# Göy cismi

Astronomik cisim və obyektlər
**Astronomik obyekt**, **göy cismi**, **səyyarə** və ya **səma cismi** — müşahidə edilə bilən kainatda mövcud olan, təbii olaraq yaranan fiziki varlıq, birləşmə və ya struktur. Astronomiyada *obyekt* və *cisim* sözləri çox vaxt bir-birini əvəz edir. Bununla belə, astronomik cisim və ya göy cismi vahid, möhkəm əlaqəli, bitişik varlıq, astronomik obyekt və ya göy obyekti isə bir neçə cisimdən və ya bununla bərabər alt strukturlu digər obyektlərdən ibarət ola bilən mürəkkəb, daha zəif birləşmiş strukturdur.Astronomik obyektlərə planetar sistemlər, ulduz qrupları, dumanlıq və qalaktikalar, astronomik cisimlərə isə asteroidlər, peyklər, planetlər və ulduzlar aiddir. Kometa həm cisim, həm də obyekt kimi təyin edilə bilər: o donmuş buz və toz nüvəsi nəzərdə tutulduqda *cisim*, diffuz koma və quyruğu ilə bütün kometi təsvir edərkən *obyektdir*.

## Qalaktika və daha çoxu

Kainatın iyerarxik quruluşa malik olduğunu söyləmək olar. Ən böyük miqyaslarda quruluşun əsas komponenti qalaktikadır. Qalaktikalar qruplar və topalar şəklində qurulur, çox vaxt daha böyük ifrattopalar daxilində, demək olar ki, voydlər (qaranlıq boşluqlar) arasında böyük saplar boyunca düzülür və müşahidə oluna bilən kainatı əhatə edən bir şəbəkə yaradır.

Qalaktikalar birləşməyə səbəb ola biləcək digər qalaktikalarla qarşılıqlı əlaqə də daxil olmaqla, formalaşma və təkamül tarixlərindən asılı olaraq müxtəlif morfologiyalara, nizamsız, elliptik və diskəbənzər formalara malik olur. Diskəbənzər qalaktikalar spiral qollar və bariz bir halə kimi xüsusiyyətlərə malik linzaşəkilli və spiral qalaktikaları əhatə edir. Əksər qalaktikaların nüvəsində ifratkütləli qara dəlik var ki, bu da aktiv qalaktika nüvəsinin meydana gətirə bilər. Həmçinin, qalaktikaların cırtdan qalaktikalar və kürəvi topalar şəklində peykləri də ola bilər.

## Qalaktikanın daxili

Qalaktikanın tərkib hissələri iyerarxik şəkildə qravitasiyanın öz-özünə cazibəsi ilə yığılan qazlı maddədən əmələ gəlir. Bu səviyyədə yaranan əsas komponentlər, adətən, kondensləşən müxtəlif dumanlıqlardan topalar halında bir yerə yığılan ulduzlardır. Ulduz formalarının böyük müxtəlifliyi demək olar ki, tamamilə bu ulduzların kütləsi, tərkibi və təkamül vəziyyəti ilə müəyyən edilir. Ulduzlar iyerarxik bir təşkilatda bir-birinin ətrafında dövr edən çoxulduzlu sistemlərdə tapıla bilər. Planet sistemi və asteroidlər, kometlər və dağıntılar kimi müxtəlif kiçik obyektlər yeni yaranmış ulduzları əhatə edən protoplanetar disklərdən iyerarxik yığılma prosesində yarana bilər.

