Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Orfoqrafiya

**Orfoqrafiya**, **yazı qaydaları** (q.yun. ὀρθογραφία, ὀρθός — "düzgün" və γράφω — "yazıram") — yazıda nitqin qrammatik formaları və sözlərin həmahəng ifadəsi. Həmçinin, bu həmahəngliyi təmin edən qaydalar toplusudur və dilçiliyin bununla məşğul olan sahəsidir.

Orfoqrafiya — sözlərin düzgün yazılışını öyrənən, bir linqvistikanın sahəsidir.

Yazılışın həmahəngliyi deyilişin individual və dialektik xüsusiyyətlərini aradan qaldırır, bu isə öz növbəsində təkrar soruşmaq imkanı olmadıqda qarşılıqlı anlaşmaya gətirib çıxarır.

## Orfoqrafiyanın quruluşunun prinsipləri

Orfoqrafiya ilə yazının bilavasitə əlaqəsi olduğundan, yazının əmələ gəlməsi orfoqrafiyanın prinsiplərin formalaşmasında əsas təsir göstərən amildir. Bəzi dillərdə yazı çox qədimdir və heçvaxt islahat keçirilməyib, bu zaman demək olar ki, yazı dilin qədim formasını ifadə edir və həyatdan geri qalıb (misal üçün, ingilis dili).

## Xarici keçidlər

* Azərbaycan dilinin onlayn orfoqrafiya lüğəti Arxivləşdirilib 2018-02-27 at the Wayback Machine
* Android üçün Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti (Google Play)
* Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya lüğəti (PDF, yükləmək)
# Ərəb rəqəmləri

Ərəb rəqəmləri
**Ərəb rəqəmləri** — rəqəmlərin ənənəvi dəsti: **0**, **1**, **2**, **3**, **4**, **5**, **6**, **7**, **8**, **9**; bir çox ölklərdə istifadə edilən onluq sisteminin rəqəmləri.

Hazırda istifadə edilən rəqəmlər Hindistandan gəlib və Avropa xalqları bu rəqəmlərlə ərəblərin sayəsində tanış olmuşlar. İlk dəfə XVI əsrdə yeni nömrələmə geniş şəkildə yayılmağa başlamışdır. Ərəb sistemi olan onluq say sistemi istənilən qədər böyük ədədi yazmağa imkan verir.

## Mənbə

* Böyük Sovet Ensiklopediyasında "ərəb rəqəmləri"
* Titlo Arxivləşdirilib 2008-02-20 at the Wayback Machine — ərəb və digər rəqəmlərin milli xətlərinin oxunması
* Xalçalarda tarix qoyulmasında istifadə edilən ərəb rəqəmləri
# Yunan əlifbası

**Yunan əlifbası** (ἑλληνικό ἀλφάβητο) – qədim və çağdaş Yunanıstanda istifadə olunan əlifba. E.ə IX əsrdə, bəzi məlumatlara görə isə XI əsrdə Finikiya əlifbası əsasında yaranmışdır. Yunan hərflərindən çox zaman riyazi simvollar kimi istifadə olunur. Hazırda yunan əlifbasından bir çox sahələrdə istifadə olunur.

Yunanlar finikiyalıların əlifbalarının Avropada yayılmasında əsas vasitəçi olmuşlar. Dövrümüzə gəlib çatmış yunan yazısının erkən nümunələri Finikiya əlifbasının əksər xüsusiyyətlərini özündə saxlamaqdadır. Arxaik yunan yazısında Finikiya yazısında olduğu kimi saitlər, eləcə də "xi" və "psi" samit hərfləri yox idi. Finikiya yazısında yazı sağdan sola yazılırdı. Yunanlar finikiyalılardan alınmış yazını tədricən təkmilləşdirmiş və ona əlavələr etmişlər. Sait səsləri ifadə edən hərflərin meydana gəlməsi yunan yazısında böyük nailiyyət idi. Saitləri ifadə edən hərfləri əlifbaya gətirməklə yanaşı yunanlar samitlərin tərkibində də dəyişiklikər etmişlər. Yunanlar yazının istiqamətini bir müddət "Bustrofedon" üslubunda, yəni sağdan sola, sətir aşırı isə soldan sağa yazırdılar. Yalnız e.ə IV əsrdə yazı soldan sağa istiqamətləndi və klassik yunan əlifbası formalaşdı.

