Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanci

| Kanci |
| --- |
|  |
| Dillər | yapon dili |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Kanci** (yap.: 漢字; ci — hərflər, Kan — Xan; hərfi mənası: "xan hərfləri") — müasir yapon yazısında hiraqana, katakana, ərəb rəqəmləri və romaci (latın əlifbası) ilə birgə işlənən çin heroqrifləri.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Furiqana

**Furiqana** (振り仮名) — yapon yazı sistemində fonetik göstəricilər rolunu oynayan kiçik kana işarələri. Bəzən **yomiqana** və ya **rubi** adları ilə də tanınır. Furiqana kanci və ya digər yazı işarələrinin tələffüzünü göstərmək üçün onların yanında yazılır. Üfüqi mətndə furiqana yazı sətrinin yuxarısında, şaquli mətndə isə sətirin sağ tərəfində yerləşdirilir. Mətbəə çapında "aqat" ölçülü şriftlə yığılır.

## Görünüşü

Furiqana bəzən hər bir heroqlifi ayrıca, bəzən isə bütün söz birləşməsini birlikdə müşayiət edir. İkinci halda, furiqana işarələri birləşmənin üzərində mərkəzləşdirilmiş şəkildə yerləşdirilir və hər heroqlifin ayrıca oxunuşunu göstərmir. Bu üsul daha çox yayılmışdır, çünki bəzi yapon sözləri adi kunyomi və ya onyomi oxunuşlarından fərqli, xüsusi tələffüzlərə malikdir.
Məsələn, "böyük adam" mənasını verən 大人 sözündə birinci heroqlif ayrı yazıldıqda day, ikinci isə dzin və ya nin kimi oxunur, lakin birləşmiş halda bu söz otona kimi səslənir. Burada birinci heroqlifin o və ya oto, ikinci ieroqlifin isə tona və ya na səslərini ifadə etdiyini demək olmaz.

Kanci lüğətlərində yaponca tələffüz hiraqana ilə, çinmənşəli tələffüz isə katakana ilə qeyd edilir. Belə fərqləndirmə yalnız istinad ədəbiyyatlarında və lüğətlərdə mövcuddur. Adi mətnlərdə, əsasən, hiraqana işlədilir. Yeganə istisna çin toponimləri, şəxsi adlar və bəzi yemək adlarıdır. Onlar kanci ilə yazılır və furiqana ilə, çox vaxt katakana formasında izah olunur.

Bəzən furiqanada kana işarələrinin kiçildilmiş formaları, yəni qoşa samit və ya palatalizasiya bildirən işarələr göstərilmir. Məsələn, 却下 ("rədd etmə") sözü müasir yazıda きゃっか kimi yazılır, lakin köhnə furiqanalarda きやつか şəklində verilə bilər. Bu, köhnə çap maşınları ilə bağlı idi, çünki o dövrdə kiçildilmiş kana işarələri üçün ayrıca şrift mövcud deyildi. Müasir dövrdə çap prosesi kompüterləşdirildiyinə görə belə yazı forması çox nadir hallarda müşahidə olunur.

## İstinadlar
# Loqoqram

Misir heroqlifləri loqoqramlara nümunələrdir.
**Loqoqram** (qədim yunancadan "loqo" – "söz" və "qram" – "çəkilən və ya yazılan"), həmçinin **loqoqraf** və ya **leksiqraf** — söz və ya morfem kimi dilin semantik komponentini təmsil edən yazılı simvol. Çin dilində, eləcə də digər dillərdə istifadə edilən Çin simvolları, Misir heroqlifləri və mixi yazıdakı bəzi simvollar kimi loqoqramlardır. Əsasən loqoqramlardan istifadə edən yazı sisteminə "loqoqrafiya" deyilir. Əlifbalar və hecalar kimi qeyri-loqoqrafik yazı sistemləri fonemikdir: onların fərdi simvolları birbaşa səsləri təmsil edir və heç bir xas məna daşımır. Bununla belə, məlum olan bütün loqoqrafiyalar ümumiyyətlə rebus prinsipinə əsaslanan bəzi fonetik komponentə malikdir və saf ideoqraflara fonetik komponentin əlavə edilməsi yazı sisteminin insan dilini adekvat şəkildə kodlaşdırmasına imkan verən əsas yenilik hesab olunur.

