Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pinyin

**Pinyin** (pīnyīn) — çin yazısının ən çox istifadə olunan latın transkripsiyası sistemi. 1958-ci ildə qəbul edilmişdir, 1979-cu ildən isə bütün dünyada Çin yer və şəxs adlarının rəsmi latın transkripsiyası kimi istifadə olunur. Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (ISO) tərəfindən bəyənilmişdir. Pinyində V hərfindən başqa bütün latın hərfləri, hətta Ü hərfi belə işlədilir.

## Xarici keçidlər

* Little Pinyin App 1.0 online Arxivləşdirilib 2009-07-06 at the Wayback Machine
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table Arxivləşdirilib 2009-01-24 at the Wayback Machine
* Pinyin table with sound, over 1700 individual sounds
# Yayoy dövrü

**Yayoi dövrü** (弥生時代, *Yayoi jidai*) — Yaponiya tarixində eramızdan əvvəl 1000-ci ildən eramızın 300-cü ilinə qədər olan dövrü. Dünya tarixində bu, dəmir və tunc dövrünə uyğun gəlir.

## Tarix

Yayoi mədəniyyətinin ilk sübutu Kyuşu adasında tapılıb. Əsrlər ərzində bu Honşü adasına da yayılıb.

Dəmir və tunc Yaponiyada ilk dəfə təxminən eyni vaxtda istifadə olunmuşdu. Dəmir alət və silahlların hazırlanmasında, tuncu isə güzgü, xəncər, nizə kimi ənənəvi əşyaların hazırlanması üçün istifadə olunurdu. Yakoi alətlərinə kənd təsərrüfatı və başqa sahələrdə istifadə olunan baltalar və kərkilər, həmçinin ox ucluğu və qılınc kimi silahlar da daxildir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Metropolitan İncəsənət Muzeyi Yayoy Mədəniyyəti
* Japan-guide.com, Erkən Yaponiya
# Morfem

**Morfem** (yun. *morphe* — forma) — sözün leksik və ya qrammatik mənası olan hissəsi (kök, şəkilçi, yaxud önşəkilçi). Termin elmə Boduen de Kurtene tərəfindən daxil edilmişdir.

Dilin mənalı hissələri, yəni kök, leksik və qrammatik şəkilçilər ayrı-ayrılıqda morfem adlanır. Sözün quruluşunu öyrənmək üçün onu tərkib hissələrinə ayırırlar. Sözün ayrılıqda işlənə bilən və leksik mənaya malik olan hissəs kök adlanır. Sözün kökü ∏ işarəsi ilə göstərilir. Sözün ayrılıqda işlənə bilməyən və leksik mənası olmayan hissəsi isə şəkilçi adlanır.

## İstinadlar
# Standart çincə

Standard Çin dili, Putonqhua və ya Standard Mandarin, Çinin rəsmi dilidir. Çinin şimalında danışılan Mandarinin Pekin ləhcəsindən irəli gələrək yaranmışdır. Çində bu dil məmurların dili — guānhuà (官 话) adlanırdı, lakin Çin Xalq Respublikası qurulandan sonra 1955-ci ildə adı putonghua (普通话) "yayılmış söz" olaraq dəyişdirilmişdir.

Standard Çin dili,

* Çində *putonqhua* (*Pǔtōnghuà*, 普通話, "*Ümumi ləhcə*");
* *Quoyu* (*Guóyǔ*, 國語, "*Milli dil*") olaraq Tayvanda;
* Malayziya və Sinqapurda *Biuojun* *Huayu* (*Biǔozhǔn Huáyǔ,* 標準 華語, "*Standart Çin dili*") olaraq bilinir.

Standard Çin dili digər Çin dilləri kimi tonlu dildir. Yəni fərqli sözlər eyni səsin fərqli intonasiyaları ilə yaranır. Cəmi 4 ton var.

Mandarində tonlar
* I ton, düz ton:(ˉ)
* II ton, artan ton: (ˊ)
* III ton, dalğalı ton: (ˇ)
* IV ton, enən ton: (ˋ)

Nümunə, *ma* hecasında:

* 1.mā 媽 (ana)
* 2.má 麻 (çətənə)
* 3.mǎ 馬 (at)
* 4.mà 罵 (söyüş)

Yuxarıdakı **ma** kimi bir hecanın 4 tonu 4 ayrı söz kimi qəbul edilir.

