# Vurğu

**Vurğu** — nitqdə sözlərin və ya cümlələrin tələffüzü zamanı müəyyən bir hecanın və ya sözün digərlərinə nisbətən daha qüvvətli və ya yüksək tonla ifadə edilməsidir. Bu, dinləyicinin diqqətini cəlb etmək və məna çalarlarını vurğulamaq üçün istifadə olunur. Vurğu, dilin fonetik xüsusiyyətlərindən biri olaraq, sözlərin və cümlələrin düzgün anlaşılmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycan dilində vurğunun əsasən üç növü mövcuddur: heca vurğusu, məntiqi vurğu və həyəcanlı vurğu. Heca vurğusu, sözdə hecalardan birinin digərlərinə nisbətən daha qüvvətli tələffüz edilməsidir. Məntiqi vurğu, cümlə daxilində müəyyən bir sözün digər sözlərə nisbətən daha qüvvətli deyilməsi ilə yaranır və danışanın fikrini vurğulamaq istədiyi sözə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır. Həyəcanlı vurğu isə danışanın emosional vəziyyətini ifadə etmək üçün istifadə olunur və adətən intonasiya ilə müşayiət olunur.
Vurğunun düzgün istifadəsi nitqin aydınlığı və anlaşıqlılığı üçün vacibdir. Sözlərin və cümlələrin mənasını dəqiq çatdırmaq üçün vurğu qaydalarına riayət etmək önəmlidir. Bu, həm də dilin fonetik xüsusiyyətlərinin qorunmasına və zənginliyinin saxlanmasına kömək edir.
Vurğunu müəyyən etmək üçün sözü və ya cümləni təkrar-təkrar tələffüz edərək, hansı heca və ya sözün daha qüvvətli deyildiyini müşahidə etmək olar. Bu üsul, xüsusilə yeni sözləri öyrənərkən və ya düzgün tələffüzü təmin etmək istəyərkən faydalıdır. Beləliklə, vurğu, nitqin ifadəliliyini və dinləyiciyə təsirini gücləndirən vacib bir fonetik vasitədir.

## Vurğunun növləri

### Heca vurğusu

Azərbaycan dilində heca vurğusu, söz daxilində hecalardan birinin digərlərinə nisbətən daha qüvvətli və ya yüksək tonla tələffüz edilməsidir. Bu vurğu, sözün mənasını və düzgün tələffüzünü anlamaqda mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə, Azərbaycan dilində heca vurğusu sabitdir və əksər hallarda sözün son hecasına düşür. Məsələn, "ata", "oğul", "yaşayış" kimi sözlərdə vurğu son hecadadır.
Azərbaycan dilində bəzi şəkilçilər vurğu qəbul etmir. Məsələn, inkar şəkilçiləri (-m, -mə, -ma), sual şəkilçiləri (-mı, -mu, -mi, -mü), birgəlik bildirən (-la, -lə) və şərt şəkli (-sa, -sə) şəkilçiləri vurğu qəbul etməyən şəkilçilərə misaldır. Bu halda vurğu, həmin şəkilçilərdən əvvəlki hecaya düşür.
Heca vurğusunun düzgün istifadəsi nitqin aydınlığı və anlaşıqlılığı üçün vacibdir. Sözlərin və cümlələrin mənasını dəqiq çatdırmaq üçün vurğu qaydalarına riayət etmək önəmlidir. Bu, həm də dilin fonetik xüsusiyyətlərinin qorunmasına və zənginliyinin saxlanmasına kömək edir.

### Həyəcanlı vurğu

Həyəcanlı vurğu, nitqin emosionallığını artıran vasitələrdən biridir. Bu vurğu növü, danışanın hiss və həyəcanlarını ifadə etmək üçün cümlədə və ya abzasda müəyyən sözlərin və ya ifadələrin daha həyəcanlı və vurğulu şəkildə deyilməsidir. Məsələn, "Nə gözəl gün!" cümləsində "gözəl" sözü həyəcanlı vurğu ilə deyildikdə, danışanın heyranlığını və sevincini ifadə edir.
Həyəcanlı vurğu, məntiqi vurğudan fərqlənir. Məntiqi vurğu, cümlədə müəyyən bir sözün digərlərinə nisbətən daha qüvvətli deyilməsi ilə yaranır və bu, danışanın fikrini vurğulamaq istədiyi sözə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır. Həyəcanlı vurğu isə daha çox emosional vəziyyəti, hiss və həyəcanları ifadə etmək üçün istifadə olunur.
Həyəcanlı vurğu, nitqin təsir gücünü artırmaq və dinləyicinin diqqətini cəlb etmək üçün mühüm rol oynayır. Bu vurğu növü, xüsusilə, ədəbiyyat və teatr sənətində, eləcə də gündəlik danışıqda hiss və həyəcanların ifadəsində geniş istifadə olunur. Doğru istifadə edildikdə, həyəcanlı vurğu nitqin ifadəliliyini və anlaşıqlılığını artırır.
Nəticə etibarilə, həyəcanlı vurğu, danışanın emosional vəziyyətini və hisslərini ifadə etmək üçün vacib bir vasitədir. Onun düzgün və yerində istifadəsi, nitqin təsirliyini və dinləyiciyə çatdırılmaq istenilən mesajın aydınlığını təmin edir. Bu səbəbdən, həyəcanlı vurğunun xüsusiyyətlərini və istifadəsini anlamaq, effektiv ünsiyyət qurmaq üçün əhəmiyyətlidir.

### Məntiqi vurğu

Məntiqi vurğu, cümlə daxilində müəyyən bir sözün digər sözlərə nisbətən daha qüvvətli tələffüz edilməsidir. Bu vurğu növü, danışanın fikrini vurğulamaq istədiyi sözə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır. Məntiqi vurğu, cümlənin mənasını və dinləyicinin diqqətini yönləndirmək üçün mühüm rol oynayır.
Cümlədə məntiqi vurğunun yeri, danışanın məqsədinə və ifadə etmək istədiyi məna çalarına görə dəyişə bilər. Məsələn, "Mən sabah kəndə gedəcəyəm" cümləsində vurğu müxtəlif sözlərə düşərək mənanı dəyişə bilər:
"Mən sabah kəndə gedəcəyəm" (gedəcək şəxs mənəm)
"Mən sabah kəndə gedəcəyəm" (gedəcəyim zaman sabahdır)
"Mən sabah kəndə gedəcəyəm" (gedəcəyim yer kənddir)
Bu nümunələr göstərir ki, məntiqi vurğu cümlənin məzmununu və dinləyicinin qavrayışını əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər.
Məntiqi vurğunun düzgün istifadəsi, nitqin aydınlığı və təsirliliyini artırır. Danışan və ya oxuyan şəxs, materialı yaxşı başa düşməli və dinləyicilərin onu düzgün qavramasını təmin etmək üçün məntiqi vurğudan səmərəli istifadə etməlidir. Bu, dinləyicilərin diqqətini cəlb etməyə və fikirlərin daha inandırıcı şəkildə çatdırılmasına kömək edir.
Məntiqi vurğunu ifadə etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur: səs tonunun artırılması və ya azaldılması, danışıq sürətinin dəyişdirilməsi, fasilələrdən istifadə və jestlər kimi. Bu üsulların uyğun şəkildə tətbiqi, nitqin ifadəliliyini və dinləyiciyə təsirini gücləndirir.

## Həmçinin bax

* Fonetika
* Orfoqrafiya
* Orfoepiya
* Ahəng qanunu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər