Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ISO 15924

**ISO 15924**, *Şrift adlarının təsviri üçün istifadə edilməsi nəzərdə tutulmuş xüsusi kodlar olub*, bir neçə yazı sistemi üçün ikili qrup kodu və yaxud da ikiqat qrup kodu adlandırılan xüsusi kod qrupunu müəyyənləşdirmişdir. Hər şrift üçün xüsusi olaraq nəzərdə tutulmuş olan dörd hərfli bir kod və eyni zamanda da rəqəmsal kod verilir. Hər nə qədər də təbii dillər üçün kodları müəyyən edən ISO 639, veb brauzerlərin xarici mətnlər üçün hansı şriftdən istifadə etməli olduğunu müəyyənləşdirmək HTML və XML adlı xüsusi kod qruplarından istifadə edilsə də, ISO 15924 hal-hazırda bu məqsədlər üçün işarələmə dillərində istifadə edilmir.
# Beynəlxalq fonetik əlifba

**Beynəlxalq fonetik əlifba (BFƏ)** (ing. International Phonetic Alphabet, fr. Alphabet phonétique international) — latın əlifbası əsasında transkripsiyaların yazılması üçün işarə sistemi. Beynəlxalq Fonetika Assosiasiyası tərəfindən hazırlanıb və dəstəklənir. Bu əlifbadan əsasən xarici dil müəllimləri, tələbələr, dilçilər, loqopedlər, müğənnilər, aktyorlar, leksikoqraflar və tərcüməçilər faydalanırlar.

BFƏ yalnız şifahi nitqdə fərqli olan nitq keyfiyyətlərini göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur: fonemlər, intonasiya, sözlərin və hecaların ayrılması. Əlavə nitq xüsusiyyətlərini (diş qıcırtması, yırtma, damaq yarığının yaratdığı səslər) çatdırmaq üçün əlavə bir simvol dəsti — BFƏ uzantıları istifadə olunur.

Transkripsiya əlifbası Beynəlxalq Fonetik Birliyi tərəfindən redaktə olunur və dəyişdirilir. 2005-ci ildən etibarən BFƏ 107 hərf simvolu, 52 diakritik simvol və 4 prosodi simvolunu əhatə edir.

## Tarixi

1886-cı ildə Fransız dilçi Pol Passinin rəhbərlik etdiyi bir qrup Fransız və İngilis dili müəllimləri 1897-ci ildən etibarən (fr. Association phonétique internationale) kimi tanınan bir təşkilat qurdu. Orijinal əlifba, Henri Svit təklif etdiyi İngilis dili üçün Romik əlifbası olaraq bilinən imla islahatı üzərində qurulmuşdu, lakin digər dillər üçün uyğun hala gətirmək üçün simvolların mənaları dildən dilə dəyişə bilər. Məsələn, ingilis dilindəki [ʃ] səsi "c" hərfi ilə, fransız dilində isə "ch" hərf birləşməsi ilə təmsil olunurdu, lakin 1888-ci ildə əlifba müxtəlif dillər üçün vahid formaya gətirildi və bununla da sonrakı bütün düzəlişlərin əsasını qoydu.

Yarandığı gündən bəri DİM-də bir neçə dəfə düzəlişlər edilmişdir. 1900 və 1932-ci illərdə baş verən ciddi dəyişikliklərdən sonra IPA 1989-cu il Kil konvensiyasına qədər dəyişməz qaldı. 1993-cü ildə kiçik bir düzəliş edildi — orta yüksəlişin dörd orta sıra səsinin əlavə edilməsi və səssiz implosiv samit simvollarının ləğvi. Son dəyişiklik 2005-ci ildə edildi — labiodental (labiodental) tək vuruşlu samitin simvolu əlavə edildi — ⱱ. IPA-da işarələrin əlavə edilməsi və silinməsi ilə yanaşı, əsasən simvolların və kateqoriyaların adlarının dəyişdirilməsindən və yazı tiplərinin dəyişdirilməsindən ibarət idi .

BFƏ uzantıları 1990-cı ildə yaradıldı və 1994-cü ildə Beynəlxalq klinik fonetika və dilçilik dərnəyi tərəfindən rəsmi olaraq tanıdıldı.

## Təsviri

BFƏ-nın əsas prinsipi hər fərqlənən səs (və ya nitq seqmenti) üçün ayrı bir simvol təmin etməkdir. Yəni bir səsi göstərmək üçün hərf birləşmələrindən istifadə etmir və ya birdən çox səsi göstərmək üçün bir hərf (İngilis dilində [ks] və ya [gz] üçün "x" kimi). Səs dəyərləri kontekstdən asılı olan hərfləri ehtiva etmir (İngilis və digər Avropa dillərində "c" kimi). Nəhayət, BFƏ-da, ümumiyyətlə iki səs üçün fərqli hərflər tapılmır, əgər bunları heç bir dil fərqləndirmirsə (bu xüsusiyyət "seçicilik" kimi tanınır) .

107 BFƏ işarəsi samit və saitləri, 31 — səsi daha dəqiq müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan diakritiklər, uzunluq, ton, stress və intonasiya kimi keyfiyyətləri göstərmək üçün 19 daha çox istifadə olunur

## Qeydlər

## İstinadlar
# Hiraqana

**Hiraqana** (ひらがな) — X əsrdə Yaponiyada yaranan əlifbadır. Bu xətt Çindən Yaponiyaya gətirilmiş kanci xəttindən yaranıb. "Hiraqana" "yumşaq kana" deməkdir.

## Yazı sistemi

Hiraqana əlifbası 48 işarədən ibarətdir:

* 1 tək samit
* 42 samit-sait birləşməsi
* 5 tək sait

## Yazılış qaydası

## Xarici keçidlər

* Real Kana
* Hiraqana unicode cədvəli
# Katakana

| Katakana |
| --- |
|  |
| Dillər | yapon dili, Aynu dili |
| Yaradan | Kukay |
| Yaranma tarixi | təq. 800 |
| ISO 15924 | Kana |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Katakana**, 10-cu yüzillikdə Yaponiyada yaranan Əlifbadir. Bu xətt Çindən Yaponiyaya gətirilmiş Kanci xətdindən yaranib.

## Katakana Əlifbası

ア (a) イ (i) ウ (u) エ (e) オ (o)

K カ (ka) キ (ki) ク (ku) ケ (ke) コ (ko)

T タ (ta) チ (çi) ツ (tsu) テ (te) ト (to)

N ナ (na) ニ (ni) ヌ (nu) ネ (ne) ノ (no)

H ハ (ha) ヒ (hi) フ (fu) ヘ (he) ホ (ho)

M マ (ma) ミ (mi) ム (mu) メ (me) モ (mo)

Y ヤ (ya) ユ (yu) ヨ (yo)

R ラ (ra) リ (ri) ル (ru) レ (re) ロ (ro)

V ワ (va) ヰ (vi) ヱ (ve) ヲ (vo / o)

N ン (n)
# Han (xalq)

**Han** və ya **xan** (çin. ənən. 漢族, sadə. 汉族, pinyin: *hànzú*, hərfi mənası: "xantzu", eləcə də çin. ənən. 漢人, sadə. 汉人, pinyin: *hànrén*, hərfi mənası: "xanjen") — çinlilərin özlərini verdikləri ad, Çinin və dünyanın ən böyük xalqı.

## Ümumi məlumat

Çində 50-dən artıq millət yaşayır və onların arasında ən böyüyü xanlar və xueylərdir. Bu iki xalqın ana dili Çin dilidir. 1 milyard 300 milyonun içərisində xanların sayı 200 milyondur.

## Yayılması

Xanlar əsasən Çində, Honkonqda və Aomen rayonunda yaşayırlar.

Çin hökuməti xanları Urumçiyə, Uyğurustanın digər şəhərlərinə köçürməklə uyğurların sayını azaltmaq, onların müstəqillik duyğularını boğmaq istəyir. Xanlar, xueylər öz hegemonluğunu, öz mədəniyyətini digər millətlərə diktə etməyə, sırımağa çalışırlar.

## Tarixi

Bu xalq öz adını Xan sülaləsindən götürüb.

## Xarici keçidlər
# Çin yazısı

**Çin yazısı** (*sadələşdirilmiş çincə*: 汉字; *ənənəvi çincə*:漢字; *pinyin*: hànzì; çin. han işarələri) — çincə yazmaq üçün yaradılmış loqoqramlar. O, həmçinin qismən yapon və Koreya dilləri üçün işlənilir, və tarixən Vyetnam və juan dilləri üçün işlənilirdir.

## Tarix

### Əfsanəvi mənşəsi

Əfsanəyə görə, çin yazısı Sarı İmperatora işləyən rəsmiyyətçi, Tsancie tərəfindən yaradılmış. Dünya heyvanlardan, yer landşaftından, ulduzlar və göydən öyrənib, heranlanmış, o ilk Çin yazısı olan, **字** (dzı) adlı simvolları yaratmışdı. Əfsanəyə görə, yazıların yardılma günü insanlar xəyalətlərin ağlamasını eşitdilər bəhərin yağış kimi yağmasını gördülər.

### Müasir işlətmə

Çin heroqlifləri Çindən başqa başqa ölkələrdə də işlənilir. Yapon yazısında onlar hiraqana və katakana əlifbaları ilə birlikdə işlənilir.

## İstinadlar
# Kunyomi

**Kunyomi** (訓読み, くんよみ, *hərf. "adi oxunuş"*) — Çin heroqliflərinin mənasına uyğun olaraq yapon dilində oxunuşu, yəni Çin simvollarının yapon dilinə tərcüməsi.

## Metod kimi

Kunyomi metodu əsasən yerli yapon sözləri (yamato kotoba, 大和言葉 — hərf. "Yamato sözləri") əsasında yaradılmışdır. Bu sözlərə mənaca uyğun Çin heroqlifləri seçilmişdir. Başqa sözlə, kunyomi Çin simvollarının yapon dilinə tərcüməsi kimi qəbul olunur. Bəzi heroqliflərin birdən çox kunyomi oxunuşu ola bilər, bəzilərinin isə heç olmaya bilər.

