# İtaliya

| İtaliya Respublikası |
| --- |
| *it. Repubblica Italiana* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| **Himn:** Il Canto degli Italiani «İtalyanların mahnısı»   |
|  |
| Tarixi |
|  • İtaliya krallığı |
17 mart 1861 |
|  • Respublika |
2 iyun 1946 |
|  • Mövcud konstitusiya  |
1 yanvar, 1948 |
|  • AİB-in qurulması |
1 yanvar 1958 |
| Rəsmi dili | italyan |
| Etnik qrupları |
İtalyanlar – 91%
Digər – 9% (2021) |
| Dini |
Xristianlıq – 84%
Dinsiz – 12%
Digər – 4% (2020) |
| Paytaxt | Roma 41°54′ şm. e. 12°29′ ş. u. |
| Ən böyük şəhəri |
paytaxtı |
| İdarəetmə forması | Unitar parlamentli respublika |
| Prezident |
Serco Mattarella |
| Baş nazir |
Corca Meloni |
| Qanunverici orqanı |
Parlament |
|  • Yuxarı palatası |
Senat |
|  • Aşağı palatası |
Deputatlar Palatası |
| Sahəsi |
Dünyada 71-ci |
|  • Ümumi |
301.230 km2
(116.310 kv. mil) km² |
|  • Su sahəsi (%) | 1,24 (2015) |
| Əhalisi |
|  • Əhali (2022) | 58,853,482 nəfər (25-ci) |
|  • Sıxlıq |
201.3 nəf./km² (74-cü) |
| ÜDM (AQP) |
|  • Ümumi (2023) | ▲ $3.195 trilyon dollar  (12-ci) |
|  • Adambaşına | ▲ $54,216 dollar  (32-ci) |
| ÜDM (nominal) |
|  • Ümumi (2023) | ▲ $2.169 trilyon dollar  (8-ci) |
|  • Adambaşına | ▲ $36,812 dollar  (26-cı) |
| İİİ **(2021)** |
0.895 |
| Demonim |
İtalyan |
| Valyuta | Avro (€) (EUR) |
| İnternet domeni | .it |
| ISO kodu | IT |
| Telefon kodu | +39 |
| Saat qurşağı | UTC+1 (MAV) |
| Nəqliyyatın yönü | sağ |
| Tarix formatı |
gg-aa-iiii (AD) |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

İtaliya
**İtaliya** (it. Italia), rəsmi olaraq **İtaliya Respublikası** (it. Repubblica Italiana) — Cənubi və Qərbi Avropada yerləşən ölkə. Aralıq dənizinə doğru uzanan bir yarımadadan, şimalda Alp dağları ilə sərhədlənən quru hissədən, həmçinin Siciliya və Sardiniya daxil olmaqla təxminən 800 adadan ibarətdir. İtaliya qərbdə Fransa ilə; şimalda İsveçrə və Avstriya ilə; şərqdə Sloveniya ilə və həmçinin Vatikan və San-Marino adlı iki anklav dövlətlə quru sərhədlərini bölüşür. Sahəsinə görə Avropada onuncu ən böyük ölkədir və 301,340 km² (116,350 kv mil) ərazini əhatə edir. Təxminən 59 milyon əhalisi ilə Avropa İttifaqının üçüncü ən çox əhalisi olan üzv dövlətidir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Romadır; digər iri şəhərlərə Milan (ölkənin ən böyük metropol ərazisi), Neapol, Turin, Palermo, Bolonya, Florensiya, Genuya və Venesiya daxildir.

İtaliyanın tarixi çoxsaylı italyan xalqlara qədər uzanır. Bunların arasında xüsusilə qədim romalılar seçilir ki, onlar Roma Respublikası dövründə Aralıq dənizi dünyasını fəth etmiş və Roma imperiyası dövründə əsrlərlə idarə etmişlər. Xristianlığın yayılması ilə Roma-Katolik Kilsəsinin və Papa dövlətinin mərkəzinə çevrildi. Barbar hücumları və digər amillər Qərbi Roma imperiyasının antik dövrün sonu ilə erkən Orta əsrlər arasında tənəzzülə uğramasına və süqutuna səbəb oldu. XI əsrə qədər İtaliya şəhər-dövlətləri və dəniz respublikaları genişlənərək ticarət vasitəsilə yenidən rifah qazandı və müasir kapitalizmin əsaslarını qoydu. XV və XVI əsrlərdə İtaliya intibahı çiçəkləndi və Avropanın digər hissələrinə yayıldı. İtalyan səyyahları Uzaq Şərqə və Yeni Dünyaya yeni yollar kəşf edərək Coğrafi kəşflər dövrünə mühüm töhfə verdilər.

Əsrlərlə davam edən siyasi və ərazi parçalanmalarından sonra 1861-ci ildə müstəqillik müharibələri və "Min nəfərin ekspedisiyası" nəticəsində İtaliya krallığı yaradıldı. XIX əsrin sonlarından XX əsrin əvvəllərinə qədər İtaliya sənayeləşdi və müstəmləkə imperiyası qurdu, lakin cənub bölgələri əsasən yoxsul qaldı və bu, Amerikaya böyük miqyaslı miqrasiyaya səbəb oldu. 1915–1918-ci illərdə İtaliya Birinci Dünya müharibəsində Antanta tərəfdə iştirak etdi. 1922-ci ildə İtaliyada faşist diktaturası quruldu. İkinci Dünya müharibəsi zamanı İtaliya əvvəlcə Berlin-Roma-Tokio oxu tərkibində idi, sonra Anti-Hitler koalisiyası ilə atəşkəs bağladı (1940–1943) və 1943–1945-ci illərdə alman işğalına və əməkdaşlıqçı RSI rejiminə qarşı mübarizə apararaq Anti-Hitler koalisiyasının tərəfində döyüşdü. 1946-cı ildə monarxiya ləğv edilərək respublika quruldu və ölkə güclü şəkildə bərpa olundu.

İnkişaf etmiş və qabaqcıl iqtisadiyyata malik ölkə olan İtaliya dünyada nominal ÜDM-ə görə səkkizinci yerdədir, Avropada ikinci ən böyük sənaye sektoruna sahibdir və regional, eləcə də müəyyən dərəcədə qlobal iqtisadi, hərbi, mədəni və siyasi sahələrdə mühüm rol oynayır. Avropa İttifaqının təsisçi və aparıcı üzvlərindən biridir və bir çox digər beynəlxalq təşkilat və forumlarda iştirak edir. Mədəni supergüc kimi İtaliya uzun müddətdir incəsənət, musiqi, ədəbiyyat, mətbəx, dəb, elm və texnologiya sahələrində dünya miqyasında tanınmış mərkəz olmuş, çoxsaylı ixtira və kəşflərin mənbəyi olmuşdur. Ölkə ən çox Ümumdünya İrsi məntəqəsinə (61 ədəd) sahibdir və dünyada ən çox ziyarət edilən beşinci ölkədir.

## Etimologiya

*"İtaliya"* sözünün etimologiyası ilə bağlı çoxsaylı fərziyyələr mövcuddur. Bir nəzəriyyəyə görə, bu ad qədim yunanların *İtaloi* adlı tayfanın yaşadığı torpağa verdiyi addan yaranmışdır; həmin tayfa bu gün Kalabriya kimi tanınan bölgədə məskunlaşmışdı. Əvvəllər bu adın *Vituli* olduğu düşünülürdü və bəzi alimlər onların totem heyvanının dana (latınca: *vitulus*; umbriya dilində: *vitlo*; osk dilində: *Víteliú*) olduğunu irəli sürürlər. Bir neçə qədim müəllif isə bu adın yerli hökmdar olan İtalın adı ilə bağlı olduğunu bildirmişdir.

Qədim yunan dilində "İtaliya" termini əvvəlcə yalnız Bruttium yarımadasının cənub hissəsini və Katantsaro ilə Vibo Valentia ərazilərini ifadə edirdi. Daha sonra "Oenotria" və "İtaliya" anlayışları sonradan eyni məna kəsb etməyə başladı və bu ad Lukanianın böyük hissəsinə də şamil olundu. Roma Respublikasının genişlənməsindən əvvəl yunanlar bu adı Messina boğazı ilə Salerno və Taranto körfəzlərini birləşdirən xətt arasında yerləşən torpaqlar üçün istifadə edirdilər ki, bu da əsasən Kalabriyaya uyğun gəlirdi. Sonralar yunanlar "İtaliya" adını daha geniş bir bölgəyə tətbiq etdilər. Cənubdakı "Yunan İtaliyası"ndan əlavə, tarixçilər mərkəzi İtaliya ərazilərini əhatə edən "Etrusk İtaliyası"nın da mövcud olduğunu irəli sürmüşdür.

Roma dövründə "İtaliya"nın sərhədləri daha dəqiq müəyyən edilmişdir. Katonun *"Origines"* əsərində İtaliya Alp dağlarının cənubunda yerləşən bütün yarımada kimi təsvir olunur. E.ə. 264-cü ildə Roma İtaliyası şimal-mərkəzdə Arno və Rubikon çaylarından başlayaraq cənuba qədər uzanırdı. Coğrafi baxımdan İtaliyanın bir hissəsi sayılan Sisalp Qalliyası e.ə. 220-ci illərdə Roma tərəfindən işğal edilsə də, siyasi baxımdan ayrı saxlanılmışdı. O, yalnız e.ə. 42-ci ildə hüquqi olaraq İtaliyanın inzibati vahidinə birləşdirildi. Sardiniya, Korsika, Siciliya və Malta isə 292-ci ildə Diokletian tərəfindən İtaliyaya birləşdirildi, nəticədə son antik dövrdə İtaliya müasir coğrafi İtaliya ilə eyni sərhədlərə malik oldu.

Latınca *Italicus* sözü "İtaliyadan olan adam" mənasında, yəni vilayət sakininə qarşılıq olaraq istifadə olunurdu. "İtalyan" sözünün mənşəyi olan *italianus* sifəti orta əsr latın dilindən gəlir və erkən yeni dövrdə *Italicus* ilə yanaşı işlədilirdi. Qərbi Roma imperiyasının süqutundan sonra Ostqotların İtaliya krallığı yaradıldı. Lanqobard istilalarından sonra isə "İtaliya" adı onların krallığı və daha sonra Müqəddəs Roma imperiyası daxilindəki varis krallıq üçün saxlanıldı.

## Tarix

### İbtidai və qədim dövr

Etrusk freskası, Monterozzi nekropolunda, e.ə. V əsr.
Alt Paleolit dövrünə aid, təxminən 850.000 il əvvələ gedib çıxan artefaktlar Monte Poggiolo ərazisindən tapılmışdır. İtaliya boyunca aparılan qazıntılar Orta Paleolit dövründə, təxminən 200.000 il əvvəl neandertalların mövcud olduğunu göstərmişdir, müasir insanlar isə təxminən 40.000 il əvvəl Riparo Mochi ərazisində meydana çıxmışdır.

Roma dövründən əvvəlki İtaliyanın qədim xalqları, xüsusilə italiklər əsasən proto-hind-avropa mənşəli idi. Hind-Avropa və ya ondan əvvəlki mənşəyə malik olan əsas tarixi xalqlara etrusklar, Siciliyada yaşayan elimlər və sikanlar, eləcə də Nuraqik sivilizasiyanı yaradan tarixöncəsi sardiniyalılar daxildir. Digər qədim xalqlar arasında Valkamonika bölgəsindəki qayaüstü təsvirləri ilə tanınan retlər və kamunlar da var idi. E.ə. 3400–3100-cü illərə aid təbii mumiyalanmış insan cəsədi olan Ötzi 1991-ci ildə Similaun buzlağında aşkar edilmişdir.

İlk kolonistlər finikiyalılar olmuş, onlar Siciliya və Sardiniya sahillərində ticarət məntəqələri (emporiumlar) yaratmışdılar. Bu məntəqələrin bəziləri zamanla kiçik şəhər mərkəzlərinə çevrilmiş və yunan koloniyaları ilə paralel inkişaf etmişdir. E.ə. VIII və VII əsrlərdə İskyada yunan koloniyaları qurulmuş, daha sonra İtaliya yarımadasının cənubuna və Siciliya sahillərinə yayılmışdır; bu ərazi sonralar Böyük Yunanıstan (*Magna Graecia*) adlanmışdır. İoniyalılar, dor kolonistlər, sirakuzalılar və axeylər müxtəlif şəhərlər salmışdır. Yunan kolonizasiyası italik xalqları demokratik idarəetmə formaları və yüksək incəsənət və mədəniyyət nümunələri ilə tanış etmişdir.

### Roma İmperiyası

*Eramızın 117-ci ilində imperator Trayanın dövründə Roma İmperiyasının ərazisi*
*Roma İmperiyası* (lat. Imperium Romanum) — e.ə. 27 — e. 476-cı illərində tarix səhnəsində Roma Respublikasını əvəz etmiş və Qədim Dünya, o cümlədən Qədim Roma tarixində əhəmiyyətli yer tutan dövlət. Bu tarixi mərhələ qədim Roma dövlətində imperator Avqustun hakimiyyətini və ondan sonrakı dövrü əhatə edir. İmperiya dövründən əvvəl 500 il ərzində mövcud olmuş Roma Respublikası bir neçə vətəndaş müharibəsi nəticəsində zəifləmişdir. O dövrdə Qədim Romada baş vermiş bəzi hadisələr — Yuli Sezarın ömürlük diktator (e.ə. 44) təyin edilməsi, Oktavianın Aktium döyüşündə qələbəsi (2 sentyabr e.ə.31) və Roma Senatının onu şərəfli Avqust adı ilə təltif etməsi (16 yanvar e.ə.27) artıq Roma Respublikasının avtokratik imperiyaya keçidi ilə əlamətdardır. Romanın ərazisi Respublika zamanında genişlənməyə başlamış və İmperator Trayanın hakimiyyəti dövründə ən yüksək nöqtəsinə — 5 900 000 km² çatmışdır. İmperiyanın bir neçə əsr ərzində belə nəhəng əraziyə malik olması nəticəsində, indiyədək müxtəlif millətlərin dillərində, dinlərində, mədəniyyətlərində, memarlıq abidələrində, fəlsəfələrində və qanunlarında Romanın dərin tarixi təsiri müşahidə olunur.

### Venesiya Respublikası

Venesiya Respublikası tarixi: Qədim dövrdə Adriatik dənizinin Şimal-Qərb sahillərində indiki İtaliyanın şimalında Romalılara yaxın olan Venet tayfası yaşayırdı. 697-ci ildə sakinlər Paulo Luçio Anafestonu ömürlük Başçı seçdilər. Daha sonra Anafestonun vəzifəsi "Doj" adı daşıyırdı. Hökumət əvvəlcə Qerakleyada daha sonra 742-ci ildə Malamokko şəhərinə köçürülmüşdür daha sonra 810-cu ildə səhralı Rialtoya köçdü (daha sonra burada Venesiya yarandı). 806-cı ildə Venesiya şəhərləri müvəqqəti olaraq Böyük Karlın imperiyasına daxil olmuşdur, amma artıq 812-ci ildə Venesiya Dalmasiya daxil olmaqla Bizans İmperiyasına qaytarılmışdır. Venesiya respublikası Bizans və Frank imperiyaları aralarında sərfəli və təhlükəsiz mövqeyindən istifadə edərək qısa bir müddətdə qüdrətli ticarətçi dövlətə çevrilmişdir. Venesiya flotu dəniz döyüşlərində Normanları və Sarasinləri məğlubiyyətə uğradırdılar daha sonra aşağı İtaliya deyilən yerdə Slavyanlar üzərində qalibiyyət qazanmışdılar.

### İtaliya XIX əsrdə

#### Sosial-iqtisadi vəziyyət

XIX əsrin I yarısında İtaliyada siyasi pərakəndəlik, hökmdarların qeyri-məhdud hakimiyyəti, katolik kilsəsinin zülmü sosial-iqtisadi inkişafı ləngidirdi. İtaliyanın Lombardiya və Venesiya əyalətlərində Avstriyanın hökmranlığı, Romada papanın dünyəvi hakimiyyətinin qalması ölkənin birləşməsi yolunda ciddi maneə idi. İtaliya iqtisadi cəhətdən qabaqcıl Avropa ölkələrindən geri qalırdı.

