# Musiqi

Skripka açarı**Musiqi** — səsli, bədii obrazları gerçəklikdə əks etdirən, insanın psixikasına fəal təsir edən incəsənətin növlərindən biridir. Musiqi forma, harmoniya, melodiya, ritm və ya başqa cür ifadəli məzmunun birləşməsidir.

Qədim yunanlar musiqini tanrıların töhfəsi kimi qiymətləndirir, ona insanların qəlbini fəth edən ecazkar qüvvə kimi yanaşırdılar. Yunan rəvayətlərinin birində Orfey oxuduğu gözəl nəğmələrlə tanrıları və adamları heyran edir, təbiətin kor qüvvələrini ram edirdi. Ümumi musiqi terminləri italyan dilindən götürülmüşdür. Buna intervaları nümunə göstərmək olar. Musiqidə 7 not var: do, re‚ mi, fa, sol, lya, si.

Musiqi (digər yunan dilindən μουσική) müəyyən şəkildə təşkil edilmiş səslərin forma, harmoniya, melodiya, ritm və ya digər ifadəli məzmun birləşməsini yaratmaq üçün istifadə edildiyi bir sənət növüdür. Musiqinin tərifləri mədəniyyətdən mədəniyyətə dəyişir, lakin o, bütün insan cəmiyyətlərinin bir cəhətidir — mədəni universaldır. Tədqiqatçılar etiraf edirlər ki, musiqi bir neçə spesifik elementlə müəyyən edilir (ton, tembr, müddət, forma və s.), lakin onların tərifləri ilə bağlı konsensus yoxdur. Musiqi istehsalı adətən musiqi kompozisiyasına, improvizasiyaya və ifaya bölünür, musiqi sənətinin müxtəlif aspektləri isə akademik fənlər (məsələn, musiqişünaslıq və musiqi nəzəriyyəsi), tənqid, fəlsəfə və psixologiya çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Musiqinin ifası və improvizasiyası müxtəlif alətlərdən, o cümlədən səsdən istifadə etməklə həyata keçirilə bilər.

Bəzi musiqi janrlarında musiqinin ifası və ya bəstələnməsi müəyyən dərəcədə improvizə oluna bilər. Belə ki, Hindustan klassik musiqisi çərçivəsində ifaçı, bir qayda olaraq, qismən müəyyən edilmiş struktura əməl edərək və xarakterik motivlərdən istifadə edərək, kortəbii ifa edir. Modal cazda oyunçular dəyişən notlar dəstindən istifadə edərkən növbə ilə aparıcı və cavab verə bilərlər. Pulsuz caz hər hansı bir quruluşa malik olmaya bilər, hər bir ifaçı öz fəaliyyətindədir. Musiqi qəsdən ifa edilə bilməyəcək şəkildə yazıla və ya müxtəlif instrumental hissələrdən elektron şəkildə bəstələnə bilər. O, ictimai və özəl yerlərdə ifa olunur, festivallar, rok konsertləri və orkestr çıxışları kimi tədbirlərin mövzusudur və film, televiziya şousu, opera və ya video oyun üçün musiqi müşayiəti və ya soundtrack kimi istifadə edilə bilər. Musiqinin səsləndirilməsi portativ audio və CD pleyerlərin əsas funksiyası və radio və smartfonların universal xüsusiyyətidir.

Musiqi çox vaxt ictimai məclislərdə, dini ayinlərdə, keçid ayinlərində, şənliklərdə və mədəni tədbirlərdə əsas rol oynayır. Musiqi sənayesinə mahnı müəllifləri, ifaçılar, səs mühəndisləri, prodüserlər, tur təşkilatçıları, musiqi alətləri, aksessuarlar və partituraların distribyutorları daxildir. Bəstələr, tamaşalar və musiqi yazıları musiqi tənqidçiləri, musiqi jurnalistləri və musiqişünaslar, eləcə də həvəskarlar tərəfindən qiymətləndirilir və təhlil edilir.

