# Yazı sistemi

Müasir dövrdəki əlifbalar.
**Yazı sistemi** — bir dildə olan elementləri və identifikasiya olunan vəziyyətləri təmsil etmək üçün istifadə olunan simvollar sistemidir.

Simvollar və səslər arasındakı əlaqəyə görə yazı sistemləri dörd yerə bölünürlər:

Əlifbalarda nitqdəki hər bir sait və samit fonemin birbaşa ekvivalenti kimi yazıda bir və ya bir neçə simvolun olması vacibdir. Latın, kiril, erməni və hanqıl əlifbaları həqiqi əlifbalara nümunədir.

Heca yazısında hər bir simvol nitqdəki bir hecaya müvafiq gəlir. Hərflərin çox olmaması üçün istifadə etdikləri dilin fonoloji cəhətdən çox sadə olması tələb olunduğuna görə, təmiz heca yazıları çox geniş yayılmamışdır. Yapon dilində istifadə olunan hiraqana və katakana sistemləri saf heca yazılarıdır.

Heca yazısının bir növü olan abugidalarda hər bir samit üçün bir əsas hərf mövcud olarkən, sait səslər isə bu hərflərin üstündə müntəzəm olaraq dəyişikliklər etməklə və ya diakritik işarələr əlavə edilməklə göstərilir. Xüsusilə Hindistan yarımadasında danışılan dillərin istifadə etdiyi abugidanın ən məşhur nümunəsi devanaqaridir. Hərəkələrlə yazılan ərəb hərfləri də abugidadır.

Samit əlifbalarında yalnız samit səslər üçün simvollar mövcuddur. Saitlər ya müəyyən kontekstdə bir və ya bir neçə saiti əvəz edə bilən bəzi samitlərlə işarələnir, ya da ümumiyyətlə göstərilmir. Ərəb və İvrit əlifbaları bu gün istifadə edilən ən çox yayılmış samit əlifbalarıdırlar.

Loqoqrafik yazı sistemlərində isə nitqdəki səslərlə simvollar arasında nizamlı bir əlaqə mövcud deyildir. Bunun əvəzinə hər bir simvol bir və ya bir neçə morfemi ifadə edir. Misir heroqlifləri və Çin yazısı loqoqrafik yazı sistemləridir.

Müasir dövrdəki yazı sistemləri
## İstinadlar

## Biblioqrafiya

* *Boltz, William G.* Language and Writing // Loewe, Michael; Shaughnessy, Edward L. (redaktorlar ). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC. Cambridge University Press. 1999. ISBN 978-0-521-47030-8.
* *Bußmann, Hadumod.* Routledge Dictionary of Language and Linguistics. Routledge. 1998. ISBN 978-0-203-98005-7.
* Houston, Stephen, redaktorThe First Writing: Script Invention as History and Process. Cambridge University Press. 2004. ISBN 978-0-521-83861-0.
	+ Şablon:Harvc
	+ Şablon:Harvc
* *Cisse, Mamadou.* "Ecrits et écriture en Afrique de l'Ouest". Sudlangues (fransız). Dakar. 6. 2006. ISSN 0851-7215. 20 iyul 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 mart 2024.
* *Condorelli, Marco.* Introducing Historical Orthography. Cambridge University Press. 2022. ISBN 978-1-00-910073-1.
* ———; Rutkowska, Hanna, redaktorlar The Cambridge Handbook of Historical Orthography. Cambridge handbooks in language and linguistics. Cambridge University Press. 2023. ISBN 978-1-108-48731-3.
	+ Şablon:Harvc
	+ Şablon:Harvc
	+ Şablon:Harvc
	+ Şablon:Harvc
	+ Şablon:Harvc
* *Collinge, N. E.* Language and Writing Systems // An Encyclopedia of Language. Routledge. 2002. 382. ISBN 978-1-134-97716-1. 6 avqust 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 fevral 2025.
* *Coulmas, Florian.* The Writing Systems of the World. Blackwell. 1991. ISBN 978-0-631-18028-9.
* *———.* The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems (Repr.). Malden, MA: Blackwell. 2002. ISBN 978-0-631-19446-0.
* *———.* Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. Cambridge Textbooks in Linguistics. Cambridge University Press. 2002. ISBN 978-0-521-78217-3.
* *Crystal, David.* A Dictionary of Linguistics and Phonetics. The Language Library (6th). Oxford: Blackwell. 2008. ISBN 978-1-4051-5296-9.
* Daniels, Peter T.; Bright, William, redaktorlar The World's Writing Systems. Oxford University Press. 1996. ISBN 978-0-19-507993-7.
* *———.* The History of Writing as a History of Linguistics // Allan, Keith (redaktor). The Oxford Handbook of the History of Linguistics. Oxford University Press. 2013. 53–70. ISBN 978-0-19-958584-7.
* *———.* An Exploration of Writing. Equinox. 2018. ISBN 978-1-78179-528-6.
* *de Kovel, Carolien G. F.; Carrión-Castillo, Amaia; Francks, Clyde.* "A large-scale population study of early life factors influencing left-handedness". Scientific Reports. 9 (1). 2019: 584. Bibcode:2019NatSR...9..584D. doi:10.1038/s41598-018-37423-8. ISSN 2045-2322. PMC 6345846. PMID 30679750.
* *DeFrancis, John.* Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems. Honolulu: University of Hawaiʻi Press. 1989. ISBN 978-0-8248-1207-2.
* *———.* The Chinese Language: Fact and Fantasy. Honolulu: University of Hawaiʻi Press. 1990 [1986]. ISBN 978-0-8248-1068-9.
* *Diringer, David.* Writing: Ancient Peoples And Places. Frederick A. Praeger. 1962. OCLC 2824973.
* *Dobbs-Allsopp, F. W.* "On Hieratic and the Direction of Alphabetic Writing" (PDF). Journal of the Ancient Near Eastern Society. 36 (1). 2023: 28–47.
* *Fischer, Steven Roger.* A History of Writing. Globalities. Reaktion. 2001. ISBN 978-1-86189-101-3.
* *Gnanadesikan, Amalia E.* The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. The Language Library. John Wiley & Sons. 2009. ISBN 978-1-4051-5406-2.
* *———.* "Towards a typology of phonemic scripts". Writing Systems Research. 9 (1). 2017: 14–35. doi:10.1080/17586801.2017.1308239. ISSN 1758-6801.
* *Haarmann, Harald.* Geschichte der Schrift [*History of Writing*] (alman) (2nd). Munich: C. H. Beck. 2004. ISBN 978-3-406-47998-4.
* *Hannas, William C.* Asia's Orthographic Dilemma. Honolulu: University of Hawaiʻi Press. 1997. ISBN 978-0-8248-1842-5.
* *Harris, Roy.* Signs of Writing. Routledge. 1995. ISBN 0-415-10088-7.
* *Keightley, David N.* The Origins of Chinese Civilization. University of California Press. 1983. ISBN 978-0-520-04229-2.
* Köhler, Reinhard; Altmann, Gabriel; Fan, Fengxiang, redaktorlar Analyses of Script: Properties of Characters and Writing Systems. Quantitative Linguistics. 63. Berlin: Mouton de Gruyter. 2008. ISBN 978-3-11-019641-2.