## Klassik hərflər

| Yunan əlifbası |
| --- |
| Hərf | Hərfin adı | Oxunuşu | Nömrə |
| Αα | ἄλφα alfa | [a] | 1 |
| Ββ | βῆτα beta | [b] | 2 |
| Γγ | γάμμα qamma | [ɣ] | 3 |
| Δδ | δέλτα delta | [ð] | 4 |
| Εε | ἐψιλόν epsilon | [e] | 5 |
| Ζζ | ζῆτα zeta | [z] | 6 |
| Ηη | ητα eta | [e] | 7 |
| Θθ | θῆτα teta | [θ] | 8 |
| Ιι | ἰῶτα yota | [i/j] | 9 |
| Κκ | κάππα kappa | [k/c] | 10 |
| Λλ | λάμδα lamda | [l] | 11 |
| Μμ | μῦ mü | [m] | 12 |
| Νν | νῦ nü | [n] | 13 |
| Ξξ | ξῖ ksi | [ks] | 14 |
| Οο | ομικρόν omikron | [o] | 15 |
| Ππ | πῖ pi | [p] | 16 |
| Ρρ | ρῶ ro | [r] | 17 |
| Σσ | σῖγμα siqma | [s] | 18 |
| Ττ | ταῦ tau | [t] | 19 |
| Υυ | ὑψιλόν upsilon | [u] | 20 |
| Φφ | φῖ fi | [f] | 21 |
| Χχ | χῖ xi | [x] | 22 |
| Ψψ | ψῖ psi | [ps] | 23 |
| Ωω | ωμέγα omeqa | [o] | 24 |

## Arxaik hərflər

| Yunan əlifbası |
| --- |
| Hərf | Hərfin adı | Oxunuşu |
| Ϝϝ | δίγαμμα diqamma\* | [w] |
| Ϛϛ | στίγμα stiqma\* | [s] |
| Ͱͱ | ἦτα heta\* | [h] |
| Ϻϻ | ϻάν san\* | [s] |
| Ϙϙ | ϙόππα koppa\* | [k] |
| Ͳͳ | σαμπῖ sampi\* | [s] |

## Xarici hərflər

| Yunan əlifbası |
| --- |
| Hərf | Hərfin adı | Oxunuşu |
| Ϸϸ | ϸο şo | [ʃ] |

## Ədəbiyyat

* İsmayıl Calallı (Sadıqov). İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: 2017, Bakı nəşriyyatı, 996 s.

## Xarici keçidlər

* U0370.pdf  (ing.)
* Digamma  (ing.)
* Stigma  (ing.)
* Heta  (ing.)
* San  (ing.)
* Koppa  (ing.)
* Sampi  (ing.)
* Sho  (ing.)
# Kodlaşdırma

**Kodlaşdırma** informasiyanı — dəyişmə prosesidir , hansında ki istifadə formasından göndərmək, saxlamaq və avtomatik emal formasına dəyişmək.

## Növləri

* Rəqəmli
* Analoqlu
* Cədvəlli-rəmzi
* Analoqlu-rəqəmli

## Məlumat öturmə

**Kodlaşdırma** — məlumat ötürmə nəzəriyyəsində imzaları siqnal formasına dəyişmə prosesidir.

* Delta-kodlaşdırma
* Кod (informasiya nəzəriyyəsində)
* Təsnifatçı
* Кodlama
* Kriptografiya
* Şəbəkə kodlaması
* Entropiya kodlaması

## Programlaşdırmada

Program kodu, skript, yazmaq prosesidir, hansının əsas məqsədi alqoritimi müəyyən programlaşdırma dilində həyata keçirməkdir.

