloqu
* 2013
	+ Aslan Usoyan, Rusiya qanuni oğrusu
	+ Burhan Doğançay, ABŞ və Türkiyə boyakarı
* 2014 — Hiroo Onoda, Yaponiya kiçik leytenantı
* 2023 — Cina Lollobricida, İtaliya aktrisası

## Bayramlar və xüsusi günlər

* Myanmar — Müəllim Günü
* Tailand — Müəllim Günü

## İstinadlar
# Koreya Respublikası himni

| 애국가 |
| --- |
| Əqukka |
| Vətənpərvər mahnı |
|  |
|

---

**Koreya Respublikası rəsmi himni**

---

 |
| Bəstəkar | An İk Txe, 1936 |
| Təsdiqi | 1948 |
| Audio nümunəsi |
|

|  |
| --- |
| Fayl haqqında məlumat |

 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

"**Əqukka**" (kor. 애국가) — Koreya Respublikası dövlət himni.

## Himnin sözləri

| Koreya dilində | Oxunuşu | Azərbaycanca tərcüməsi |
| --- | --- | --- |
| 동해 물과 백두산이 마르고 닳도록,
하느님이 보우하사 우리나라 만세.

**후렴:**
무궁화 삼천리 화려 강산,
대한 사람, 대한으로 길이 보전하세.

남산 위에 저 소나무 철갑을 두른 듯
바람서리 불변함은 우리 기상일세.

후렴

가을 하늘 공활한데 높고 구름 없이
밝은 달은 우리 가슴 일편단심일세.

후렴

이 기상과 이 맘으로 충성을 다하여
괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세.

후렴 | Donqhə mulqva Bəkdusani marıqo daltorok
Hanınimi bouhasa urinara manse.

**Huryăm:**
Muqunqhva samçălli hvaryă qanqsan
Dəhan saram, dəhanıro qiri bocănhase.

Namsan vie că sonamu çălqabıl durın dıt
Baram sări bulbyănhamın uri qisanqilse.

Huryăm

Qaıl hanıl qonqhvalhande nopqo qurım ăpsi
Balqın darın uri qasım ilpyăndansimilse.

Huryăm

İ qisanqqva i mamıro çunqsănqıl dahayă
Qörouna cılqăuna nara saranqhase.

Huryăm |  |

## Həmçinin bax

* Cənubi Koreya bayrağı
* Cənubi Koreya gerbi
* Şimali Koreya himni

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nationalanthems.info saytında himnin səhifəsi
# Milli park

Los Kardones milli parkı (Argentina)
**Milli park** — mühafizə olunan xüsusi ərazi; xüsusi ekoloji, tarixi, estetik və digər əhəmiyyət daşıyan təbiət komplekslərinin yerləşdiyi və təbiəti mühafizə, maarifçilik, elmi, mədəni və digər məqsədlər üçün istifadə olunan təbiəti mühafizə və elmi tədqiqat idarələri statusuna malik olan ərazilər.

Bütün növ insan fəaliyyətinin məhdud olduğu qoruqlardan fərqli olaraq milli parkların əraziləridə turistlərin gəzintisinə icazə verilir. Məhdud miqyaslı ərazilərdə insanların yaşamasına və təsərrüfat fəaliyyətinə yol verilir. Dünyada ilk milli park Yellouston Milli Parkı hesab edilir. 1872-ci ildə ABŞ Konqresində qəbul edilmiş və prezident Uliss Qrant tərəfindən imzalanmış qanunun əsasında əsası qoyulmuş bu milli park hazırda ABŞ-nin Vayominq, Montana və İdaho ştatlarının ərazilərində yerləşir. Sahəsinə görə ən böyük milli park isə 1974-cü ildə yaradılmış Şimal-Şərqi Qrenlandiya Milli Parkıdır ki, onun da sahəsi 972 min km²-dir. Eyni zamanda ABŞ-də yerləşən Hot-Sprinq Milli Parkının sahəsi cəmi 22 km² təşkil edir.

Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin müəyyənləşdirdiyi mühafizə olunan ərazilərin koteqoriyalar üzrə bölgüsünə görə milli parklar II kateqoriyaya aiddirlər.

Dünyada olan bir sıra parların salınmasında dövlət sərhədləri nəzərə alınmamışdır. Məsələn Niger, Benin və Burkina Faso ölkələrinin ərazilərində salınmış və UNESCO-nun ümumünya İrsinə daxil edilmiş “W” Milli Parkını göstərmək olar. ABŞ və Kanada sərhəddində də bir-birinə qonşu olan Milli Parklar vardır. ABŞ-dəki Qleyşer MP-ı (Glacier NP) Kanada ərazisində yerləşən Uoterton Gölü MP-ı (Waterton Lakes NP) ilə həmsərhəddir. 1932-ci ildə yaradılmış Uoterton-Qleyşer Beynəlxalq Sülh Parkı dünyada yaradılmış ilk beynəlxalq sülh parkıdır.

11 yanvar Dünya qoruqlar və Milli Parklar Günü olaraq qeyd olunur.

## ABŞ-də milli parklar

ABŞ-də bütün Milli Parklar, milli mədəniyyət abidələri və digər tarixi abidələr əsası 1916-cı ildə qoyulmuş Milli Park Xidməti (MPX) (National Park Service) federal agentliyi tərəfindən idarə olunurlar. Bu agentlik Daxili İşlər Departamentinə tabe olan bir qurumdur. Bu quruma ABŞ-də 401 mühafizə olunan ərazi vahidi tabedir ki, bunu da 59-u Milli Parklardır. MPX-nə əsasən ABŞ-də Parkların 20-dən artıq müxtəlif növləri vardır. Milli Hərbi Parklar, Milli Tarixi Parklar, Milli Parklar, Milli Qoruqlar, Milli Abidələr, Milli Rekreasiya Zonaları, dəniz sahilləri, göl sahilləri, çaylar, yollar və s. belə park növləridirlər.

