Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Allel

Şəkil 1. Qara gözlü və mavi gözlü valideyn.
**Allel** bir genin müxtəlif formalarını ifadə edir.

## Ümumi məlumat

Bir əlamətin müxtəlif formasına allel əlamətlər və onların inkişafına səbəb olan genlərə **allel genlər** deyirlər. Allel genlər homoloji xromosomların eyni sahəsində (lokosunda) yerləşir. Allel əlamətlərə misal olaraq insanda qara göz-mavi göz; qara rəngli saç-açıq rəngli saç; qıvrım saç-hamar saç; uza boy-qısa boy; iyi göz-xırda göz; tünd rəngli dəri-açıq rəndli dəri bə i.a. göstərmək olar.
Allel əlamət və genləri hərflərlə işarə edilər. Dominant əlamət böyük hərflərlə, resessiv əlamət isə həmin hərfin kiçiyi ilə yazılır. Məsələn, qara gözü **A** hərfi ilə yazsaq, mavi gözü **a** ilə yazmaq lazımdır. Başqa allerləri yazanda da bu qayda tətbiq edilir.

**F1** -onlardan alınan birinci nəsil (övlad); **AA** – qara gözlü, **aa** – mavi gözlü valideyn; **A** və **a** – onların cinsi hüceyrələri – qametləri; **Aa** birinci nəsil (övlad.) **Vurma işarəsi (x)** – Genetikada çarpazlaşma və evlənməni bildirir. Bu işarə bitkilərdə və heyvanlarda çarpazlaşdırmanı, insanda isə evlənməni, ailə qurmağı, nikahı göstərir.

**Qeyd:F1** birinci nəsil (övladlar); **F2** – ikinci nəsil (nəvələr); **F3** – üçüncü nəsil (nəticələr) və i.a. kimi qeyd edilir.

## İstinadlar

* M. Axundov, İnsan genetikasına səyahət, səh. 44, Azərnəşr 1975.
*

## Həmçinin bax

* Qamet
* Ziqot
# Sanskrit dilinin transliterasiyasının beynəlxalq əlifbası

Sanskrit dilinin transliterasiyasının beynəlxalq əlifbası.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| अ [ɐ] a  A | आ [a:] ā  Ā | इ [i] i  I | ई [i:] ī  Ī | उ [u] u  U | ऊ [u:] ū  Ū | ऋ [ɹ̩] ṛ  Ṛ | ॠ [ɹ̩:] ṝ  Ṝ | ऌ [l̩] ḷ  Ḷ | ॡ [l̩:] ḹ  Ḹ | sait səslər |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ए [e:] e  E | ऐ [a:i] ai  Ai | ओ [o:] o  O | औ [a:u] au  Au | diftonqlar |

|  |  |
| --- | --- |
| अं [ⁿ] ṃ  Ṃ | anusvara |
| अः [h] ḥ  Ḥ | visarqa |

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क [k] k  K | च [c] c  C | ट [ʈ] ṭ  Ṭ | त [t] t  T | प [p] p  P | kar |
| ख [kʰ] kh  Kh | छ [cʰ] ch  Ch | ठ [ʈʰ] ṭh  Ṭh | थ [tʰ] th  Th | फ [pʰ] ph  Ph | nəfəsli kar samitlər |
| ग [g] g  G | ज [ɟ] j  J | ड [ɖ] ḍ  Ḍ | द [d] d  D | ब [b] b  B | cingiltili |
| घ [gʰ] gh  Gh | झ [ɟʰ] jh  Jh | ढ [ɖʰ] ḍh  Ḍh | ध [dʰ] dh  Dh | भ [bʰ] bh  Bh | nəfəsli səslər |
| ङ [ŋ] ṅ  Ṅ | ञ [ɲ] ñ  Ñ | ण [ɳ] ṇ  Ṇ | न [n] n  N | म [m] m  M | burun samitləri |
|   | य [j] y  Y | र [r] r  R | ल [l] l  L | व [v] v  V | yarımsaitlər |
|   | श  [ʃ] ś  Ś | ष [ʂ] ṣ  Ṣ | स [s] s  S |   | fışıltılı samitlər |
| ह [ɦ] h  H |   |   |   |   | sürtünən səslər |
# Taxta