## Digər

**Kodlaşdirma (Tibb)Kodlaşdırma** – bir əlifbanın simvollarının digər əlifbanın simvolları ilə təsvir edilməsidir.

* İkili say sistemi: 0, 1
* Onluq say sistemi: 0,1,2 ... 9
* Rum say sistemi: I, II, III, IV ... X, ...C (yüz)
# Emoji

**Emoji** — elektron mesajlardakı və vebsaytlardakı mesajları zənginləşdirmək üçün istifadə edilə bilən ideoqrafiya və gülüşləri ehtiva edən proqramdır. Emojilər üz ifadələri, ümumi obyektlər, yerlər və hava növləri və heyvanlar da daxil olmaqla müxtəlif janrlarda olur. Bəzən personajlardan yaradılır.

## Dünya Emoji Günü

Emojipediyanın qurucusu Ceremi Burge 2014-cü ildə Ümumdünya Emoji Gününü qeyd etmək qərarına gəldi və daha sonra 17 iyul Ümumdünya Emoji Günü qlobal bayram kimi qeyd olundu.

## Sözün mənşəyi

Emoji sözü 2015-ci ildə Oksford Universitetinin lüğəti tərəfindən ilin sözü seçilib. Emoji sözünün mənşəyi yapon dilində 絵文字 (えもじ, emoji) < 絵 (え, e, "şəkil") + 文字 (もじ, moji, "xarakter") kimi izah olunur. Pamukkale Universitetinin İngilis dili lüğətinə görə, emojinin türkcə qarşılığı sındamqadır.

## Tarixi

İlk emoji 1998 və ya 1999-cu ildə Yaponiyada NTT DoCoMo-nun i-rejim mobil internet platformasında işləyən komandanın üzvü Şigetaka Kurita tərəfindən yaradılmışdır. 172 ədəd 12×12 piksel emoji dəsti elektron rabitəni asanlaşdırmaq və xidməti oxşar xidmətlərdən fərqləndirmək üçün i-rejimin mesajlaşma funksiyalarının bir hissəsi kimi yaradılmışdır. Kurita şəhərdəki insanların və digər əşyaların ifadələrini müşahidə edərək ilk 180 emojini yaradıb.

## Həmçinin bax

* Smaylik
* Ümumdünya Gülüş Günü

## Xarici keçidlər

* İletişimde Emojilerin Kullanımı ve İncelenmesi
* Dünyada ilk emoji

## İstinadlar
# Kokuci

**Kokuci** (国字, こくじ, hərf. "Milli simvollar") və yA **Vasey-kanci** (和製漢字, わせいかんじ, hərf. "Yaponiya tərəfindən yaradılmış kancilər") — yapon dilində Çin dilindən götürülməmiş, Yaponiyada yaradılmış kancilər. Çox vaxt mövcud heroqliflərin birləşdirilməsi yolu ilə yaradılırlar, lakin bu birləşmələr Çin dilində rast gəlinmir.

Kokuci adətən yapon dilində olan sözlər üçün hazırlanmış olduğuna görə, əsasən yalnız yapon oxunuşu olan kunyomi ilə istifadə olunur, lakin bəzən onların çincə tələffüzdən törəyən onyomi oxunuşu da mövcuddur. Məsələn, 働 (dō, hərf. "iş") heroqlifi 動 (dō, hərf. "hərəkət etmək") heroqlifindən on’yomi oxunuşunu almışdır. Nadir hallarda kokuci yalnız onyomi oxunuşuna malik olur. Kokucinin çoxu semantik birləşmələrdən ibarətdir. Bu, Çin kancilərindən fərqlidir. Çin kanciləri adətən fono-semantik birləşmələr olur və fonetik elementi semantik elementlə birləşdirir. Kokucidə fonetik element adətən mövcud olmadığı üçün yalnız semantik birləşmə üsulu istifadə olunur.

## İstinadlar
# Ateci

**Ateci** (当て字, 宛字, あてじ) — yapon dilində sözlərin yazılışında istifadə olunan heroqliflər (kanci). Dar mənada bu anlayış yalnız onların onyomi oxunuşunu nəzərə alan yazı formasını ifadə edir. Geniş mənada ateci anlayışına mənaca əsaslanan birləşmələr, yəni cyukucikun formaları da daxil edilir. Atecilər dövlət adlarını, xarici şəxs adlarını, alınma sözləri və mənası dəqiq ifadə olunması çətin olan müxtəlif yaponca sözləri yazmaq üçün istifadə olunur. Bu yazı üsulu orta əsrlərə aid manyoqana sistemindən qaynaqlanmışdır. Ateci yazısında bir morfem bəzən bir neçə heroqlif vasitəsilə ifadə oluna bilər.

## Mənbə

### İstinadlar

### Ədəbiyyat
# Çin dili

| Çin dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | 汉语 汉语 汉语 漢語 漢語 中文 |
| Ölkələr | * Çin
* Tayvan
* Sinqapur
 |
| Danışanların ümumi sayı | * 1.299.877.520 nəf.
 |
| Təsnifatı |
| Çin-Avstroneziya
Çin-Tibet dilləri
Çin dili |
| Yazı | Çin yazısı, ənənəvi Çin heroqrifləri, Sadələşdirilmiş Çincə |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | кит 315 |
| ISO 639-1 | zh |
| ISO 639-2 | zho, chi |
| ISO 639-3 | zho |
| Ethnologue | zho |
| LINGUIST List | chin |
| ABS ASCL | 71 |
| IETF | zh |
| Glottolog | sini1245 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Çin dili** — Çin-Tibet dil ailəsinə aid bir dil. Dünya əhalisinin təxminən beşdə birinin ana dilidir. Orijinal adı con ven və (中文، Zhōngwén), han ü (汉语/漢語، Hànyǔ) adlanır. Çində dövlət dili və rəsmi dil Mandarin və ya Putonxua adlanır.

## Əlifbası

Çin dilinin əlifbası yoxdur. Qədim piktoqramlar əsasında inkişaf etdirilmiş yazı növü zamanla ideoqramlara çevrilmiş və geniş yayılmışdır. Məlum olan bütün ideoqramları əzbərləmək çətin olduğundan 115 əsas literalı əzbərləməklə qalan bütün ideoqramları bu literalların birləşdirilməsi yolu ilə yadda saxlayırlar. Çin lüğətləri literalların xətt sayısına görə tərtib olunur.

## Çin dilinin yazılışı

Çin dili iki cür yazılır:

* 1. Klassik
* 2. Modernləşdirilmiş

Qədim və müasir Çin ieroqlifləriBirinci model çinin əsil və keçmiş dilidir ki, keçən yüzillərdə işlənirdi. İndi də Tayvan, Honq-Konq, Makao və ABŞ-dəki çinlilər bu dildə danışırlar.

İkinci model isə qədim çin yazısında istifadə olunan heroqliflərin sadələşdirilmiş formasıdır. Bu model Sinqapurda da işlənir. Bundan başqa 1950-ci ildən tətbig olunmağa başlanan Pinyin heroqliflərin transliterasiyası üçün istifadə olunur. Çində Pinyin 1980-cı ildən heroqliflərin latın əlifbasına çevrilməsi üçün geniş istifadə olunur. Pinyin heroqliflərin yerinə deyil, daha çox izah məqsədilə işlədilir.

## Çin dilləri və ləhcələri

Çinin başa başında ayrıca dil və ləhcələr danışılir ki onların hica ədasında bir birindən ayrılırlar.

* Bütün Çin dilləri:

* Kantonca
* Mandarin
* Vü(Şanghay dili)
* Ke cia
* Püşyan
* Xuyi cü
* Min cüng
* Gən
* Şiang
* Min yi
* Min nən
* Ping Xüa