## Müntəzəm istifadə olunan qəliblər

| Azərbaycanca | Mandarin | Mandarin (Pinyin) |
| --- | --- | --- |
| Salam! | 你好! | Nǐhǎo! |
| Adınız nədir? | 你叫什么名字? | Nǐ jiào shén me míng zi? |
| Mənim adım …. | 我叫 …. | Wǒ jiào …. |
| Necəsiniz? | 你好吗？ | Nǐ hǎo ma? |
| Mən yaxşıyam, bəs siz? | 我很好，你呢？ | Wǒ hěn hǎo ， nǐ ne ？ |
| Təşəkkürlər. | 谢谢。 | Xiè xiè 。 |
| Rica edirəm. | 欢迎您！/ 不用谢！ | Huān yínɡ nín ！ / bú yònɡ xiè ！ |
| Bəli | 是的。 | Shì de 。 |
| Xeyir | 不。 | Bù 。 |
| Nə zaman? | 什么时候？ | Shén me shí hou ？ |
| Nə qədər? (miqdar, pul) | 多少钱？ | Duō shǎo qián ？ |
| Nə qədər? (uzunluq) | 多长？ | Duō chánɡ ？ |
| Asta danışa bilərsiniz? | 您可不可以讲慢一点？ | Nín kěbùkěyǐ jiǎng màn yī diǎn ？ |
| Sabahınız xeyir! | 早上好！ | Zǎo shàng hǎo ！ |
| Xudahafiz! | 再见！ | Zài jiàn ！ |
| Çin dilini səlis danışmağı bacarmıram. | 我讲中文讲的不流利。 | Wǒ jiǎng zhōng wén jiǎng de bù liúlì。 |
# Kalka (dilçilik)

**Kalka** (fr. calque — kopiya) ya da **hərfi tərcümə** — linqvistikada başqa dillərin söz, ifadə və frazaların, dil vahidinə uyğun olaraq hərfi tərcümə ilə mənimsənilməsi.
Kalkaların yaranmasına gətirən mənimsəmə üsulu *kalka* ya da *kalkalaşdırmaq* adlanır.
Kalkanın öyrənilməsiylə linqvistika, leksikoloqiya və tərcüməşünaslıq məşğul olur.

Kalkalar dil daşıyıcılarının, xarici dilin məişətə və elmə xarici mənimsəmələrin kəskin artımına - müxtəlif tarixi mərhələlərdə Azərbaycan dilinə ardıcıl olaraq fars, ərəb, rus, alman, fransız, ingilis dillərindən, birbaşa reaksiya kimi yaranıb. Bəzi, məsələn island dilində, kalkalaşdırma - praktiki olaraq xarici leksikanın yeganə assimilyasiya vasitəsidir.

## Növləri

Dilçilikdə kalkaların müxtəlif növləri təsnif olunur.

* Sözyaradan kalka - xarici sözün bir dildən o biri dilə morfemlərlə tərcüməsindən əldə edilir. Məsələn *göydələn* sözü, rus *neboskreb* sözündən o isə öz növbəsində ingilis *sky-scraper* sözündən yaranıb.

*Yarımada* - (rus) *poluostrov*, (alman) *halbinsel*,
insanpərvərlik - (rus)çeloveçnost, (alman) Menshclichkeit və sairə.
*əlyazma*- *rukopis*
*yarımköçürücü* (rus) *poluprovodnik*, (ingilis)*semiconductor*

* Semantik kalka - xarici sözün təsiri altında yeni məna daşımağa başlayır. Məsələn *əsmək* rus dili vasitəsilə, alman dilindən *kiminsə qayğısına qalmaq* mənasında işlənir.
* Frazeoloji kalka - məsələn **özünü ələ al** - rus **vozmi sebya v ruki** sözbirləşməsindən yaranıb, o isə öz növbəsində uyğun alman frazasından.
* Yarımkalka - mürəkkəb sözlərin qismən kalka olunması.
* Yalançı kalka - ifadənin morfoloji-semantik strukturunun səhv təsrif olunmuş mənimsənilməsi.

## İstinadlar
# Hentayqana

Hentayqana ilə yazılmış lövhədən istifadə edən restoran.
**Hentayqana** (変体仮名, hərf. "qeyri-adi kana") — yapon yazı sistemində hiraqana əlifbasının köhnəlmiş qrafik variantları. Hentayqana manyoqana işarələrinin kursiv yazılış formalarından yaranmışdır. Manyoqanada eyni hecanı ifadə etmək üçün fərqli kanci işarələri istifadə olunduğundan, nəticədə hər heca üçün bir neçə yazılış forması meydana gəlmişdir. 1900-cü ildə həyata keçirilən yazı islahatında yapon dilində hər mora üçün yalnız bir hiraqana işarəsi təsbit edilənə qədər hentayqana hiraqana ilə yanaşı işlədilirdi və bu iki əlifba arasında seçim yazanın şəxsi istəyindən asılı olurdu. Hentayqana Unicode 10.0 versiyasına daxil edilmişdir.

Müasir yapon yazısında hentayqana tamamilə köhnəlmiş hesab olunur, lakin bəzi sahələrdə onun məhdud istifadəsi bu gün də qalmaqdadır. Məsələn, soba yeməyi təqdim edən bir çox restoranlar "kisoba" (yap. 生そば) sözünü öz lövhələrində hentayqana ilə yazmağa üstünlük verirlər. Bu yazı növü həmçinin, döyüş sənətləri məktəbləri, dini seminariyalar və etiket məktəbləri tərəfindən verilən bəzi rəsmi sənədlərdə və diplomlarda da istifadə olunur.
Bundan əlavə, hentayqana klassik yapon mətnlərinin bərpasında və mətinlərə qədim üslub qazandırmaq məqsədilə də tətbiq edilir. Onun istifadəsi alman və digər Avropa dillərində qotik yazının işlədilməsi ilə müqayisə oluna bilər. Bununla belə, müasir yaponların əksəriyyəti hentaiqanı oxuya bilmir, yalnız bəzi məşhur işarələri tanıyır və ya mənanı kontekstdən çıxarır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Таблица каллиграфии хэнтайганы из книги О’Нилла «A Reader of Handwritten Japanese» (в формате PDF).
* Таблица катаканы, хираганы и хэнтайганы.
* Таблица каны из книги Энгельберта Каэмфера (1693 г.). (ing.)
* Хэнтайгана на вывесках. (yap.)
* Таблица знаков хэнтайганы.
* Шрифты Mojikyo с поддержкой хэнтайганы и макрос для ввода хэнтайганы в редакторе MS Word. (ing.) (yap.)
# Kana

**Kana** (yap. 仮名) — iki qrafik formadan – katakana və hiraqanadan ibarət olan yapon heca əlifbası.

Bu iki yazı növü qrafik baxımından fərqlənir. Kiraqana işarələri yumşaq və dairəvi (ひらがな), katakana işarələri isə iti bucaqlı və kəskin formalıdır (カタカナ). Yalnız bir neçə işarə arasında oxşarlıq müşahidə olunur. Məsələn, ka (か və カ), ri (り və リ), se (せ və セ) oxşar formaya malikdir, tam eyni görünüşə isə yalnız he (へ və ヘ) işarələri malikdir. Katakananın (aynu dilində istifadə olunan genişləndirilmiş formaları nəzərə alınmadıqda) və hiraqananın işarələri bir-birinə tam uyğun gəlir. Bu o deməkdir ki, hiraqana ilə yazılmış istənilən mətn eyni şəkildə katakana ilə də yazıla bilər və əksinə.

Hiraqana işarələri yapon sözlərinin dəyişən hissələrinin (okuriqana), bütöv yerli sözlərin və həmçinin, heroqliflərin oxunuşunun izahı kimi yazılan furiqananın ifadəsində istifadə olunur. Müasir dövrdə katakana əsasən qərb mənşəli alınma sözlərin (xüsusilə qanrayqo adlandırılan leksik borcların) yazılışında tətbiq edilir.

Tarixən yapon yazı sistemində başqa heca əlifbaları da mövcud olmuşdur — bunlara hentayqana və manyoqana daxildir.

## İstinadlar
# Manyoqana

Manyoqana üslubunda yazılmış "*Manyoşu*"dan bir şeir parçası.
**Manyoqana** (万葉仮名, *Manyo:qana*) — yapon yazısının ilkin forması. Bu sistemdə yapon sözləri səslənməsinə görə oxşar olan Çin heroqlifləri ilə yazılmışdır. Manyoqana yazısından sonralar iki heca əlifbası — hiraqana və katakana yaranmışdır. "Manyoqana" adı "*Manyoşu*" (万葉集, hərf. "Min yarpaq toplusu") adlı yaponca poeziya antologiyasından götürülmüşdür. Bu əsər Nara dövrünə (710–794-cü illər) aiddir və sözün əsl mənasında "Manyoşu əlifbası" deməkdir.

## Tarixi

Manyoqana yazısı ehtimal olunur ki, VI–VII əsrlərdə meydana çıxmışdır. Bu yazının ən qədim nümunəsi 1998-ci ildə Tokuşima prefekturasında aşkar edilmişdir. Burada VII əsrin ortalarına aid "*Naniva körfəzi haqqında nəğmələr*" (vaka) şeirinin başlanğıcı yazılmış taxta mokkan tapılmışdır. Bu tapıntıdan əvvəl yazının ən qədim nümunəsi kimi Horyu-ci məbəd kompleksinin Qızıl zalında yerləşən "*Şəfa verən Budda*" (Yakuşi Nyorai) heykəlinin nimbi üzərindəki VIII əsrin əvvəllərinə aid yazı qəbul olunurdu.

Manyoqana yazısının ən böyük nümunəsi "*Manyoşu*" adlı poeziya toplusudur. X əsrə gəldikdə bu yazı sistemi tədricən hiraqana və katakana ilə əvəz edilmişdir. Eyni dövrdə Yaponiya alimi Minamoto-no Şitaqau (911–983) fonetik işarələr sistemi təklif etmiş və onları "*Manyoşu*" mətninə əlavə etmişdir.

Müasir Yaponiyada manyoqana yazısından məhdud şəkildəəsasən bəzi toponimlərdə, xüsusilə Kyuşu adasında istifadə olunur. Bundan əlavə, gündəlik yazıda səslənməsinə görə seçilmiş heroqliflərlə sözlərin yazılışı mənasında ateci (当て字) forması geniş yayılmışdır.

## İstinadlar
# Okuriqana

**Okuriqana** (送り仮名, hərf. "müşayiət edən kana") — yapon dilində kanci heroqliflərindən sonra yazılan kana şəkilçiləri.

Okuriqana adətən sifət və fel formalarının dəyişdirilməsində istifadə olunur. Bu, zamanı (keçmiş və ya indiki/gələcək), mənanı (təsdiq və ya inkar), ədəblilik dərəcəsini və digər sözyaradıcı funksiyaları ifadə edə bilər. Müasir yazı dilində okuriqana, demək olar ki, həmişə hiraqana ilə yazılır, lakin keçmişdə bu məqsədlə katakana da geniş şəkildə işlədilirdi.

## İstinadlar
# Romaci

**Romaci** — Yapon dilinin latın hərfləri ilə yazılışı. Bu yazılışda Katakana, Hiraqana və ya Kancidən istifadə olunmur.

## Romanizasiyalar arsında fərqlər

Cədvəl üç sistemin fərqini göstərir: Hepbörn, Nihon-şiki and Kunrei-şiki:

| Hiragana | Katakana | Hepbörn | Nippon-şiki | Kunrei-şiki |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| あ | ア | a |
| い | イ | i |
| う | ウ | u |
| え | エ | e |
| お | オ | o |
| や | ャ | ya |
| ゆ | ュ | yu |
| よ | ョ | yo |
| か | カ | ka |
| き | キ | ki |
| く | ク | ku |
| け | ケ | ke |
| こ | コ | ko |
| きゃ | キャ | kya |
| きゅ | キュ | kyu |
| きょ | キョ | kyo |
| さ | サ | sa |
| し | シ | shi | si |
| す | ス | su |
| せ | セ | se |
| そ | ソ | so |
| しゃ | シャ | sha | sya |
| しゅ | シュ | shu | syu |
| しょ | ショ | sho | syo |
| た | タ | ta |
| ち | チ | chi | ti |
| つ | ツ | tsu | tu |
| て | テ | te |
| と | ト | to |
| ちゃ | チャ | cha | tya |
| ちゅ | チュ | chu | tyu |
| ちょ | チョ | cho | tyo |
| な | ナ | na |
| に | ニ | ni |
| ぬ | ヌ | nu |
| ね | ネ | ne |
| の | ノ | no |
| にゃ | ニャ | nya |
| にゅ | ニュ | nyu |
| にょ | ニョ | nyo |
| は | ハ | ha |
| ひ | ヒ | hi |
| ふ | フ | fu | hu |
| へ | ヘ | he |
| ほ | ホ | ho |
| ひゃ | ヒャ | hya |
| ひゅ | ヒュ | hyu |
| ひょ | ヒョ | hyo |
| ま | マ | ma |
| み | ミ | mi |
| む | ム | mu |
| め | メ | me |
| も | モ | mo |
| みゃ | ミャ | mya |
| みゅ | ミュ | myu |
| みょ | ミョ | myo |
| や | ヤ | ya |
| ゆ | ユ | yu |
| よ | ヨ | yo |
| ら | ラ | ra |
| り | リ | ri |
| る | ル | ru |
| れ | レ | re |
| ろ | ロ | ro |
| りゃ | リャ | rya |
| りゅ | リュ | ryu |
| りょ | リョ | ryo |
| わ | ワ | wa |
| ゐ | ヰ | i | wi | i |
| ゑ | ヱ | e | we | e |
| を | ヲ | wo | o |
| ん | ン | n-n'(-m) | n-n' |
| が | ガ | ga |
| ぎ | ギ | gi |
| ぐ | グ | gu |
| げ | ゲ | ge |
| ご | ゴ | go |
| ぎゃ | ギャ | gya |
| ぎゅ | ギュ | gyu |
| ぎょ | ギョ | gyo |
| ざ | ザ | za |
| じ | ジ | ji | zi |
| ず | ズ | zu |
| ぜ | ゼ | ze |
| ぞ | ゾ | zo |
| じゃ | ジャ | ja | zya |
| じゅ | ジュ | ju | zyu |
| じょ | ジョ | jo | zyo |
| だ | ダ | da |
| ぢ | ヂ | ji | di | zi |
| づ | ヅ | zu | du | zu |
| で | デ | de |
| ど | ド | do |
| ぢゃ | ヂャ | ja | dya | zya |
| ぢゅ | ヂュ | ju | dyu | zyu |
| ぢょ | ヂョ | jo | dyo | zyo |
| ば | バ | ba |
| び | ビ | bi |
| ぶ | ブ | bu |
| べ | ベ | be |
| ぼ | ボ | bo |
| びゃ | ビャ | bya |
| びゅ | ビュ | byu |
| びょ | ビョ | byo |
| ぱ | パ | pa |
| ぴ | ピ | pi |
| ぷ | プ | pu |
| ぺ | ペ | pe |
| ぽ | ポ | po |
| ぴゃ | ピャ | pya |
| ぴゅ | ピュ | pyu |
| ぴょ | ピョ | pyo |

Bu cədvəl onların arasındaki fərqləri göstərir.

| Kana | Yenidən baxılan Hepbörn | Nihon-şiki | Kunrei-şiki |
| --- | --- | --- | --- |
| うう | *ū* | *û* |
| おう, おお | *ō* | *ô* |
| し | *shi* | *si* |
| しゃ | *sha* | *sya* |
| しゅ | *shu* | *syu* |
| しょ | *sho* | *syo* |
| じ | *ji* | *zi* |
| じゃ | *ja* | *zya* |
| じゅ | *ju* | *zyu* |
| じょ | *jo* | *zyo* |
| ち | *chi* | *ti* |
| つ | *tsu* | *tu* |
| ちゃ | *cha* | *tya* |
| ちゅ | *chu* | *tyu* |
| ちょ | *cho* | *tyo* |
| ぢ | *ji* | *di* | *zi* |
| づ | *zu* | *du* | *zu* |
| ぢゃ | *ja* | *dya* | *zya* |
| ぢゅ | *ju* | *dyu* | *zyu* |
| ぢょ | *jo* | *dyo* | *zyo* |
| ふ | *fu* | *hu* |
| ゐ | *i* | *wi* | *i* |
| ゑ | *e* | *we* | *e* |
| を | *o* | *wo* | *o* |
| ん | *n*-*n'*(-*m*) | *n*-*n'*  |
# Polivanov sistemi

**Polivanov sistemi** — rusiyalı şərqşünas Yevgeni Polivanov tərəfindən yapon sözlərinin kiril əlifbasına transkripsiyası üçün 1917-ci ildə tərtib etdiyi sistem. 1930-cu oldə dərc olunub. Polivanov sistemi yapon sözlərinin kiril əlifbası ilə yazılan ən geniş yayılmış variantıdır, lakin digər variantlardan da istifadə olunur. Bu sistemi bəzən romaci ilə analoji olaraq **«rosiyadzi»**, **«rossiyadzi»** və ya **«kiridzi»** adlandırırlar.

## Sistemin qaydaları

Sistem Tokio ləhcəsi əsasında qurulub. Yazıda baş hərflərdən istifadə olunmur, halı bildirən sözlərdən öncə və sözün kökü ilə son şəkilçinin arasında defisdən istifadə oluna bilər.

Siradaki cədvəldə əvvəl hiraqana, ondan sağda katakana əlifbası və mötərizədə Hepbörn sistemi ilə latın transliterasiyası yazılıb.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **А** | **И** | **У** | **Э** | **О** | **Я** | **Ю** | **Ё** |
|  | あ / ア   а (a) | い / イ   и (i) | う / ウ   у (u) | え / エ   э (e) | お / オ   о (o) | や / ヤ   я (ya) | ゆ / ユ   ю (yu) | よ / ヨ   ё (yo) |
| **К** | か / カ   ка (ka) | き / キ   ки (ki) | く / ク   ку (ku) | け / ケ   кэ (ke) | こ / コ   ко (ko) | きゃ / キャ   кя (kya) | きゅ / キュ   кю (kyu) | きょ / キョ   кё (kyo) |
| **С** | さ / サ   са (sa) | し / シ   си (shi) | す / ス   су (su) | せ / セ   сэ (se) | そ / ソ   со (so) | しゃ / シャ   ся (sha) | しゅ / シュ   сю (shu) | しょ / ショ   сё (sho) |
| **Т** | た / タ   та (ta) | ち / チ   ти (chi) | つ / ツ   цу (tsu) | て / テ   тэ (te) | と / ト   то (to) | ちゃ / チャ   тя (cha) | ちゅ / チュ   тю (chu) | ちょ / チョ   тё (cho) |
| **Н** | な / ナ   на (na) | に / ニ   ни (ni) | ぬ / ヌ   ну (nu) | ね / ネ   нэ (ne) | の / ノ   но (no) | にゃ / ニャ   ня (nya) | にゅ / ニュ   ню (nyu) | にょ / ニョ   нё (nyo) |
| **Х** | は / ハ   ха (ha) | ひ / ヒ   хи (hi) | ふ / フ   фу (fu) | へ / ヘ   хэ (he) | ほ / ホ   хо (ho) | ひゃ / ヒャ   хя (hya) | ひゅ / ヒュ   хю (hyu) | ひょ / ヒョ   хё (hyo) |
| **М** | ま / マ   ма (ma) | み / ミ   ми (mi) | む / ム   му (mu) | め / メ   мэ (me) | も / モ   мо (mo) | みゃ / ミャ   мя (mya) | みゅ / ミュ   мю (myu) | みょ / ミョ   мё (myo) |
| **Р** | ら / ラ   ра (ra) | り / リ   ри (ri) | る / ル   ру (ru) | れ / レ   рэ (re) | ろ / ロ   ро (ro) | りゃ / リャ   ря (rya) | りゅ / リュ   рю (ryu) | りょ / リョ   рё (ryo) |
| **В** | わ / ワ   ва (wa) |  | を / ヲ   о (wo) |  |
|  | ん / ン   н (n) |  |  |
|  |
| **Г** | が / ガ   га (ga) | ぎ / ギ   ги (gi) | ぐ / グ   гу (gu) | げ / ゲ   гэ (ge) | ご / ゴ   го (go) | ぎゃ / ギャ   гя (gya) | ぎゅ / ギュ   гю (gyu) | ぎょ / ギョ   гё (gyo) |
| **ДЗ** | ざ / ザ   дза (za) | じ / ジ   дзи (ji) | ず / ズ   дзу (zu) | ぜ / ゼ   дзэ (ze) | ぞ / ゾ   дзо (zo) | じゃ / ジャ   дзя (ja) | じゅ / ジュ   дзю (ju) | じょ / ジョ   дзё (jo) |
| **Д** | だ / ダ   да (da) | ぢ / ヂ   дзи (ji) | づ / ヅ   дзу (zu) | で / デ   дэ (de) | ど / ド   до (do) | ぢゃ / ヂャ   дзя (ja) | ぢゅ / ヂュ   дзю (ju) | ぢょ / ヂョ   дзё (jo) |
| **Б** | ば / バ   ба (ba) | び / ビ   би (bi) | ぶ / ブ   бу (bu) | べ / ベ   бэ (be) | ぼ / ボ   бо (bo) | びゃ / ビャ   бя (bya) | びゅ / ビュ   бю (byu) | びょ / ビョ   бё (byo) |
| **П** | ぱ / パ   па (pa) | ぴ / ピ   пи (pi) | ぷ / プ   пу (pu) | ぺ / ペ   пэ (pe) | ぽ / ポ   по (po) | ぴゃ / ピャ   пя (pya) | ぴゅ / ピュ   пю (pyu) | ぴょ / ピョ   пё (pyo) |

## Həmçinin bax

* Hepbörn sistemi

## İstinadlar
# Nihon şoki

**Nihonqi** (日本紀) və ya **Nihon Şoki** (日本書紀), — Antik Yaponiyanın tarixinə dair yazılmış ikinci ən qədim əsər (720-ci il).

## Haqqında

«Kociki» adlanan dini və əbədi abidənin tərtib edilməsindən cəmi səkkiz il sonra, yəni 720-ci ildə, ikinci bir salnamə meydana çıxdı, işıq üzü gördü. Bu kitab əslində mifoloji salnamə – qanun namə idi. Bu «Nihonqi» idi. Bu məcəllə şahzadə Tonerinin rəhbərliyi altında hazırlanmışdı. Bu kitab qədim Çin dilində yazılmışdı. Bu abidənin «Kodziqi»dən fərqləndirən formal cəhət ondan ibarətdir ki, burada fiksasiya üsulundan istifadə edilmişdir: yəni «Nihonqi» xronikası qədim Çin ədəbi dilində bəzi fonetik üslubları təqlid etmək yolu ilə yazılıb, lakin hər iki xronikanın yazılmasında məqsəd birdir: hökmranlıq edən sülalənin legitimliyi, yəni qanuniliyi. Lakin burada hakim sülaləsinin adı çəkilmir. Burada yalnız allah Amatarasu yüksək dərəcəyə qaldırılırdı və belə inama işarə vurulurdu ki, bütün imperatorların və hakimlərin əsli-kökü ilahi mənşədəndir.

### Məzmunu

Nihonqinin məzmunu zəngindir. Burada bu və ya başqa bir əsatirin bir neçə variantı verilir, hökmdarların əməllərindən geniş surətdə bəhs edilir. Onlar haqqında hekayət 697- ci ilə qədər gedib çıxır. («Kociki»də hadisələr Suyxonun hakimiyyəti dövrünə qədər, yəni 628-ci ilə qədər davam edir) Buddizmlə bağlı olan nə varsa «Nihonqidə» öz əksini tapıb, «Kociki» isə Buddizm haqqında məlumat yoxdur, Yapon tarixçiləri «Nihon Şoki»nin kompilyativ xarakterini göstərir. (Kompilyasiya – müxtəlif əsərlərdən istifadə edilən, yaradılan əsər, orijinal olmayan əsər).

Müqayisə edilən hər bir xronikada ilk hökmdarların xronologiyasında və hadisələrin təsvirində yarı əfsanəvi təsvir hiss olunur: məlumatların, informasiyaların təsvirində əsaslandırılmış faktlar yoxdur, xüsusən Suykonun hakimiyyət illərinin (628) təsvirində «Nihonqi xronikası Yaponiyada sülalələr haqqında gələcək salnamələrin əsasını, bünövrəsini təşkil edir. Onun mifoloji hissəsi ilə Şintoizmin yazılı kanonların sistemə salmaq üçün mühüm addım sayıla bilər. 8-ci (VIII) əsrdən başlayaraq sarayda açıq qiraətlər keçirilməyə başlandı. Belə qiraət günlərində «Nihonqi»dən çox istifadə edilirdi və bu iş daimi xarakter daşıyırdı.

### Mənbələri

Tarixçilər Nihonşoki adlanan bu xronikanın yaranmasında yeddi mənbədən istifadə olunduğunu da qeyd edirlər. Bu mənbələr aşağıdakılardan ibarətdirː

1. Hakim saray başçısı haqqında rəvayət hakimin adı, onu genealogiyası, onun haqqında ən mühüm rəvayətlər və s.;
2. Başqa aristokratik dairələr haqqında birinci mənbədə deyilənlərə oxşar rəvayətlər;
3. Yerli, lokal hadisələr, rəvayətlər;
4. Hakim saray adaminen illik fəaliyyəti haqqında hekayətlər;
5. Bu və ya başqa hadisələr haqqında şəxsi mülahizələr;
6. Budda məbədləri haqqında qeydlər və 7) Koreya və Çin xronikaları.

## İstinadlar
# Pekçe krallığı

Bekçe krallığı(aşağıda)
**Bekçe krallığı** — Koreyanın cənubunda yerləşmişdir və e.ə. 18-ci ildən 660-cı ilə qədər mövcud olmuşdur . Bekçe Krallığı Koreyanın Şila krallığı və Çinin Tan imperiyasının birləşmiş orduları tərəfindən 660-cı ildə süquta uğradılmışdır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Bekçe tarixi & Mədəniyyət zalı Arxivləşdirilib 2009-02-14 at the Wayback Machine
* Buyeo Milli Muzeyi
* Gongju Milli Muzeyi
# Allyuziya

**Allyuziya** (lat. allusio — zarafat, işarə) — açıq şəkildə mədəniyyətdə və ya ictimai fikirdə otutuşmuş ədəbi, tarixi, əfsanəvi və ya siyasi fakta işarə və ya oxşatma. Həmin faktın danışıq dilində yaxşı tanınması da şərtlərdən sayılır.

Reminissensiyadan fərqli olara birbaşa başa düşülür və ritorik fiqur sayılır.