Ağacın en kəsiyi, 6-qabıq, 5-mantar, 4-kambi, 3-sütul, 2-nüvə, 1-özək
**Taxta** və ya **ağac** — ağaclarda və kollarda hüceyrə bölünməsi nəticəsində yaranan daimi toxumadan ibarət materialdır. Ağacın oduncaq hissəsi sənaye üçün qiymətli hesab olunur. Ondan müxtəlif məqsədlər üçün konstruksiya materialları kimi istifadə olunur. Metala nisbətən aşağı möhkəmlik göstəricilərinə malik olmasına baxmayaraq ağacın texnikada öz tətbiq sahəsi mövcuddur.
Ağac gövdəsinin en kəsiyi şəkildə göstərilmişdir. Gövdə xarici və daxili qatlardan ibarətdir. Xarici qat gövdəni xarici təsirlərdən qoruduğu halda, daxili qat – mantar qida madəllərini ağacın daxilinə hərəkət etdirməyə xidmət edir. Mantarın altında cavan hüceyrələrin və qabıq hissələrinin inkişaf etdiyi nazik kambi qatı yerləşir. Mərkəzə doğru getdikcə ağac gövdəsində sütul, nüvə və özək yerləşir. Sütul qatında əsas inkişaf prosesi gedir. Nüvə tədricən ölməkədə olan hüceyrələrdən, özək isə kövrək və çox yaşlı hüceyrələrin toplaşdığı yerdir. Ağacın özəyindən səthə doğru özək şüaları yönəlir, daxildə isə qabığa nisbətən daha yüksək konsentrasiyaya malik həlqələr yerləşir. Ağac inkişaf etdikcə hər il yeni həlqə əmələ gəlir. Ağacın tərkibi başlıca efir yağları, qətranlar və başqa maddələrdən ibarətdir. Onun tərkibində sellülozun və liqninin miqdarı 60%-i təşkil edir. Sellüloz lifləri ağaca mexaniki möhkəmlik, linqin isə elastiklik verir.

Kəsilmiş ağac
Ağac anizotrop struktura malikdir, yəni onun xassələri anatomik istiqamətlərdən çox asılıdır. Müxtəlif ağaclardan hazırlanmış nümunələrin en kəsiklərində bunu aydın görmək olur. Buradan göründüyü kimi tikanlı ağac (məsələn küknar) nisbətən oxşar hüceyrələrdən ibarətdir və mantar bu ağaclarda möhkəmlik, həm də güc funksiyaları üçün cavabdehdir. Yarpaqlı ağacların strukturu dəyişən hüceyrələrdən təşkil olunur. Burada ağacın möhkəmliyinin yaranmasında damarların gücə, ağac liflərinin isə möhkəmliyə cavabdeh olması aydınca görünür. Ağac əl sənəti və sənaye üçün vacib materiallardan sayılır. Ağac materialları müxtəlif en kəsiyə malik uzunsov (çubuqşəkilli) və ya lövhə şəklində emal olunaraq müxtəlif məqsədlər üçün tətbiq olunur.

## Mənbə

* Rezo Əliyev. Maşınqayırma leksikonu. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s.  (az.)

## Xarici keçidlər
# Karel dili

Karel dilinin dialektlərinin xəritəsi
**Karel dili** (*karjalan kieli*) — Baltikyanı-fin dilləri qrupuna daxil olan karellərin dili. Bu dildə təqribən 33 min nəfər (2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının nəticəsinə görə), o cümlədən Rusiyada — 25,6 min nəfər, Kareliya Respublikasında — 15 min nəfərdir.

Karel dilində zəngin şifahi-poetik ənənə vardır. Bu dildə fin linqvisti Elias Lyonnpot (1802–1884) tərəfindən toplanaraq tərtib edilmiş "Kalevala" dastanı vardır.

## Ədəbiyyat

* Зайков П. М., Ругоева Л. И. Карельско-русский словарь (северно-карельские диалекты) Около 9 000 слов / Петрозаводск: Периодика, 1999. — 224 с.

## Həmçinin bax

* Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
# İshak Abrabanel

| İshak Abrabanel |
| --- |
| ivr. ‏רבי יצחק בן יהודה אברבנאל‏‎ |
|  |
| Doğum tarixi | 1437(1437) |
| Doğum yeri | * Lissabon, Portuqaliya
 |
| Vəfat tarixi | 23 sentyabr 1508(1508-09-23) (70–71 yaşında) |
| Vəfat yeri | * Venesiya, Venesiya Respublikası
 |
| Dəfn yeri | * Padova
 |
| Uşaqları | * Yehuda Abrabanel
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Don **İshak ben Yehuda Abrabanel** (ivr. ‏דון יצחק בן יהודה אַבְּרַבַנְאֵל‏‎; 1437, Lissabon – 23 sentyabr 1508, Venesiya) — Portuqaliya yəhudilərindən olan alim, Tanax şərhçisi, dövlət xadimi.