## İstinadlar
# Aykido

| Aykido |
| --- |
| Şincitay: 合気道, Kyücitay: 合氣道, |
|  Aykidonun banisi |
| Tam adı |
Japanese jūjitsu |
| Digər adları |
Aikibudo, aikinomichi |
| Şüarı | "İstəyirəm ki, düşüncəli insanlar Aykidonun səsinə qulaq assınlar. Başqalarını islah etmək üçün deyil; öz fikirlərini islah etmək üçün." -Morihey Ueşiba |
| Yaranma tarixi | XX əsr |
| Ölkə | Yaponiya |
| Banisi |
Morihey Ueşiba |
| Yaranma yeri |
Yaponiya |
| Məktəbin rəhbəri |
Morihey Ueşiba |
| Xələfləri |
Daitoryu-(aiki)jujitsu |
| Müasir təşkilatları |
International Aikido Federation (IAF) |
| Tanınmış ardıcılları |
Morihey Ueşiba, Koiçi Tohey, Gozo Şioda, Minoru Moçizuki, Kenji Tomiki, Kisshomaru Ueşiba |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Aykidoaykidoka* kimi də tanınan praktikantlara bütün yaradılışla dərin harmoniya hissi keçirməyi öyrədən bir yapon döyüş sənətidir. Buraya potensial hücumçu da daxildir, ona görə də texnikada hücum hərəkətləri tətbiq edilmir. Əvəzində, **aykido** tələbələrinə rəqiblərini nəzarətə götürərək, prosesdə ən az xəsarət yetirməklə onları özlərinə tabe olmağı öyrədirlər.

Bunun üçün aykidoka hücumun gücü və enerjisi ilə hərəkət edərək onu yaxşı hərəkət, duruş və balansla öz mənbəyinə qaytarır. Bu, əks qüvvələri daha az zərərli istiqamətə yönləndirmək üçün nəzərdə tutulmuş dairəvi və sferik hərəkətlərdən istifadə edən bir çox aikido texnikası ilə əldə edilir.

Unikal təbiətinə görə bir çox insan "**Aykido** effektivdirmi?" sualını verir. Cavab sadədir: özünüzü müdafiə edə bildiyiniz halda ən az zərər verməyə başlasanız, **Aykido** çox təsirlidir.

**Aykido** texnikalarının arxasında duran əsas prinsiplər qaçınma, nəzarət və zərərsizləşdirmədir və tələbələrə hərəkətlərin zərif şəkildə icra olunmasını təmin etmək üçün sakit bir ağıl, rahat bədən və inteqrasiya olunmuş nəfəslə məşq etmək öyrədilir.

Təlim zamanı tələbələr, hətta biri hücum rolunda, digəri isə müdafiə hərəkətləri edərkən belə, bir-biri ilə tərəfdaş kimi davranmağa təşviq edilir.

## Həmçinin bax

* Ciu-citsu

## Mənbələr

1. Aikido – The Way of Harmony. [Internet]. 2018. Stanford University. Available from:  [Accessed July 19, 2018].
2. Eric Sotnak. [Internet] 2018. Aikido Primer. Aikido Karoo. Available from:  [Accessed July 19, 2018].
3. Eric Sotnak. [Internet]. 2018. The History of Aikido. MIT University. Available From:  [Accessed July 19, 2018].
4. Harvard Aikikai. [Internet]. 2011. Harvard University. Available from:  [Accessed July 19, 2018].
5. History of Yoshinkan Aikido. [Internet]. 2018. Makotokan. Available from:  [Accessed July 19, 2018].
6. Stanley A. Pranin. [Internet]. 1996. Aikido Today: An Overview. OMLC. Available from:  [Accessed July 19, 2018].

## Xarici keçidlər

Azərbaycan Aikido Federasiyası
# Aynu dili

| Aynu dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | aynu. アイヌ・イタㇰ *Aynu itak* |
| Ölkələr | Yaponiya, Rusiya |
| Danışanların ümumi sayı | ~1000 |
| Təsnifatı |
| Kateqoriya |
Avrasiya dilləri |
| Ainu
Aynu dili |
| Yazı | Katakana, Latın əlifbası |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | ain |
| ISO 639-3 | ain |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 475 |
| Ethnologue | ain |
| Linguasphere | 45-B |
| LINGUIST List | ain |
| ELCat | 1212 |
| IETF | ain |
| Glottolog | ainu1252 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Aynu dili**(Ainu: aynu. アイヌ・イタㇰ, *Aynu itak*; Yaponca: yap. アイヌ語 *Ainu-go*)-Aynu dilləri​​ndən biridirki Aynu etnik qrupu üzvləri tərəfindən şimalı Yapon adası Hokkaydoda danışılır.