* *Meletis, Dimitrios.* The Nature of Writing: A Theory of Grapholinguistics. Grapholinguistics and Its Applications. 3. Brest: Fluxus. 2020. doi:10.36824/2020-meletis. ISBN 978-2-9570549-2-3. ISSN 2681-8566.
* *———; Dürscheid, Christa.* Writing Systems and Their Use: An Overview of Grapholinguistics. Trends in Linguistics. 369. De Gruyter Mouton. 2022. ISBN 978-3-11-075777-4.
* *Millard, A. R.* "The Infancy of the Alphabet". World Archaeology. 17 (3). 1986: 390–398. doi:10.1080/00438243.1986.9979978.
* *Morford, Jill P.; Wilkinson, Erin; Villwock, Agnes; Piñar, Pilar; Kroll, Judith F.* "When deaf signers read English: Do written words activate their sign translations?". Cognition. 118 (2). 2011: 286–292. doi:10.1016/j.cognition.2010.11.006. PMC 3034361. PMID 21145047.
* *Ottenheimer, Harriet Joseph.* The Anthropology of Language: An Introduction to Linguistic Anthropology. Cengage. 2012. ISBN 978-1-133-70909-1.
* *Papadatou-Pastou, Marietta; Ntolka, Eleni; Schmitz, Judith; Martin, Maryanne; Munafò, Marcus R.; Ocklenburg, Sebastian; Paracchini, Silvia.* "Human handedness: A meta-analysis". Psychological Bulletin. 146 (6). 2020: 481–524. doi:10.1037/bul0000229. hdl:10023/19889. ISSN 1939-1455. PMID 32237881  (#bad\_pmid).
* *Powell, Barry B.* Writing: Theory and History of the Technology of Civilization. Wiley-Blackwell. 2012. ISBN 978-1-118-25532-2.
* *Primus, Beatrice.* "Zum Silbenbegriff in der Schrift-, Laut- und Gebärdensprache—Versuch einer mediumübergreifenden Fundierung" [On the concept of syllables in written, spoken and sign language—an attempt to provide a cross-medium foundation]. Zeitschrift für Sprachwissenschaft (alman). 22 (1). 2003: 3–55. doi:10.1515/zfsw.2003.22.1.3. ISSN 1613-3706.
* *———.* "A featural analysis of the Modern Roman Alphabet" (PDF). Written Language and Literacy. John Benjamins. 7 (2). 2004: 235–274. doi:10.1075/wll.7.2.06pri. eISSN 1570-6001. ISSN 1387-6732. 10 oktyabr 2017 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
* *Rogers, Henry.* Writing Systems: A Linguistic Approach. Blackwell Textbooks in Linguistics. Malden, MA: Blackwell. 2005. ISBN 978-0-631-23463-0.
* *Sampson, Geoffrey.* Writing Systems: A Linguistic Introduction. Stanford University Press. 1985. ISBN 978-0-8047-1254-5.
* *———.* Writing systems: Methods for recording language // Allan, Keith (redaktor). The Routledge Handbook of Linguistics. London: Routledge. 2016. 47–61. ISBN 978-0-415-83257-1.
* *Schmandt-Besserat, Denise.* How Writing Came About. Austin: University of Texas Press. 1996 [1992]. ISBN 978-0-292-77704-0.
* *Sproat, Richard.* Language, Technology, and Society. Oxford University Press. 2010. ISBN 978-0-19-954938-2.
* *Steele, Philippa M.* Understanding Relations Between Scripts. Oxford: Oxbow. 2017. ISBN 978-1-78570-644-8.
* ———; Boyes, Philip J., redaktorlar Writing Around the Ancient Mediterranean: Practices and Adaptations. Contexts of and relations between early writing systems. 6. Oxford: Oxbow. 2022. səh. 232. ISBN 978-1-78925-850-9.
* Tabouret-Keller, Andrée; Le Page, Robert B.; Gardner-Chloros, Penelope; Varro, Gabrielle, redaktorlar Vernacular Literacy: A Re-Evaluation. Oxford studies in anthropological linguistics. 13. Oxford University Press. 1997. ISBN 978-0-19-823635-1.
	+ Şablon:Harvc
* Taylor, Insup; Olson, David R., redaktorlar Scripts and Literacy: Reading and Learning to Read Alphabets, Syllabaries and Characters. Neuropsychology and Cognition. 7. Dordrecht: Springer. 1995. ISBN 978-94-010-4506-3.
	+ Şablon:Harvc
* *Threatte, Leslie.* The Grammar of Attic Inscriptions. Wilton de Gruyter. 1980. 54–55. ISBN 978-3-11-007344-7.
* *Woods, Christopher; Emberling, Geoff; Teeter, Emily.* Visible Language: Inventions of Writing in the Ancient Middle East and Beyond. Oriental Institute Museum Publications. Oriental Institute, University of Chicago. 2010. ISBN 978-1-885923-76-9.

## Xarici keçidlər

* Dünyadakı yazı sistemi – hər biri tipoqrafik istinad qlifinə və Unicode statusuna malik olan dünya üzrə məlum olan 294 yazı sisteminin hamısı