Müxtəlif xarakterik ulduz növləri Hertsşprunq–Rassel (H–R) diaqramı — mütləq ulduz parlaqlığı ilə ona qarşılıq gələn səth temperaturu arasındakı əlaqə ilə göstərilir. Hər bir ulduz bu diaqram boyunca təkamül yolunu izləyir. Bu iz ulduzu daxili dəyişən növünə malik oblastdan keçirirsə, onun fiziki xüsusiyyətləri onun dəyişən ulduza çevrilməsinə səbəb ola bilər. Buna bir misal, H–R diaqramının Delta Qalxan, RR Lira və Sefeid dəyişənlərini ehtiva edən oblastı olan qeyri-stabillik zolağıdır. Təkamüldə olan ulduz atmosferinin bir hissəsini ataraq dumanlıq, yaxud müntəzəm olaraq planetar dumanlıq meydana gətirə, ya da qalıq buraxan fövqəlnova partlayışında. Təkamüldə olan ulduz, dumanlıq və ya müntəzəm planetar dumanlıq yaratmaq, ya da qalıntı buraxan ifratdumanlıq partlayışı səbəbindən atmosferinin bir hissəsini kənarlaşdıra bilər. Ulduzun ilkin kütləsindən və yoldaşının olub-olmamasından asılı olaraq, ulduz ömrünün son hissəsini kompakt bir obyekt; ya ağ cırtdan, neytron ulduzu, ya da qara dəlik kimi keçirə bilər.

## Forması

Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının (BAİ, ing. IAU – International Astronomical Unit) planet və cırtdan planetlərə dair verdiyi təriflər tələb edir ki, Günəş ətrafında fırlanan astronomik cismin təqribi olaraq sferik formaya çatması üçün hidrostatik tarazlığa çatmalı, yəni yuvarlaqlaşdırma prosesindən keçməlidir. Eyni sferoidal forma Mars kimi kiçik qayalıq planetlərdən Yupiter kimi qaz nəhənglərinə qədər görünə bilər. Günəş ətrafında fırlanan hidrostatik tarazlığa çatmış hər hansı təbii cisim BAİ tərəfindən kiçik Günəş Sistemi cismi (KGSC) kimi təsnif edilir. Bunlar bir çox qeyri-sferik formalarda olurlar ki, bu da toz və qayaların içərisinə düşmə nəticəsində təsadüfi, necə gəldi yığılan topa kütlələrdir; bu zaman yuvarlaqlaşdırmanı tamamlamaq üçün lazım olan istiliyi yaratmaq üçün kifayət qədər kütlə yığılmır. Bəzi KGSC-lər sadəcə qravitasiya ilə bir-birinin yanında zəif saxlanılan, lakin əslində vahid böyük təməl qayayla birləşməyən nisbətən kiçik süxurların toplusudur. Daha böyük olan bəzi KGSC-lər az qala yuvarlaqdır, lakin hidrostatik tarazlığa çatmayıb. Kiçik Günəş Sistemi cismi 4 Vesta ən azı qismən planetar diferensiasiyaya məruz qalacaq qədər böyükdür. Günəş kimi ulduzlar da qravitasiyanın onların plazmasına, yəni sərbəst axıcılıqlı flüidinə təsirinə görə sferoiddir. Ulduzlarda davam edən sintez, formalaşma zamanı buraxılan ilkin istiliklə müqayisədə ulduzlar üçün daha böyük istilik mənbəyidir.

## Mövqeyə görə kateqoriyalar

Aşağıdakı cədvəldə cisim və obyektlərin yerləşdiyi yerə və ya quruluşuna görə ümumi kateqoriyalar verilmişdir.

| Günəş sisteminin cisimləri | Günəşdənxaric | Müşahidə oluna bilən kainat |
| --- | --- | --- |
| Sadə cisimlər | Mürəkkəb obyektlər | Yayılan obyektlər |
|
Günəş sistemi
* Nəhəng planet
	+ Qaz nəhəngi
	+ Buz nəhəngi
* Heliosfer
* Oort buludu
	+ Hillz buludu
* Meteoroid
	+ Mikrometeoroid
* Meteor
	+ Bolid
* Peyklər
	+ Minipeyklər
	+ Subpeyklər (hipotetik)
* Kiçik planetlər
	+ Asteroids
	+ Cırtdan planetlər
	+ Peyklər
	+ İkiliklər
	+ Sinestiya (hipotetik)
* Planetlər
	+ Halqa sistemi
* Trans-Neptun obyektləri
* Kiçik Günəş sistemi cismi
	+ Kometlər
	+ Planetezimal
	+ Kontakt ikiliyi
* Günəş