## Həmçinin bax

* Azərbaycan milli parkları
* Almaniyada milli parkların siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Arxivləşdirilib 2014-04-26 at the Wayback Machine
# 1980

| 1980 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1980 *MCMLXXX* |
| Yuli təqvimi | 1980 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7488-7489 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2732-2733 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5740-5741
ה'תש"ם
 - ה'תשמ"א |
| Hicri təqvim | 1400-1401 |
| Erməni təqvimi | 4472-4473 (11 avqust)
ՌՋՁ |
| Çin təqvimi | 4676-4677 己未 - 庚申 sarı qoyun
 - ağ meymun
 |
| Efiopiya təqvimi | 1972 - 1973 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 2036-2037 |
| - *Şaka sambat* | 1902—1903 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5081-5082 |
| İran təqvimi | 1358-1359 |
| Buddist təqvimi | 2523 |
| Holosen təqvimi | 11980 |
| Yapon xronologiyası | 55 Syova erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 188—189 |
| Çuçxe təqvimi | 69-cu çuçxe ili |
| Minqo təqvimi | 69-cu Tayvan ili |

## Hadisələr

* 9 yanvar — Səudiyyə Ərəbistanıda 63 adam, 1979-cu ildə Kəbəyə etdikləri hücum səbəbiylə edam edildilər.
* 18 aprel — Rodezya, Zimbabve adı altında müstəqilliyini elan etdi.
* 1 iyun — CNN yayıma başladı.
* 20 iyul — də sürgündə Mustafa Əbdülcəmil Qırımoğlu illərdən bəri onun yolunu gözləyən Safinar xanımla ailə qurur.
* 30 iyul — Sakit okeanda İngiltərə-Fransa ortaq idarəçiliyində olan Vanuatu müstəqilliyini elan etdi.
* 12 sentyabr – Türkiyədə orgeneral Kənan Evren paşanın başçılığı ilə hərbi rejim (darbe) yaradılmışdır.
* 28 noyabr — "Mirvari" əməliyyatı
* Jdanovskaya stansiyasında qətl

## Doğumlar

* Rəşad Rafiqoğlu
* 21 fevral — Titsiano Ferro — italyan müğənni
* 21 mart — Ronaldinyo — Braziliya futbolçusu
* 4 may — Vladimirs Kolesniçenko — latış futbolçu
* 30 may — Stiven Cerrard — ingilis futbolçusu
* 26 avqust — Makaley Kalkin — Amerikan aktyor
* 26 avqust — Kris Payn — Amerikan aktyor
* 8 oktyabr — Dinar Həmidov (polkovnik-leytenant)
* 21 oktyabr — Kim Kardaşyan — Amerikalı şou biznes ulduzu
* 12 noyabr — Rayan Qoslinq — Amerikan aktyor
* 18 dekabr — Kristina Aqilera — Amerikalı müğənni, aktrisa və aparıcı
* 19 dekabr — Ceyk Cillenhol — ABŞ aktyoru və prodüseri

## Ölümlər

* 7 yanvar — Camal Həmzəyev
* 28 yanvar — Aydın Qaradağlı.
* 15 aprel — Jan Pol Sartr.
* 25 iyul — Vladimir Vısotski.
* 5 avqust — Ioahim Hemmerlinq
* 8 iyun — Ernst Buş (aktyor)
# Nobusuke Kişi

| Nobusuke Kişi |
| --- |
| yap. 岸信介 |
|  |
|  |
| Yaponiyanın Baş naziri |
| 25 fevral 1957 – 19 iyul 1960 |
| Əvvəlki | Tanzan İşibaşı |
| Sonrakı | Hayato İkeda |
| Yaponiya Nümayəndələr Palatasının üzvü |
| 1953 – 1979 |
| Yaponiyanın xarici işlər naziri |
| 1956 – 1957 |
| Yaponiya Müdafiə Agentliyinin baş direktoru |
| **Səlahiyyətlərin icraçısı** |
| 1957 – 1957 |
| Şəxsi məlumatlar |
| Doğum adı | 佐藤信介 |
| Doğum tarixi | 13 noyabr 1896(1896-11-13)[…] |
| Vəfat tarixi | 7 avqust 1987(1987-08-07)[…] (90 yaşında) |
| Dəfn yeri | * Tabuse[d]
 |
| Partiya | * Yaponiya Liberal-Demokratlar Partiyası
 |
| Təhsili | * Tokio İmperiya Universiteti[d]
 |
| Fəaliyyəti | siyasətçi, diplomat, casus, bürokrat, hüquqşünas, hökumət başçısı[d] |
| Uşaqları | * Yoko Abe[d]
 |
|

---

 |
| Təltifləri |         |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Nobusuke Kişi** (13 noyabr 1896[…] – 7 avqust 1987[…]) – 1957–1960-cı illərdə Yaponiya Baş naziri vəzifəsində çalışmış yapon bürokratı və siyasətçisi idi. Ləqəbi "Şova dövrünün canavarı" olub. Kişi, kiçik qardaşı Eysaku Sato və nəvəsi Şinzo Abe ilə birlikdə Yaponiya siyasətində Sato-Kişi-Abe sülaləsinin qurucusu idi.

## İstinadlar