## Həyatı

İshak Abrabanel sarayında mühüm vəzifə tutduğu Portuqaliya kralı V Afonso ilə yaxın idi. Afonsonun ölümü və II Juanın taxta çıxması ilə Abrabanel 1482-ci ildə Kastiliyaya qaçmışdır, burada 1484-cü ildə II Ferdinandın yanında Maliyyə Naziri olmuşdur. O, 1492-ci ildə yəhudilərin İspaniyadan qovulması haqqında fərmandan sonra bu vəzifəsini itirmişdir. Abrabanel öz dindaşlarını müdafiə edirdi, lakin onun səyləri baş inkvizitor Tomas Torkemada tərəfindən alovlanan katolik monarxların dini fanatizmi ilə nəticə verməmişdi. İspaniya hökmdarı Abrabanel üçün istisna etmək istəmiş, lakin Abrabanel dindaşlarının taleyini bölüşməyi seçmişdi.

Abrabanel İspaniyadan Neapola getmişdir. 1495-ci ildə VIII Karlın rəhbərliyi altında fransızlar Neopolu tutmuşdur, bundan sonra Abrabanel kral II Alfonso ilə birlikdə Messinaya qaçmışdır. Elə həmin il Alfonsun ölümündən sonra Abrabanel Kerkira adasında, 1496-cı ildə isə Apuliya regionundakı kiçik Monopoli şəhərində məskunlaşmışdır. O, burada özünü çoxlu yazılarının işlənməsinə həsr etmişdir.

Abrabanel 1503-cü ildə Venesiya hökuməti tərəfindən Venesiya ilə Portuqaliya arasında yaranan mübahisəni həll etmək üçün Venesiya şəhərinə çağırılmışdır. O, 1508- ci ildə Venesiyada vəfat etmişdir.

Leonid Pasternakın Təl-Əvivdəki Bialik Ev Muzeyinin arxivində saxlanılan şair Xaim Nahman Bialikə yazdığı məktuba görə, Pasternak ailəsi öz nəsillərini Don İshak Abrabaneldən götürmüşdür.

## İstinadlar

## Əlavə əəbiyyat

* Пачкалов А.В. Финансовые династии: архитекторы глобализма. — М.: Концептуал, 2019. — 320 с. — ISBN 978-5-907172-32-6
* Абарбанель  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

## Xarici keçidlər

* Абрабанель, Исаак бен-Иуда // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
* Абраванель Ицхак бен Иехуда — статья из Электронной еврейской энциклопедии
* Абрабанель Ицхак Бен-Иехуда
* переводы различных отрывков из книг дона Ицхака Абрабанеля
* избранные комментарии Абрабанеля на недельные главы Торы
# German dilləri

| German dilləri |
| --- |
| Takson |
— |
| Areal |
— |
| Təsnifat |
| Kateqoriya |
??? |
| Avrasiya dilləri
Hind-Avropa dilləri
German dilləri |
| Tərkib |
|
— |
| Dil qrupunun kodları |
| ГОСТ 7.75–97 | гем 150 |
| ISO 639-2 | gem |
| ISO 639-5 | gem |

German dillərinin rəsmi status daşıdığı yerlər.
**German dilləri** – Hind-Avropa dil ailəsinin bir qolu. Aşağıdakı dillər german dillərinə aiddir:

* İngilis dili
* Alman dili
* Norveç dili
* İsveç dili
* Dan dili
* İsland dili
* Niderland dili
* Farer dili

## Xarici keçidlər

* Germanic Lexicon Project
* 'Hover & Hear' pronunciations Arxivləşdirilib 2016-03-08 at the Wayback Machine of the same Germanic words in dozens of Germanic languages and 'dialects', including English accents, and compare instantaneously side by side
* *Bibliographie der Schreibsprachen*: Bibliography of medieval written forms of High and Low German and Dutch
* Swadesh lists of Germanic basic vocabulary words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
* Germanic languages fragments—YouTube (14:06)
# Azaldılmış göstərişlər toplusuyla hesablama

**Azaldılmış göstərişlər toplusuyla hesablama** (ing. reduced instruction set computing), **RISC** — nisbətən az sayda özəl göstərişlər toplusunun cəld və səmərəli yerinə yetrilməsinə yönəli mikroprosessor arxitekturası tipi. Prosessorun yalnız məhdud sayda sadə göstərişləri yerinə yetirə bilməsi hesabına belə mikroprosessorlu kompüter çox sürətli işləyir. Bu sadə göstərişlərdən daha mürəkkəb göstərişlər formalaşdırmaq mümkün olduğundan RISK prosessorları dar ixtisaslaşdırılmış olmur. Ancaq mürəkkəb göstərişlərin yerinə yetirilməsi zamanı RISK mikrosxemləri CISC mikrosxemləri ilə müqayisədə yavaş işləyir, çünki belə göstərişləri daha sadə göstərişlərə "bölmək" lazım gəlir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Üçölçülü çapetmə