Planetlər
* Merkuri
* Venera
* Yer – peyk
* Mars – peyklər
* Yupiter – peyklər
* Saturn – peyklər
* Uran – peyklər
* Neptun – peyklər

Cırtdan planetlər
* Pluton – peyklər
* Erida – Disnomiya
* Serera
* Makemake – peyk
* Haumea – peyklər
* Digərləri

Kiçik planetlər
* Vulkanoidlər (hipotetik)
* Vatiras
* Apohelelər
* Yerəyaxın obyektlər
	+ PHO
	+ Arcunalar
	+ Atonlar
	+ Apollonlar
	+ Amorlar
* Marsdan keçənlər
* Asteroid qurşağı (ailələr)
	+ Alindalar
	+ Kibelalar
	+ Eoslar
	+ Floralar
	+ Hildalar
	+ Hunqariyalar
	+ Higeyalar
	+ Koronidlər
	+ Mariyalar
	+ Nisalar
	+ Palladlar
	+ Fokeilər
	+ Femidalar
	+ Vestalar
* Troyanlar
	+ Yer
	+ Mars
	+ Yupiter
	+ Uran
	+ Neptun
* Kentavrlar
	+ Damokloidlər
* Koyper qurşağı obyektləri
	+ Klassik KQO-lar
	+ Rezonanslı TNO-lar
		- Plutinolar (2:3)
		- Tutotinolar (1:2)
* Səpələnmiş disk obyektləri
	+ Ayrılmış obyektlər
* Sednoid
 |
Ekzoplanetlər
* Xtonian (nəzəri)
* Yerin analoqları
* Eksentrik Yupiter
* Ekzopeyk
	+ Gəl-getlə ayrılmış ekzoplanet
* Qızmar Yupiter
* Qızmar Neptun
* Sərgərdan planet
* Okean (nəzəri)
* Pulsar planet
* İfrat Yer
* Troyan (nəzəri)

Qəhvəyi cırtdanlar
* Tiplər
	+ M  ·  L  ·  T  ·  Y
* Sub-qəhvəyi cırtdanlar

Ulduzlar
* Ulduz təsnifatı
* Ulduz populyasiyası III, II, I
* Pekulyar ulduz
* Ulduz təkamülü
* Dəyişən ulduz
* Kompakt ulduz

İşıqlıq üzrə / təkamül
* Protoulduz
* Cavan ulduz obyekti
* Ön əsas ardıcıllıq
* Əsas ardıcıllıq
* Subcırtdanlar
* Subnəhənglər
* Nəhənglər
	+ Qırmızı / Göy
* Parlaq nəhənglər
* İfratnəhənglər
	+ Qırmızı / Göy
* Hipernəhənglər
* Kvaziulduz (hipotetik)
* Kompakt ulduzlar

Kompakt ulduzlar
* Qara dəlik
	+ Ulduz
	+ Orta kütləli
	+ İfratkütləli
	+ GRBs
* Neytron ulduzu
	+ Magnetar
	+ Pulsar
	+ Torn–Jitkov obyekti (hipotetik)
* Preon ulduzu (hipotetik)
* Kvark ulduzu (hipotetik)
	+ Qəribə ulduz (hipotetik)
* Ağ cırtdan
	+ Qara cırtdan (nəzəri)

Pekulyar ulduzlara görə
* A-tip
	+ Pekulyar ·  Metallik
* Barium
* Göy straqqler
* Karbon
* P Qu
* S-tip
* Qabıqlı
* Volf–Raye

Dəyişənlər – Xarici
* Fırlanan
	+ Alpha2 CVn
	+ Ellipsoidal
* Ekliptikalı ikliklər
	+ Alqol
	+ Beta Lira
	+ W Ursa Majoris