## Musiqi tarixi

Müasir insanın 160.000 il əvvəl Afrikada yarandığı güman edilir. Təxminən 50.000 il əvvəl insanlar həyat üçün yararlı qitələrdə məskunlaşmışdır. Tarixçilər təcrid edilmiş bir qrup tayfaların belə musiqisi olduğunu nəzərə alaraq ilk musiqinin də məhz Afrikada yarandığını güman edirlər. Afrikada yaranması güman edilən musiqi, 50.000 ildir ki, insan həyatının ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmisdir.

"Tarixdən əvvəlki" termini adətən qədim Avropa xalqlarının musiqi ənənəsinə, digər qitələrin nümayəndələrinin musiqisinə münasibətdə isə başqa terminlərdən – folklor, ənənəvi, xalq terminlərindən istifadə olunur.

İlk musiqi səsləri ov zamanı heyvanların və quşların səslərinin insanların təqlidləridir. Və ilk musiqi aləti insan səsidir. Səs tellərinin səyi ilə insan hətta o zaman da çox geniş diapazonda səsləri ustalıqla təkrar edə bilirdi: ekzotik quşların oxumasından və həşəratların cingiltisindən tutmuş vəhşi heyvanın gurultusuna qədər.

Arxeoloqlar tərəfindən mövcudluğu rəsmən təsdiqlənən ilk tarixdən əvvəlki musiqi aləti fleytadır. İlkin formada bu, fit idi. Fısıltı borusu barmaq delikləri əldə etdi və tam hüquqlu bir musiqi alətinə çevrildi və tədricən müasir fleyta formasına çevrildi. Fleyta prototipləri Almaniyanın cənub-qərbində aparılan qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl 35–40 min il dövrünə aid edilmişdir.

### Qədim dünyanın musiqisi

Tarixdən əvvəlki dövr yazılı musiqi ənənəsinə keçidlə başa çatır.

Çivi yazı lövhəsində yazılmış ən qədim mahnı Nippur qazıntılarında tapılmışdır, o, eramızdan əvvəl 2000-ci ilə aiddir. e. Planşet Berkeley Universitetinin professoru A. D. Kilmer tərəfindən deşifrə edilib və onun üçdə birində tərtib edildiyi və Pifaqor tənzimləməsindən istifadə edildiyi göstərilib.

Qoşa trubalar, məsələn, qədim yunanlar tərəfindən istifadə edilənlər və qədim çubuqlar, həmçinin vazalar və divarlardakı qədim rəsmlərə və qədim yazılara baxış (bax: məsələn, Aristotelin "Problemləri", XIX kitab. O dövrün musiqi texnikasını təsvir edən 12[4]) polifoniyaya işarə edir. Aulosdakı bir boru, ehtimal ki, fonu təmin edir, digəri isə melodik parçalar ifa edirdi. Hind Vadisi Sivilizasiyasından yeddi dəlikli fleyta və müxtəlif növ simli alətlər kimi alətlər tapılmışdır.

Hind klassik musiqisinin (marqa) qeydlərinə Vedaların müqəddəs kitablarında rast gəlmək olar. Dörd Vedadan biri olan Sama Veda musiqini ətraflı təsvir edir. İranda (Fars) musiqinin tarixi tarixdən əvvəlki dövrə gedib çıxır. Əfsanəvi böyük padşah Cəmşidin musiqini icad etdiyinə inanırlar. İranda musiqini Elam İmperiyasının (e.ə. 2500–644) dövrünə aid etmək olar. Ölkə tarixinin müxtəlif dövrlərinə aid fraqmentləşdirilmiş sənədlər qədim farsların geniş musiqi mədəniyyətinə malik olduğunu göstərir. Xüsusilə Sasanilər dövrü (226–651) bizə Farsda canlı musiqi həyatını göstərən çoxlu dəlillər qoyub. Barbaud, Nakissa və Ramtin kimi bəzi mühüm musiqiçilərin adları, bəzi əsərlərinin adları q orunub saxlanılmışdır.

Piramidaların divarlarında, qədim papiruslarda, "Piramida mətnləri" və "Ölülər kitabı" kolleksiyalarında dini ilahilərin sətirləri var. "Ehtiraslar" və "sirlər" var. Populyar süjet hər il ölüb dirilən Osirisin "ehtiras"ı, eləcə də qadınların ölmüş Osiris üzərində mərsiyə oxuması idi. Mahnıların ifası dramatik səhnələrlə müşayiət oluna bilərdi.