**Üçölçülü çapetmə** prinsipcə sinterləmə ilə oxşar olan bu üsul başqa birləşdirmə metodu ilə işləyir və fiziki əsasına görə adi çapetməyə (plotter üsulu) bənzədiyindən üçölçülü çapetmə - *3D Printing* adlanır. İlkin material kimi burada qranulatlardan və tozlardan istifadə edilir. İşçi zonaya qat şəklində çəkilmiş toz, xüsusi birləşdirici komponentin püskürdülməsi ilə bir-birinə yapışdırılır. Bu işləmə prinsipi demək olar ki, birləşdirilən materialın xassələrindın asılı olmadığından material seçimini asanlaşdırır.

3D-çapetmçə qurğusu.
## İşləmə prinsipi

*3D Printing* qurğusu işçi zonada yerləşən iki çəndən, işçi kameradan və bunların üzərində düzxəttli hərəkət edən çapetmə mexanizimindən (plotterdən) ibarətdir. Bu çənlər proses zamanı işçi zonaya toz verilməsinə, kamera isə əsasən prosesin aparılması, yəni hissənin qurulmasına xidmət edir. Hər bir çən hərəkətsiz divarlardan və Z istiqamətində hərəkətli lövhədən (dibdən) ibarətdir. Toz çənlərinin dibi hər bir yeni qat çəkilməzdən əvvəl yuxarıya hərəkət etdirilərək lazımi miqdarda toz qarışığını işçi zonaya çıxarır. Sonra bu kütlə xüsusi diyircəyin vasitəsilə işçi platformanın üzərinə bərabər yayılır.

İşçi kamera isə əksinə olaraq hər addımdan sonra aşağıya doğru hərəkət etdirilir. Proses ilkin qatın tıkilməsi ilə başlayır. Lazımi miqdarda toz işçi platformanın üzərinə çəkildikdən sonra başlıqdan onun üzərinə su əsasında hazırlanmış birləşdirici maye püskürdülür. Birləşdiricinin püskürdülməsi çap başlığının malik olduğu 128 ədəd ucluqların vasitəsi ilə eyni zamanda yerinə yetirilir. Toz hissəcikləri birləşdirici maye bərkidikdən sonra lokal olaraq bir-biri ilə birləşərək möhkəm təbəqə yaradır. Birləşdirilməmiş toz hissəcikləri isə işçi zonada qalaraq hissə üçün dayaq rolunu oynayırlar. Çap başlığı hissənin en kəsiyinin həndəsi formasına üyğun olaraq hərəkət etdirilir. Birləşdirici maye su əsasında hazırlandığından qurulmuş hissənin təxminən 10%-ini su təşkil edir.

Birinci təbəqə hazır olduqdan sonra işçi platforma bir addım aşağıya hərəkət etdirilir. Beləcə proses, hissə tam hazır olana qədər təkrarlanır. Bu üsulun fərqləndirici cəhətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, birləşdirici məhlul rəngli də ola bilər. Belə məhlullar rəngli hissələrin hazırlanmasında istifadə edilir. Prosesin iş prinsipi müxtəlif materialların tətbiqində bir çox sərbəstliyə imkan verir. Əsasən bir neçə toz-birləşdirici kombinasiyası mümkündür. Məsələn, gips-keramika və ya polimerin tətbiqini misal kimi göstərmək olar.

## Mənbə

* Rezo Əliyev. Bertram Hentşel.*Sürətli hazırlama texnologiyasının mütərəqqi üsulları*. Bakı, Elm, 2005
* Andreas Gebhardt: Rapid Prototyping - Werkzeuge für die schnelle Produktentstehung. 2. Auflage. Hanser Verlag, München 2000, ISBN 3-446-21242-6.
# Odlu silah

Birinci Dünya Muharibəsinə aid olan alman tüfəng və tapançalar
Fərdi döyüş TKB-059 avtomat silahı.
**Odlu silah**  — güllənin, minanın və mərminin patrlayıcı maddənin yanmasından yaranan qaz vasitəsilə lüləsindən atılan silah. Birbaşa hədəfə dəymə (artilleriya mərmisi, mina, güllə) və hədəfə çatdıran vasitəyə (top, minaatan, güllə) bölünür. Odlu silahların artilleriya qurğusuna, tüfəng və qumbaraatan tənifatı da vardır.

Odlu silaha reaktiv atəş qurğuları da aiddir.

## İstinadlar