# Hepbörn sistemi

**Hepbörn sistemi** (yap. ヘボン式 *hebon-şiki*, ing. the Hepburn romanization system) — yapon dilinin latın qrafikası ilə transkripsiya edilməsi üçün qaydalar. Sistemi Ceyms Hepbörn 1867-ci ildə çap etdiyi yapon-ingilis lüğəti üçün tərtib edib məşhurlaşdırmışdı. Sonradan bu sistem yenidən baxılıb 修正ヘボン式 *Süsey Hebon-şiki* adlandırıldı. Bu sistemi həm də 標準式 *Hözün-şiki* — "standart sistem" adlandırırlar.

Hepbörn sistemi bu günə qədər yapon dilinin latinizasiyasının ən məşhur üsuludur. İngilisdillilər üçün bu sistem yapon sözlərinin tələffüzü haqqda maksimal təsvir yaradır.

## Hüquqi status

Hepbörn sistemi ingilis dilinin fonologiyası əsasında qurulduğundan Yaponiyada qarşılığlarla qəbul dildi. 21 sentyabr 1937-ci ildə yapon hökuməti kunrey-şiki kimi tanınan sistemdən istifadə etmək tələb edən fərman buraxmışdı. Bu fərman 1945-ci ildə Yaponiyanın zəbti zamanı amerikalılar tərəfindən ləğv olunmuşdu və zəbtin bitməsindən iki il sonra 1954-cü ildə bir qədər dəyişmiş halda yenidən qüvvəyə mindi.

1972-ci ildə Hepbörn sistemi ANSI tərəfindən Z39.11–1972 amerikan standartı elan olundu. 1989-cu ildə ISO tərəfindən 3602 standartı kimi təklif olundu, lakin kunrey-şiki standart kimi qəbul olundu. 6 oktyabr 1994-də Z39.11–1972 standartı da ləğv olundu.

## Hepbörn sisteminin qaydaları

### Əsas hecalar

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| あ / ア а | い / イ i | う / ウ u | え / エ e | お / オ o |  |
| か / カ ka | き / キ ki | く / ク ku | け / ケ ke | こ / コ ko | きゃ / キャ kya | きゅ / キュ kyu | きょ / キョ kyo |
| さ / サ sa | し / シ shi | す / ス su | せ / セ se | そ / ソ so | しゃ / シャ sha | しゅ / シュ shu | しょ / ショ sho |
| た / タ ta | ち / チ chi | つ / ツ tsu | て / テ te | と / ト to | ちゃ / チャ cha | ちゅ / チュ chu | ちょ / チョ cho |
| な / ナ na | に / ニ ni | ぬ / ヌ nu | ね / ネ ne | の / ノ no | にゃ / ニャ nya | にゅ / ニュ nyu | にょ / ニョ nyo |
| は / ハ ha | ひ / ヒ hi | ふ / フ fu | へ / ヘ he | ほ / ホ ho | ひゃ / ヒャ hya | ひゅ / ヒュ hyu | ひょ / ヒョ hyo |
| ま / マ ma | み / ミ mi | む / ム mu | め / メ me | も / モ mo | みゃ / ミャ mya | みゅ / ミュ myu | みょ / ミョ myo |
| や / ヤ ya |  | ゆ / ユ yu |  | よ / ヨ yo |  |
| ら / ラ ra | り / リ ri | る / ル ru | れ / レ re | ろ / ロ ro | りゃ / リャ rya | りゅ / リュ ryu | りょ / リョ ryo |
| わ / ワ wa |  | を / ヲ wo |  |
| ん / ン n |  |  |
|  |
| が / ガ ga | ぎ / ギ gi | ぐ / グ gu | げ / ゲ ge | ご / ゴ go | ぎゃ / ギャ gya | ぎゅ / ギュ gyu | ぎょ / ギョ gyo |
| ざ / ザ za | じ / ジ ji | ず / ズ zu | ぜ / ゼ ze | ぞ / ゾ zo | じゃ / ジャ ja | じゅ / ジュ ju | じょ / ジョ jo |
| だ / ダ da | ぢ / ヂ ji | づ / ヅ zu | で / デ de | ど / ド do | ぢゃ / ジャ ja | ぢゅ / ジュ ju | ぢょ / ジョ jo |
| ば / バ ba | び / ビ bi | ぶ / ブ bu | べ / ベ be | ぼ / ボ bo | びゃ / ビャ bya | びゅ / ビュ byu | びょ / ビョ byo |
| ぱ / パ pa | ぴ / ピ pi | ぷ / プ pu | ぺ / ペ pe | ぽ / ポ po | ぴゃ / ピャ pya | ぴゅ / ピュ pyu | ぴょ / ピョ pyo |

### Genişlənmiş katakana

Bu işarələr əsasən sözlərin başqa dillərdə tələffüzü üçün istifadə olunur. Çoxsu standartlaşmış deyl, bəziləri isə nadir istifadə olunur.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | イェ ye |  |
|  | ウィ wi |  | ウェ we | ウォ wo |
| ヷ va | ヸ vi |  | ヹ ve | ヺ vo |
| ヴァ va | ヴィ vi | ヴ vu | ヴェ ve | ヴォ vo |
|  | シェ she |  |
|  | ジェ je |  |
|  | チェ che |  |
|  | ティ ti | トゥ tu |  |
|  | テュ tyu |  |
|  | ディ di | ドゥ du |  |
|  | デュ dyu |  |
| ツァ tsa | ツィ tsi |  | ツェ tse | ツォ tso |
| ファ fa | フィ fi |  | フェ fe | フォ fo |
|  | フュ fyu |  |

## Həmçinin bax

* Romaci
* Hiraqana
* Katakana
* Kanci
* Yapon dili
* Transliterasiya

## Xarici keçidlər

* ilk redaktənin orijinal lüğəti Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine
* üçüncü redaktənin orijinal lüğəti Arxivləşdirilib 2014-09-17 at the Wayback Machine