Dəyişənlər – Daxili
* Pulsasiyalı
	+ Sefeidlər
	+ W Qız
	+ Delta Qalxan
	+ RR Lira
	+ Mirid
	+ Yarımüntəzəm
	+ Qeyri-müntəzəm
	+ Beta Sefeya
	+ Alfa Qu
	+ RV Buğa
* Partlayan dəyişənlər
	+ Flare stars
	+ T Buğa
	+ FU Orionis
	+ RCr Borealis
	+ Parlayan mavi
* Kataklizmik
	+ Simbiotik
	+ Cırtdan yeni
	+ Yeni
	+ İfratyeni
		- Tip: Ia  ·  Ib/c  ·  II
		- Hiperyeni
		- GRBs
		- Uğursuz ifratyeni

Spektral tiplər üzrə
* O (göy)
* B (göy-ağ)
* A (ağ)
* F (sarı-ağ)
* G (sarı)
* K (narıncı)
* M (qırmızı)
 |
Sistemlər
* Planetar
* Ulduz
	+ Ulduzlar ümumilikdə
	+ İkilik
	+ Üçlük
	+ Yüksək tərtibli

İkilik ulduzlar
* Müşahidəyə görə
	+ Optik
	+ Vizual
	+ Astrometrik
	+ Spektroskopik
	+ Ekliptik
* Qapalı ikiliklər
	+ Müstəqil
	+ Yarımüstəqil
	+ Kontakt
* X-şüalı
	+ Partlayıcı

Ulduz qruplaşmaları
* Ulduz topası
	+ Ulduz birləşməsi
	+ Açıq
	+ Yuvarlaq
	+ Hiperkompakt
* Bürc
* Asterizm

Qalaktikalar
* Qalaktikalar ümumilikdə
* Qrup və topa
* Peyk qalaktika
* İfrattopa
* Komponent üzrə
	+ Bulge
	+ Spiral qol
	+ Nazik disk
	+ Qalın disk
	+ Halə
	+ Tac
	+ Gəl-get quyruğu
	+ Ulduz axını
* Morfologiyasına görə
	+ Spiral
	+ Maneəli spiral
	+ Linzavarı
	+ Elliptik
	+ Halqa
	+ Nizamsız
* Ölçüsünə görə
	+ Parıldayan topa
	+ Nəhəng elliptik
	+ Cırtdan
* Tipə görə
	+ Protoqalaktika
	+ Ulduz partlayışı
	+ Qaranlıq
	+ Aktiv
		- Radio
		- Seyfert
		- Kvazar
			* Mikrokvazar
		- Blazar
 |
Disklər və mühit
* Planetlərarası
	+ Toz buludu
	+ Mühit
	+ Maqnit sahəsi
* Ulduz diski
	+ Akkresiya
	+ Dairəvi ulduz
		- Protoplanetar
		- Debris
* Ulduzlararası
	+ Bulud
	+ Mühit
	+ ORCs
* Qalaktikalararası
	+ Toz
	+ Mühit
	+ ORCs

Dumanlıq
* Şüalanma
	+ Planetar
	+ İfratyeninin qalığı
	+ Plerion
	+ H II oblastı
* Qayıtma
* Qara dumanlıq
	+ Molekulyar bulud
	+ Bok qlobulu
	+ Proplid
* H I oblastı

Kosmik miqyas
* KMFŞ
* Kosmik sim (hipotetik)
* Qaranlıq materiya
	+ MACHO
	+ WIMP
* Domen çəpəri (hipotetik)
* Toz
* Sap
* LQG
* Voyd
 | Müşahidə oluna bilən kainatın diqqətəlayiq astronomik obyektlərlə loqarifmik təsviri bu gün məlumdur. Səma cisimləri aşağıdan yuxarıya doğru Yerə yaxınlıqlarına görə düzülür.Müşahidə oluna bilən kainatın diqqətəlayiq astronomik obyektlərlə loqarifmik təsviri bu gün məlumdur. Hər bir astronomik obyekt üçün kiçik bir görüntü və bəzi fərqləndirici xüsusiyyətlər daxildir. |

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* SkyChart, *Sky & Telescope* at the Library of Congress Web Archives (archived 2005-06-13)
* Monthly skymaps for every location on Earth