## Loqoqrafik sistemlər

Loqoqrafik sistemlərə ən erkən yazı sistemləri daxildir. Mesopotamiya, Misir, Çin və Mezoamerikanın ilk tarixi sivilizasiyaları bir növ loqoqrafik yazıdan istifadə edirdilər. Sırf loqoqrafik olan yazı əksər dillər üçün praktiki ola bilməz və əksini göstərən heç bir hal məlum deyil.

## Həmçinin bax

* Emoji
* Loqotip
* Simvol

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* *DeFrancis, John.* The Chinese Language: Fact and Fantasy. University of Hawaii Press. 1984. ISBN 0-8248-1068-6.
* *Hannas, William C.* Asia's Orthographic Dilemma. University of Hawaii Press. 1997. ISBN 0-8248-1892-X.
* *Hoffman, Joel M.* Chapter 3 // In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language. New York University Press. 2004. ISBN 0-8147-3690-4.
* Daniels, Peter T.; Bright, William, redaktorlar The World's Writing Systems. Oxford University Press. 1996. ISBN 9780195079937.

## Xarici keçidlər

* 古代文字資料館　Ancient Writing Library
* Chinese Script and Language
# Ənənəvi Çin heroqrifləri

**Ənənəvi Çin yazısı** (Çincə: 繁体字; pinyin: fántǐ zì), Çin yazısının qədim dövrlərdən bəri Çində istifadə edilən bir növüdür.

Ənənəvi Çin yazısı, 1960-cı illərdə Materik Çinində Sadələşdirilmiş Çin yazısına keçiddən sonra rəsmən ortadan qaldırılmışdır, ancaq gündəlik həyatda daxil olmaqla bir çox sahələrdə istifadə edilir. Hong Kong, Makao və Tayvanda isə Ənənəvi Çin yazısı hələ də rəsmi olaraq istifadə edilir.

## Siyahı

| Ənənəvi | Sadə |
| --- | --- |
| 發 | 发 |
| 見 | 见 |
| 體 | 体 |
| 貝 | 贝 |
| 東 | 东 |
| 車 | 车 |
| 長 | 长 |
| 門 | 门 |
| 選 | 选 |
| 韋 | 韦 |
| 讓 | 让 |
| 風 | 风 |
| 飛 | 飞 |
| 電 | 电 |
| 馬 | 马 |
| 樂 | 乐 |
| 鳥 | 乌 |
| 麥 | 麦 |
| 塵 | 尘 |
| 齊 | 齐 |
| 齒 | 齿 |
| 龍 | 龙 |
| 龜 | 龟 |
# Sadələşdirilmiş çincə

**Sadələşdirilmiş Çin yazısı** (Çincə: 簡體字 veya 简体字; pinyin: jiǎntǐzì) — Çin yazısında qədim dövrlərdən bəri istifadə edilən Ənənəvi Çin yazısı, 1960-cı illərdə Çində Sadələşdirilmiş Çin yazısına keçiddən sonra rəsmən ortadan qaldırılmışdır.

## Siyahı

| Ənənəvi | Sadə |
| --- | --- |
| 發 | 发 |
| 見 | 见 |
| 體 | 体 |
| 貝 | 贝 |
| 東 | 东 |
| 車 | 车 |
| 長 | 长 |
| 門 | 门 |
| 選 | 选 |
| 韋 | 韦 |
| 讓 | 让 |
| 風 | 风 |
| 飛 | 飞 |
| 電 | 电 |
| 馬 | 马 |
| 樂 | 乐 |
| 鳥 | 乌 |
| 麥 | 麦 |
| 塵 | 尘 |
| 齊 | 齐 |
| 齒 | 齿 |
| 龍 | 龙 |
| 龜 | 龟 |