Ölkənin iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş hissələri Sardiniya krallığına məxsus Pyemont və Avstriya hakimiyyəti altında olan Lombardiya idi. XIX əsrin 30–40-cı illərində bu vilayətlərdə sənaye çevrilişi başlanmışdı. İtaliyada ilk dəmir yolları çəkilirdi.

#### 1848–1849-cu illər inqilabı

İtaliyada məhsul qıtlığı və sənaye böhranı 1846–1848-ci illərdə əhalinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdı. Burjuaziya və liberal zadəganlar içərisində müxalifətçilik əhvali-ruhiyyəsi artırdı.

1848-ci ilin yanvarında Siciliya adasında üsyan başlandı və tezliklə Neapola yayıldı. Burada kral konstitusiya verməyə məcbur oldu.

1848-ci ilin may ayında Avstriya zülmü əleyhinə üsyanlar başlandı. Lombardiyanın mərkəzi olan Milan şəhərindən Avstriya qoşunları qovuldu. Milan hökumətinin başlıca məqsədi artıq konstitusiyalı monarxiyaya çevrilmiş Sardiniya krallığı ilə birləşmək və Avstriya əsarətinə son qoymaq idi.

Sardiniya kralı Avstriya ilə əlaqələri kəsərək Milana qoşun göndərdi, lakin Avstriya ordusu əks-hücuma keçib Sardiniya qoşunlarını məğlub etdi və Milanda üsyanı yatırtdı.

Milanla eyni vaxtda Venesiyada da üsyan qalib gəldi. Venesiya müstəqil respublika elan edildi, lakin Venesiyada da inqilab Avstriya qoşunları tərəfindən qan içində boğuldu.

1848-ci ilin noyabrında Romada üsyan baş verdi və Papa IX Piy Vatikandan qaçdı. Romanın müdafiəçilərinə köməyə gəlmiş C. Haribaldi papanı dünyəvi hakimiyyətdən məhrum etməyi təklif verildi. 1849-cu ilin fevralında Roma respublika elan edildi. IX Piy Roma vilayətində öz hakimiyyətini bərpa etmək üçün Avstriya, Fransa və İspaniya hökmdarlarından yardım istədi. Papanın hərbi yardımı ilə Romada papa hakimiyyəti bərpa edildi.

#### İtaliyanın birləşdirilməsi

XIX əsrin ortalarında İtaliyanın birləşdirilməsi uğrunda mübarizədə iki cərəyan formalaşmışdı. Cüzeppe Haribaldinin başçılıq etdiyi və xalqın əksər hissəsini təmsil edən inqilabi-demokratik cərəyan İtalyanı inqilab yolu ilə demokratik respublika halında birləşdirməyə üstünlük verirdi. Liberal mülkədarlar və burjuaziyanın təmsil olunduğu mötədil cərəyanın nümayəndələri isə ölkəni Sardiniya krallığı ətrafında konstitusiyalı monarxiya halında birləşdirməyə çalışırdılar. O dövrdə Sardiniya konstitusiyası olan yeganə dövlət idi. Mötədil cərəyana İtaliyanın görkəmli dövlət və siyasi xadimi Kamillo Kavur başçılıq edirdi.

İtaliyanın Sardiniya krallığı ətrafında birləşdirməyə çalışan kral müəyyən ərazilərin Fransaya verilməsi şərtilə Avstriyaya qarşı müharibədə III Napoleondan yardım ala bildi.

1859-cu ildə Salferino adlı yerdə baş vermiş döyüşdə müttəfiq qoşunları Avstriya ordusunu məğlub edib Lombardiyanı azad etdilər. III Napoleon güclü İtaliya dövlətinin yaradılmasını və Papanın dünyəvi hakimiyyətinin süqutunu istəmədiyinə görə Avstriya ilə sülh bağladı. Yalnız Lombardiya Sardiniyaya birləşdirildi. 1861-ci ildə parlamentin qərarı ilə İtaliya krallığı yaradıldı.