## Şifahi ədəbiyyat

Aynu malik zəngin bir *yukar* adlı qəhrəman-sagas şifahi ənənəyə malikdir ki bir sıra qrammatik və leksik arxaizmləri qoruyur.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Aynu üçün ədəbiyyat və öyrənmə materialları Arxivləşdirilib 2008-09-17 at the Wayback Machine
# Leksikləşdirmə

|  |
| --- |
| Dilçilik |
| Dünya dilləri |
| Nəzəri linqvistika |
| Fonologiya
Morfologiya
Sintaksis
Semantika
Praqmatika
Koqnitiv dilçilik
Generativ linqvistika |
| Deskriptiv linqvistika |
| Antropoloji linqvistika
Təkamül linqvistikası (müqayisəli-tarixi dilçilik, etimologiya)
Fonetika
Sosiolinqvistika |
| Tətbiqi dilçilik |
| Kompüter dilçiliyi
Kriminalistika
Dilin mənimsənilməsi
Dil qiymətləndirməsi
Dil inkişafı
Preskriptivizm
Antropoloji linqvistika
Neyrolinqvistika
Psixolinqvistika
Stilistika |
| Digərləri |
| Ədəbiyyat
Oxuma
Linqvistik tipologiya
Linqvistikanın tarixi
Dilçilərin siyahısı
Dünya dilləri
Həll olunmamış problemlər |
| Portal:Linqvistika |
| * b
* m
* r
 |

**Leksikləşdirmə** — dilin leksik sistemində yeni sözlərin yaranması və ya mövcud sözlərin yeni mənalar qazanması prosesidir. Bu proses dilin inkişafı və zənginləşməsi üçün vacibdir. Leksikləşdirmə, eyni zamanda terminlərin formalaşması, frazeologizmlərin yaranması və dilin sosial-mədəni kontekstində dəyişikliklərə cavab olaraq baş verir.Bu, dilin dinamikliyini və istifadəçilərinin ehtiyaclarına uyğunlaşma qabiliyyətini göstərir.
Dilçilikdə leksikləşmə bir dilin leksikonuna sözlərin, toplu ifadələrin və ya söz modellərinin əlavə edilməsi prosesidir.
Söz yaradıcılığı və leksikləşmənin eyni prosesə aid olub-olmaması dilçilik sahəsində mübahisəlidir. Əksər dilçilər fərqin olması ilə razılaşırlar, lakin fərqin nə olduğu haqqında çoxlu fikirlər var.Leksikləşdirmə sadə ola bilər, məsələn, başqa dildən bir söz götürmək və ya daha çox cəlb oluna bilər.

## Həmçinin bax

* Frazeologizm

## İstinadlar
# Lophius

| *Lophius* |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:Lophius |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Lophius L., 1758
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 164498 |
| NCBI   | 8072 |
| EOL   | 46566104 |
| FW   | 35696 |

 |

 |

**Lophius** — Atlantik və Hind okeanlarında tapılan "lophiid" qrupuna aid olan "anglerfish" (fənər balıqları) növləri. "Lophius" cinsi Şimal dənizi və Şimal Atlantik balıqçıları tərəfindən "monk" və ya "monkfish" kimi tanınır, lakin bu ad həmçinin Squatina squatina (mələk köpəkbalığı) üçün də istifadə olunur.

## Taksonomiya

"Lophius" cinsi ilk dəfə Karl Linney tərəfindən təqdim edilmişdir. O, "Lophius piscatorius" növünü "Systema Naturae" əsərinin 10-cu nəşrində təsvir etmişdir. Bu növün yayılma arealı Şimal-Şərqi Atlantik okeanı, Aralıq dənizi və Qara dəniz kimi göstərilmişdir. Təsvirdə Fransa (Bordo, Marsel, Monpelye), İtaliya (Genuya, Roma, Neapol, Venesiya), Yunanıstan (Lesbos) və Suriya kimi yerlər qeyd edilmişdir. "Lophius" cinsi, "Lophiidae" fəsiləsinin 4 müasir cinsindən biridir. "Fishes of the World"in 5-ci nəşrinə görə, bu ailə "Lophiiformes" dəstəsinin tək növlü "Lophioidei" yarımdəstəsində təsnif edilir. "Lophiidae" fəsiləsi daxilində "Lophius" cinsi ən yaxın qohumluğu "Lophiomus" ilə bölüşür, "Lophiodes" isə bu iki cinsin qardaş taksonu kimi qəbul edilir. "Sladenia" cinsi isə digər üç cinsin ən əsas qardaş qrupu kimi tanınır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Sumo

Sumo
**Sumo** — qədim yapon döyüş sənətidir. 13 əsrlik tarixi vardır.

## Döyüşdən əvvəl və sonra

Sumo döyüşçüləri oyundan əvvəl mərasim əsnasında meydana duz səpir. Bunun məqsədi həm pis ruhları uzaqlaşdırmaq həm də meydanın sürüşkənliyini azaltmaqdır. Turnirlərdə hər günün sonunda xüsusi sumo ritualı keçirilir. Bu ritualda, əlində ənənəvi bir çubuq olan bir gənc, döyüşün sonunu xəbər verən bir mahnı çalır və zərb alətləri ilə müşayiət olunan çubanı ritmik şəkildə döndərməyə başlayır.

## Döyüşçülərin kateqoriyası

. Sumo döyüşçülərinin ən əhəmiyyətlisi yokozuna (böyük çempion) və ozeki (çempion) adlanır. Turnirlər zamanı daha çox bu kateqoriyadakı sumoçular populyardır.

## Əsas fəndlər və qaydalar

Təkbətək döyüş zamanı sumoçunun qurşaq hissəsi və ayaqlarının arasından dolanmış xüsusi parça mavasi adlanır. Sumo güləşçisinə Rikişi deyilir. Sumoda gözə və beldən aşağı zəif nöqtələrə zərbə vurmaq, saçdan dartmaq qadağandır. Bədənin və qurşağın müxtəlif yerlərindən tutmaq, tullama fəndi, badalaq və ağrıdıcı fəndlər mümkündür. Döyüş güləşçilərin eyni anda bir-birini dartması və toqquşması ilə başlayır. Üstünlük daha çox hücum edən tərəfdə olur.

Döyüşdə qalibin müəyyən edilməsində aşağıdakı meyarlar nəzərə alınır:

* Ayağının altı istisna olmaqla bədənin istənilən hissəsi yerə ilk toxunan döyüşçü məğlub hesab olunur.
* Güləş meydançasından ilk olaraq kənara çıxan döyüşçü məğlub hesab olunur.

Sumoda çəki amili əsas şərtlərdəndir. Yokozunaların (yap. *böyük çempion*) orta çəkisi təxminən 100 kq-dır. Yüksək divizionda iştirak edən güləşçilərin çəkisinin 100 kq-dan artıq olması mütləq şərtdir.

Sumoda döyüş meydançası doxyo adlanır. Döyüş dairəsinin diametri 4,55 metrdir.

## Xarici keçidlər

* Yaponiya Sumo Assosiasiyası -ingiliscə
* Sumo haqqında məqalə Arxivləşdirilib 2008-05-03 at the Wayback Machine — rusca
# Şəxsi ad

Con F. Kennedinin nümunə kimi istifadə edilməsi ilə bağlı konvensiyaların adlandırılması diaqramı. Bu, ingilisdilli mədəniyyətlər üçün xarakterik bir strukturu göstərir. Digər mədəniyyətlər şəxsi adlar üçün başqa strukturlardan istifadə edirlər.
 İsveçdəki Riddarholm kilsəsində kraliça Dezideriyanın sarkofaqı. Bu ad Dezire Klariyə doğulanda deyil, 1810-cu ildə İsveçin vəliəhd şahzadəsi seçildiyi zaman verilib.
**Şəxsi ad** (həmçinin sadəcə olaraq **ad** kimi tanınır) insan adının hissəsidir, potensial olaraq şəxsiyyəti müəyyən edir və həmin şəxsi qrupun digər üzvlərindən fərqləndirir (adətən ailə və ya qəbilədə) ümumi soyadı olanlar arasında. *Şəxsi ad* adətən doğum zamanı və ya ona yaxın, adətən yeni doğulmuş uşağın valideynləri tərəfindən verilən ada aiddir. *Xristian adı* vəftiz zamanı verilən ilk addır.