Məsələn, 東 simvolu "şərq" mənasını verir və onun onyomi oxunuşu "to"dur, lakin yapon dilində heroqliflərdən əvvəl bu istiqaməti ifadə etmək üçün iki söz mövcud idi: higashi və azuma. Bu sözlər həmin heroqlifin kun’yomi oxunuşu kimi qəbul edilmişdir. Digər tərəfdən, 寸 simvolu Çin ölçü vahidini (təxminən 4 sm) göstərir və yapon dilində onun ekvivalenti olmadığı üçün yalnız onyomi oxunuşu ("sun") mövcuddur. Kunyomi yapon sözlərinin heca strukturuna əsaslanır. Əksər isim və sifətlərin kunyomi oxunuşu 2–3 hecadan ibarətdir, fel kunyomiləri isə daha qısadır — 1–2 heca. Bu hal fel formalarını ifadə edən, hiraqana ilə yazılan, lakin fel heroqliflərinin oxunuşunun bir hissəsi hesab olunan okuriqana hərəkatınının nəzərə alınmadığı təqdirdə keçərlidir.

Çox vaxt bir yapon sözünü yazmaq üçün müxtəlif heroqliflərdən istifadə olunmuşdur. Bu, mənanın fərqli çalarlarını əks etdirməyə xidmət etmişdir. Məsələn, "naosu" sözü 治す şəklində yazıldığı halda "sağaltmaq", "[sağlamlığı] düzəltmək" mənasını verir, 直す şəklində yazıldıqda isə "[səhvləri] düzəltmək", "təmir etmək" mənasını ifadə edir. Bəzən fərq açıq görünür, bəzən isə çox incə olur. Məzmun fərqlərini düzgün göstərmək üçün söz bəzən hiraqana ilə yazılır. Məsələn, "moto" (hərf. "əsas") sözünü ifadə etmək üçün beş fərqli heroqlifdən istifadə olunur: 元, 基, 本, 下, 素. Eyni kunyomi oxunuşuna malik heroqliflərin istifadəsindəki incə fərqləri hətta yaponlar üçün də anlamaq çətindir.

## İstinadlar
# Onyomi

**Onyomi** (音読み, おんよみ / おんどく, hərf. "fonetik oxunuş") — yapon dilində kancilərin onların çincə tələffüzünə uyğun oxunuşu. Başqa sözlə, bu, Çin heroqliflərinin yapon dilindəki interpretasiyasıdır.

## Onyomi

Bəzi kancilər bir neçə onyomi oxunuşuna malikdir, çünki onlar müxtəlif zamanlarda və Çin ərazilərindən dəfələrlə yapon dilinə götürülmüşdür. Kokuci və ya yaponların özləri tərəfindən yaradılmış heroqliflər adətən onyomi oxunuşa malik deyil, lakin istisnalar mövcuddur. Məsələn, 働 (hərf. "işləmək") heroqlifinin həm kunyomi oxunuşu (hataraku), həm də onyomi oxunuşu (do) mövcuddur. 腺 (hərf. "qalxanabənzər") heroqlifində yalnız onyomi (sen) oxunuşu var.

Onyomi daha çox iki və ya daha çox kancinin birləşdiyi sözlərdə (jukugo, 熟語 — hərf. "möhkəmlənmiş sözlər") rast gəlinir. Bu sözlərin çoxu yapon dilində mövcud olmayan anlayışlar və terminlər ifadə olunsun deyə Çin dilindən götürülmüşdür. Bu proses tez-tez ingilis dilinin latın və fransız sözlərini mənimsəməsi ilə müqayisə olunur. Çin dilindən götürülmüş terminlər adətən onların yaponca ekvivalentlərindən daha dar məna daşıyır və bu terminlərin bilikləri nəzakət və bilik əlaməti hesab olunurdu.

## İstinadlar
# Meyci islahatı

**Meyci islahatı** (yap. 明治維新 Meyci işin) — eləcə də Meyci yenilənməsi və Meyci inqilabı kimi tanınan, Yaponiyada 1868-1912-cu illərdə keçirilən, geriyə qalmış aqrar ölkəni dünyanın aparıcı ölkələrindən birinə çevirən,sosial-iqtisadi, siyasi, hərbi islahatlar kompleksi.

Samuray şoqun idarəçilik sistemindən birbaşa, imperator Mutsuxitonun və onun hökumətinin timsalında, imperator idarəsinə keçid idi. İslahat dövlət quruluşuna, qanunvericiliyə, İmperator sarayına, əyalət inzibatçılığına, maliyyə, sənaye, diplomatiya, təhsil, din və yaponların həyatının başqa sahələrinə ehəmiyətli dərəcədə təsir etdi. Yeni dövr yapon milli dövlətçiliyinin formalaşması və yapon milli identikliyinin yaranması Meyci islahatı ilə bağlıdır. Meyci illəri ənənəvi yapon həyat tərzinin sınması və qərb sivilizasiyasının nailiyətlərinin sürətlləndirilmiş tədbiqi ilə səciyələnir. Buna görə Meyci islahatını bəzən Meyci inqilabı da adlandırırlar.