### İtaliya XX əsrdə

## Coğrafiya

Şablon:İtaliyanın inzibati bölgüsü (xəritəsi)

### İtaliya şəhərləri

 Milan

| Sıra Nöm. | Şəhər | Bölgə | vilayət | Əhali sayı |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Roma | Latsio | Roma vilayəti | 2.748.809 |
| 2 | Milan | Lombardiya | Milan vilayəti | 1.311.741 |
| 3 | Neapol | Kampaniya (İtaliya) | Neapol vilayəti | 960.082 |
| 4 | Turin | Pyemont | Turin vilayəti | 908.960 |
| 5 | Palermo | Siciliya | Palermo vilayəti | 656.358 |
| 6 | Genuya | Liquriya | Genuya vilayəti | ###.769 |
| 90 | Bolonya | Emiliya-Romanya | Bolonya vilayəti | 378.823 |
| 8 | Florensiya | Toskana | Florensiya vilayəti | 369.037 |
| 9 | Bari | Apuliya | Bari vilayəti | 319.896 |
| 10 | Kataniya | Siciliya | Kataniya vilayəti | 295.155 |
| 11 | Venesiya | Veneto | Venesiya vilayəti | 270.492 |
| 12 | Verona | Veneto | Verona vilayəti | 264.412 |
| 13 | Messina | Siciliya | Messina vilayəti | 242.812 |
| 14 | Padova | Veneto | Padova vilayəti | 213.518 |
| 15 | Triest | Firulli-Venesiya-Culiya | Triyest vilayəti | 205.586 |
| 16 | Taranto | Apuliya | Taranto vilayəti | 192.699 |
| 17 | Breşiya | Lombardiya | Breşia vilayəti | 192.116 |
| 18 | Prato | Toskana | Prato vilayəti | 186.821 |
| 19 | Recco Kalabriya | Kalabriya | Recco Kalabriya vilayəti | 186.006 |
| 20 | Parma | Emiliya-Romanya | Parma vilayəti | 185.120 |

## Təhsil

## Əsas siyasi partiyalar

* Azadlıq Xalqı Partiyası — sədri Silvio Berluskoni
* Şimal Liqası — sədri Umberto Bossi
* Demokratik Partiya — sədri Pyer Luici Bersani
* Dəyərlər İtaliyası- sədri Antonio Di Pietro
* Xristian və Sagçı Demokratlar Birliyi — sədri Pyer Ferdinando Kazini

## KİV

### Televiziya

RAİ (Radio Televisione Italiana) — İtaliyanın hökumətə bağlı milli kanalıdır. Ayrıca iki böyük müstəqil televiziya kanalı (Mediaset (sahibi Silvio Berluskoni) və Sky Italia) ilə rəqabət edən İtaliyanın ən böyük televiziya kanalıdır.

## Əhalisi

İtaliya əhalisi təxminən 59 milyondur. Etnik qruplar; italyanlar — 94%, almanlar, slovenlər, albanlar, yunanlar, fransızlar. Orta uzunömürlülük (2018-ci il üçün); kişilərdə — 82.5 yaş, qadınlarda — 85 yaş.

## Din

Ölkənin 90%-ni katoliklər, 10%-ni isə protestant, yəhudi və müsəlmanlar təşkil edir.

## Mədəniyyəti

## İqlimi

İqlimi subtropik və mülayim Aralıq dənizi iqlimidir. İqlimin müxtəlifliyi coğrafi uzunluqla izah edilir. İtaliyanın şimalında, Padan ovalığında subtropikdən mülayimə keçid iqlimi hökm sürür — isti yay (iyul +22C + 24 °C) və soyuq qış (yanvar, təxminən 0). İtaliyanın ada hissəsində iqlim Aralıq dənizi iqlim tipidir, ilin 2/3 hissəsi orada açıq mavi səma, isti və quru yay (iyulda +26C), qış idə isti və mülayim hava (yanvarda +8C +10C) müşahidə olunur. Alp dağlarını çıxmaq şərtilə qar nadir hallarda yağır. Alp dağlarında 1500 m.-dən hündür ərazilər ilin 200 günü qar ilə örtülüdür. Yarımadanın cənubunda martdan oktyabra kimi quru, isti Saxara küləyi- "sirokko" əsir. Bu dövrdə temperatur +35 °C kimi yüksəlir.