Qeyri-rəsmi situasiyalarda verilən adlar tez-tez tanış və dostcasına istifadə olunur. Daha rəsmi situasiyalarda şəxsin soyadından daha çox istifadə olunur. 'Ad əsasında' və 'ad şərtlərində olmaq' idiomları kiməsə öz adı ilə müraciət etmək üçün xas olan tanışlığı ifadə edir.

Bunun əksinə olaraq, soyad normal olaraq irsi alınır və birinin yaxın ailəsinin digər üzvləri ilə eyni olaraq. Regnal adlar və dini və ya monastır adları tac alan və ya dini ordenə girən şəxsə verilən xüsusi adlardır; belə bir şəxs adətən bu adla tanınır.
# Oriqami

Kağızdan hazırlanmış kəpənəklər
Ənənəvi kağız durna və oriqami üçün xüsusi dekorativ kağız
**Oriqami** — (折り紙 origami) Yaponca "ori" (qatlamaq) ve "qami" (kağız) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.Kağızdan hazırlanan fiqurların incəsənətidir. Çin mədəniyyəti mənşəlidir. Əksərən kvadratşəkilli kağız parçalarını kəsmədən və yapışdırıcı maddə istifadə etmədən, sadəcə qatlayaraq müxtəlif canlı və cansız fiqurlar düzəldilir. Kəsmənin istifadə olunduğu növə kiriqami deyilir

## Tarixi

Çində bu sənət I və ya II əsr zamanından günümüzə qədər gəlməkdədir. Yaponiyadakı ilk nümunələri isə Heian dövrünə rast gəlməkdədir (794–1185). Bu dövr Yaponiyanın qızıl çağı olaraq da adlandırılır.

Bu dövrdə kağız qatlama sənəti festival və mərasimlərdə bəzək olması məqsədiylə olduqca inkişaf etmişdir. Ağ kağız gizli və müqəddəs elementləri saxlamaq məqsədiylə istifadə edilərdi və hələ də bəzi məbədlərdə istifadə edilməkdədir. Əsas Edo (1600–1868) dövründə Origami sənəti inkişaf etmiş və yaradılan yeni qəliblərlə xalq tərəfindən də bu, bir əyləncə sənəti olaraq mənimsənmiş və məşhurlaşməşdır. Kabuki və ukiyo-e kimi sənətlərin yanında Origamidə öz yerini tapmışdır. XIX əsrin ortalarına doğru 70ə yaxın fərqli origami dizaynı yaradılmışdır, lakin Meiji (1886–1912) dövrü və Yaponiyanın müasirləşməsi ilə birgə, mərasim və festivallar üçün düzəldilməsi xaricində, origamiyə olan maraq azalmışdır.

## Barış günü

1950-ci ilin ortalarına doğru, 1945 Hiroshima atom bombasının partlaması nəticəsində Qan xərçəngi xəstəsi olan 11 yaşındakı Sasaki Sadako xəstəliyinin yaxşılaşması məqsədiylə durna quşu oriqamilərini düzəltməyə başlamışdır. (Ənənəyə görə 1000 ədəd durna quşu oriqamisi düzəldib, arzu tutulduğunda, arzunun reallaşacağına inanılar). Sadako bu cəhdiylə dünya da barış üçün də bir simvol olmuşdur, lakin 644 durna quşu oriqamisi düzəltdikdən sonra ölmüşdür, yoldaşları onun yerinə ədədi tamamlamış və cənazə mərasimində məzarına durna quşlarını qoymuşlar. Bu hadisə Hiroshimada Dünya uşaq barış gününün meydana gəlməsinə və bu günün şərəfinə Sadakonun Seatledə heykəlinin qoyulmasına vəsilə olmuşdur. Hər il avqust ayının 6-sında qeyd olunan barış günündə, dünya səviyyəsində bir çox uşaq tərəfindən edilən durna quşu oriqamiləri Xirosimaya göndərilir.

## Mənbə

* Classical origami on Moscow origami club portal (rus.)
* OrigamiWiki  (rus.)
* Origami Resource Center
* Origami Instructions
* Oriqami incəsənəti