## Həmçinin bax

* Sitat
* Anoloq
* İllyuziya
# Klassik Çin dili

| Klassik Çin dili |
| --- |
| Orijinal adı | 文言文 |
| Danışanların ümumi sayı | * 0 nəf.
 |
| Təsnifatı |
| Çin-Avstroneziya
Çin-Tibet dilləri
Çin dili
yazılı Çin dili
klassik Çin dili |
| Yazı | Çin yazısı |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 | lzh |
| IETF | lzh |
| Glottolog | lite1248 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Klassik Çin dili** və ya Ədəbi Çin dili (Çin dili: 文言文; pinyin: Wényánwén, "ədəbi dil yazısı") — Yaz-Payız dövrünün sonundan Han sülaləsinin sonuna qədər yazılmış klassik ədəbiyyatın dilidir. Qədim Çin dilinin yazılı bir formasıdır. Klassik Çin dili ənənəvi Çin yazı üsulu olub klassik dildən yaranmışdır, buna görə də bugünkü Çində danışılan bütün Çin danışıq formalarından fərqlidir. Ədəbi Çin dili XX əsrin əvvəllərinə qədər Çində, demək olar ki, bütün rəsmi yazılarda, həmçinin müxtəlif dövrlərdə Yaponiya, Koreya və Vyetnamda istifadə edilmişdir. Çin dilində danışanlar arasında Ədəbi Çin dilinin yerini artıq Çin miqyasında danışılan müasir Çin dili tələffüzünə əsaslanan və müasir Mandarin Çin dilinin danışıldığı formaya bənzəyən Baihua yazısı əvəz etmişdir. Çin dilində danışmayanlar isə ədəbi çin dilini yerli ləhcələrin lehinə buraxdılar.
# Heyan dövrü

**Heyan dövrü** — ( yap. 平安時代 : Heian-jidai ) Yaponiya tarixində eramızın 794-1185-ci illərini əhatə edən dövrdür.Heian dövrü klassik Yapon tarixinin son fəslidir və paytaxtı bugünkü Kyoto olan Heian-kyonun şərəfinə adlandırılmışdır. Bu, Yapon tarixində Konfutsiçilik və digər Çin təsirlərinin zirvəsində olduğu bir dövrdür. Heian dövründə incəsənətə, xüsusən də şeirə və ədəbiyyata önəm verilirdi. Heian (平安) sözü yapon dilində "sülh" və ya "sakitlik" deməkdir.

## Tarix

Heian Dövrü Nara Dövrünün davamıdır və 794-cü ildə Yaponiyanın paytaxtı Heian Kyoya (平安京, indiki Kyoto ) köçürüldükdən sonra İmperator Kammu (50-ci imperator) ilə başlamışdır. Heian dövründən sonra da nəsillər təriflənir və Yapon mədəniyyətinin yüksək nöqtəsi hesab olunur. Bu dövr həm də samuray sinfinin də yüksəlişdə olduğu bir dövr idi (sonunda hakimiyyəti ələ keçirərək Yaponiyanın feodal dövrünü başlatdılar).
Güman ki, hakimiyyət imperatora məxsus idi, amma əslində bu səlahiyyəti nəcib Fucivara klanı saxlayırdı. Bununla belə, Fucivaralar və digər zadəganlar əyalətlərdə öz maraqlarını qorumaq üçün əsgərlərə, cangüdənlərə və polisə ehtiyac duyurdular. Buna görə döyüşçü sinfi Heian dövründə davamlı qazanc əldə etdi.939-cu ildə Taira no Masakado Hitaçinin şərq bölgəsində üsyana səbəb olmaqla mərkəzi hökuməti qorxutdu və demək olar ki, eyni vaxtda Fujivara no Sumitomo qərbdə üsyan qaldırdı. Hökümətin gücünün çox hissəsi şoqunluğun şəxsi ordusunda saxlandığından, ordunun nəzarəti ələ keçirməsi əsrlər idi.

Döyüşçü sinfinin saray təsirinə daxil olması Hogen üsyanının nəticəsi idi .Taira no Kiyomori, Yaponiyanı regensiya ilə idarə etmək üçün nəvəsini taxta çıxararaq Fujiwara təcrübələrini canlandırdı.Onların tayfası ( Taira qəbiləsi ) Genpei müharibəsindən sonra taxtda qaldı . Kamakura erası 1185-ci ildə Minamoto no Yoritomo hakimiyyəti ələ keçirdikdə və bakufu (Kamakura Şoqunluğu) qurulduqda başladı.

## İstinadlar