## İqtisadiyyatı

İtaliya öz iqtisadi inkişafına görə dünyanın aparıcı sənaye dövlətlərinin "böyük yeddiliyini" qapayır. Adambaşına ÜDM göstəricisi İtaliyada *32956 (BVF) dollar*dır (nominal). Avropada iqtisadi cəhətdən dördüncü, dünyada isə 7-ci ən böyük ölkə İtaliyadır. Dünyada ilk 10 ən böyük məhsul ixracatçısından biri də İtaliyadır. Burada həyat səviyyəsi hətta ABŞ, Almaniya və s. ölkələrdən də bəzi sahələrdə üstündür. Ən çox şərab ixrac edən, ən böyük turizm regionlarından olan, dünyada 3-cü ən böyük qızıl-valyuta ehtiyatı olan İtaliya, Avropada 5-ci ən böyük avtomobil istehsalçısıdır.

**İtaliya300 min kvadrat kilometr* ərazidə yerləşən iri dövlətdir və bu göstəriciyə görə Qərbi Avropada yalnız Fransadan, İspaniya dan və Almaniyadan geri qalır. İtaliya əhalisinin sayı *58 milyon nəfər*dir. Onların **94%-i** italyanlardır. Əslən İtaliyadan olanların 20 milyondan çoxu xaricdə yaşayır (əsasən ABŞ-də, Fransada, AFR-də və Argentinada). İtaliya faydalı qazıntı sarıdan kasıb dövlətlər sırasındadır. Ona görə də ölkə yanacaq idxalından, sənaye və kənd təsərrüfatı xammalının, meşə materiallarının idxalından kifayət qədər güclü asılılıqda qalır, emaledici sənaye isə əsasən idxal olunan xammalla işləyir. İtaliyanın iqtisadi-coğrafi vəziyyəti — Aralıq dənizi hövzəsinin mərkəzi (Avropanın cənubu, Apennin yarımadası və ona bitişik olan adalar, bu adaların iriləri — Siciliya və Sardiniya) — hələ qədimdən Avropa ölkələri ilə, həmçinin Yaxın Şərq və Şimali Afrika ölkələri ilə xarici iqtisadi əlaqələrin inkişafına şərait yaradırdı. Bundan başqa, Şimal və Cənub arasında tarixən təşəkkül tapmış regional müxtəlifliklə şərtlənən italyan modelinin spesifikliyi ölkənin xarici əlaqələrinin inkişaf etdirilməsini və möhkəmləndirilməsini diktə edir.

İkinci dünya müharibəsindən sonra İtaliya iqtisadiyyatı çox möhkəmləndi. Ölkə dünya bazarında bərqərar oldu və kök saldı. Kapitalın yığılma sürətinə görə İtaliya yalnız Yaponiyadan geri qalırdı. Müharibədən sonrakı dövrdə İtaliya ÜDM-in orta illik artım sürətinə və əmək məhsuldarlığına görə Qərbi Avropanın aparıcı ölkələri arasında ikinci (AFR-dən sonra), bütün Qərb dünyasında dördüncü idi. Bununla yanaşı, tarixi, siyasi və sosial xarakterli bir sıra səbəblər iqtisadi inkişaf prosesini səngidirdi. Ona görə də iqtisadiyyatın inkişaf dinamikası istehsalın yüksək inkişaf sürəti və iqtisadi enişlərin, staqnasiyaların növbələnməsi ilə xarakterizə olunurdu. XX əsrin axırıncı onilliyində və XXI əsrin əvvəlində ölkə üçün ÜDM-in kifayət qədər stabil inkişaf templəri xarakterikdir.

## Kənd təsərrüfatı məhsulları

Meyvə, tərəvəz, üzüm, kartof, şəkər çuğunduru, soya, buğda, zeytun, mal əti, süd məhsulları, balıq.

## Bayram və istirahət günləri

6 yanvar, pasxa bazar ertəsi, 25 aprel — faşizmdən qurtuluş günü, 1 may — əmək günü, 2 iyun — respublika elan olunması günü (Romada paradla keçir), 15 avqust — Uspeniye (ferraqosto), 1 noyabr- bütün müqəddəslərin günü, 5 noyabr, 25 dekabr — milad (adətən evdə yaxın və qohumların əhatəsində keçirilən ən sevimli bayramdır).

Bundan başqa hər bir kənd və şəhər öz müqəddəsinin ad gününü qeyd edir; Roma — Petr, Milan — Amvrosiy, Turin — İoann və s.