Misirlilərin ən qədim musiqi alətləri arfa və fleyta idi. Yeni Padşahlıq dövründə misirlilər Asiyadan gətirilən zəng, dəf, nağara və lira çalırdılar. İmkanlı şəxslər peşəkar musiqiçilərin dəvəti ilə qəbullar keçirirdilər.

Qədim Yunanıstanda musiqinin qədim dünya mədəniyyətində zirvəyə çatdığına inanılır. "Musiqi" sözünün özü qədim yunan mənşəlidir. Qədim Yunanıstanda ilk dəfə olaraq meydança ilə nömrə arasında müntəzəm əlaqə qeyd edildi, hansı ənənənin kəşfi Pifaqora aid edilir.

Böyük dini və vətəndaş bayramlarının keçirildiyi siyasətin böyüməsi nəfəs alətinin müşayiəti ilə xor oxumağın inkişafına səbəb oldu. Aulos ilə birlikdə metal boru istifadəyə verildi. Davamlı müharibələr hərbi musiqinin inkişafına təkan verdi. Eyni zamanda musiqi alətlərinin müşayiəti ilə oxunan lirik şeir də inkişaf etmişdir. Görkəmli mahnı müəllifləri arasında Alcaeus, Archilochus və Sappho var.

Forma rəngarəngliyi, ritmlərin zənginliyi və qəribəliyi ilə seçilən himnlərin, içməli və qələbə qəsidələrinin müəllifi olan şair və musiqiçi Pindar xor lirikasının klassikinə çevrilib. Pindarın himnləri əsasında Dionysian şənliklərində (təxminən eramızdan əvvəl 600-cü il) ifa olunan ditiramblar inkişaf etmişdir.

Musiqi teatr tamaşalarının tərkib hissəsi idi. Faciə dram, rəqs və musiqini birləşdirdi. Faciələrin müəllifləri — Esxil, Sofokl, Evripidlər də qədim yunan lirik şairləri kimi eyni zamanda musiqinin yaradıcıları olmuşlar. Faciə inkişaf etdikcə korifeylərin və aktyorların musiqi hissələri təqdim edildi.

Euripides öz əsərlərində xor hissələrinin təqdimatını məhdudlaşdırdı, əsas diqqəti solo hissələrinə yönəltdi.

Orta əsrlər musiqisi təxminən eramızın V əsrindən 14-cü əsrinə qədər olan bir dövrü əhatə edən musiqi mədəniyyətinin inkişaf dövrüdür.

### Avropada musiqi

Orta əsrlər dövründə Avropada peşəkar incəsənəti, həvəskar musiqi yaradıcılığını və folkloru birləşdirən yeni tipli musiqi mədəniyyəti — feodal mədəniyyəti formalaşdı.

Kilsə mənəvi həyatın bütün sahələrində üstünlük təşkil etdiyindən, peşəkar musiqi sənətinin əsasını musiqiçilərin kilsə və monastırlarda fəaliyyəti təşkil edir.

Dünyəvi peşəkar sənət əvvəlcə sarayda, zadəganların evlərində, döyüşçülər arasında və s.

Zaman keçdikcə cəngavərlik musiqi yaradıcılığının həvəskar və yarı peşəkar formaları inkişaf etdi: Fransada — trubadur və trouver sənəti (Adam de la Halle, XIII əsr), Almaniyada — minnesinqlər (Volfram fon Eschenbach, Walter von der Vogelweide, XII). -XIII əsrlər), eləcə də şəhər sənətkarları. Feodal qalalarında və şəhərlərində hər cür janr, janr və mahnı formaları (epik, "sübh", rondo, le, virele, balladalar, kanzonlar, laudalar və s.) becərilir.

Gündəlik həyata yeni musiqi alətləri, o cümlədən Şərqdən gələnlər (altça, lavta və s.) daxil olur, ansambllar (sabit olmayan kompozisiyalar) yaranır. Kəndlilər arasında folklor çiçəklənir. "Xalq peşəkarları" da var: nağılçılar, səyyar sintetik sənətkarlar (jonqlyarlar, mimlər, ozanlar, şpilmanlar, camışlar).

Ənənələrin və standartların möhkəmləndirilməsi, qorunub saxlanılması və yayılması (eyni zamanda onların tədricən yenilənməsi) melodik hərəkatın xarakterini yalnız təqribən göstərən neumlardan xətti nota keçid (Guido d'Arezzo, XI əsr) ilə asanlaşdırıldı. tonların yüksəkliyini, sonra isə onların müddətini dəqiq düzəltməyə imkan verdi.

VI–VII əsrlərdən Qərbi Avropada. diatonik rejimlər (Qriqorian nəğməsi) əsasında monofonik (monodik) kilsə musiqisinin ciddi şəkildə tənzimlənən sistemi formalaşır, hansı ki, oxunuşu (məzmur) və oxumağı (həmnləri) birləşdirir.

1-ci və 2-ci minilliyin qovşağında polifoniya yaranır. Yeni vokal (xor) və vokal-instrumental (xor və orqan) janrları formalaşır: orqan, motet, dirijorluq, sonra kütləvi. Fransada 12-ci əsrdə Notr-Dam kilsəsində (Leonin, Perotin) ilk bəstəkarlıq (yaradıcılıq) məktəbi formalaşmışdır.

İntibah dövrünün başlanğıcında (Fransa və İtaliyada ars nova üslubu, XIV əsr) peşəkar musiqidə monofoniya polifoniya ilə əvəz olundu, musiqi tədricən sırf praktik funksiyalardan (kilsə ayinlərinə xidmət etmək) azad olmağa başladı, dünyəvi janrların əhəmiyyəti, o cümlədən mahnı janrları (Guillaume de Masho).

### Şərqi Avropa və Asiyada musiqi

Şərqi Avropa və Zaqafqaziyada (Ermənistan, Gürcüstan) öz musiqi mədəniyyətləri müstəqil rejimlər, janrlar və formalar sistemləri ilə inkişaf edir.

Bizansda, Bolqarıstanda, Kiyev Rusunda və daha sonra Novqorodda diatonik tonlar sisteminə əsaslanan, yalnız sırf vokal janrlarla (tropariya, stichera, ilahilər və s.) məhdudlaşan və xüsusi not yazısından istifadə etməklə kult znamennı oxuma (Znamennıy chant) inkişaf etmişdir. sistem (qarmaqlar).

Eyni zamanda Şərqdə (Ərəb xilafəti, Orta Asiya ölkələri, İran, Hindistan, Çin, Yaponiya) xüsusi tipli feodal musiqi mədəniyyəti formalaşırdı. Onun əlamətləri dünyəvi peşəkarlığın (həm saray, həm də xalqın) geniş yayılması, virtuoz xarakter qazanması, şifahi ənənələrin və monodik (müşayiətsiz melodiya) formaların məhdudlaşdırılmasıdır, lakin melodiya və ritm baxımından yüksək incəlik əldə edir, yaradıcılıq. ciddi şəkildə müəyyən edilmiş lad növlərini, janrları, intonasiya və kompozisiya strukturlarını (muğamlar, məqamlar, rəqalar və s.) birləşdirən çox sabit milli və millətlərarası musiqi təfəkkür sistemlərinin.

## Musiqinin insana təsiri

İstənilən musiqi əzələlərdəki yorğunluğu aparır və hərəkət qabiliyyətini artırır. Məlumatın aydın və konkret olaraq qəbul edilməsini təmin edir. Musiqinin insana təsirini araşdıran alimlər klassik musiqinin insana möcüzəvi təsirini müəyyən etmişlər. Burada daha çox Motsart, Vivaldi, Verdi, Qriq, Bethoven, Șubert, Șuman, Çaykovski kimi bəstəkarların əsərləri vurğulanmışdır.

## Ədəbiyyat

* Məlikov, Ə., Risalətun fi elmil-musiqi (Nəsirəddin Tusi)// ResearchGate elmi bazası, 2023, 16.09.2023, səh.1–2 (

## İstinadlar