İyul və avqustda bir çox firmalar işi dayandırır və tətilə bağlanırlar. Həmçinin, milad bayramı və yeni ildə də.

## Xarici siyasət

İtaliya Respublikasının xarici işlər nazirliyinə nazir başçılıq edir. Ona bilavasitə tərkibində hüquqi şöbə və parlamentlə əməkdaşlıq üzrə şöbə olan katiblik, həmçinin daxili nəzarət xidməti tabedir. XİN vəzifə pilləsində növbəti şəxs XİN ali məmurlarından ibarət xarici işlər üzrə Şura ilə sıx işləyən dövlət katib yardımçısıdır. Ardıcılıqla sonra baş katib və ona yardım edən baş katibin müavini gəlir. Nazirliyin strukturu üç departamentdən ibarətdir: xarici siyasi fəaliyyətinin koordinasiya departamenti, xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamenti; əməliyyat işi departamenti. Öz növbəsində, departamentlər idarələrə bölünürlər. Xarici siyasi koordinasiya departamentinə Avropa idarəsi, Amerika idarəsi, aralıq dənizi və Yaxın Şərq ölkələri idarəsi, Asiya, Okeaniya, Sakit okean və Antarktida idarəsi daxildir. Xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamentinə aşağıdakı idarələr daxildir: avropa inteqrasiya idarəsi; çoxtərəfli siyasi münasibətlər və insan hüquqları idarəsi; çoxtərəfli iqtisadi və maliyyə əməkdaşlığı idarəsi; mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq idarəsi; konsulluq idarəsi; əməkdaşlığın inkişafı üzrə idarə; kadrlar idarəsi; inzibati idarə.

Üçüncü departamentə İtaliya Respublikasının dövlət protokolu xidmətləri, nazirlik və xaricdəki diplomatik nümayəndəliklər üzrə müfəttişlik, informasiya və mətbuat idarəsi, müqavilə-hüquq idarəsi, sənədləşmə və arxivlər idarəsi, informasiya texnologiyları idarəsi və Diplomatiya institutu daxildir.

## İtaliya haqqında maraqlı faktlar

* İtaliyada uşaq evləri yoxdur.
* İtaliyada kimsəsiz ev heyvanları yoxdur.
* Siciliya və Kalabriyanın biznesmənlərinin 80%-i mafiyaya xərac verirlər.
* İtaliyanın adı yunan sözü italiosdan (buzov) əmələ gəlib.
* Siciliya adasında yerləşən Sirakuza şəhəri bir zamanlar ən böyük yunan şəhəri olmuşdur.
* İtaliya turistlərin ziyarət sayına görə dünyada dördüncü yerdədir. Hər il bura 40 milyondan çox turist gəlir.

### Elm və mədəniyyət

* Ölkənin ən qədim universiteti Bolonya universitetidir. O, 1088-ci ildə yaradılmışdır.
* Dünyanın ən qədim bankı *Monte di Siyena* İtaliyada yerləşir. O, 1472-ci ildə təsis olunmuşdu.
* Mexaniki saatlar, barometr, termometr, şüşə və telefon italyanlar tərəfindən icad olunmuşdu.
* Dünyanın ilk kinomatoqraf festivalı 1932-ci ildən etibarən İtaliyada keçirilir.

### Ev heyvanları

* Romalılar pişiklərə qarşı həssas yanaşırlar. Pişiyi öldürmüş şəxs *10 000 avro* cərimə və 3 ilə qədər həbs cəzası ilə cəzalandırılır. Romada 300 minə qədər pişik var.

### Pizza, spagetti və s.

* İlk pizza satılan yerin adı *Antica Pizzeria Port’Alba* olmuşdur. O, 1830-cu ildə Neapolda açılmışdı.
* İtaliyada 140 növdən çox spagetti var. Orta hesabla bir İtaliyalı ildə 25 kiloqram spagetti istifadə edir.
* İtaliyalılar ən məşhur şirin deserti — tiramisu — XVII əsrdə yaradılmışdır. Məcazi mənada *tira mi su* sözləri "məni xoşbəxt edir" deməkdir.
* İtaliyalıların qəhvə növü Avropada çox məşhurdur. O, espresso adlanır. Bu sözün həqiqi mənası *"bu anda, sizin üçün hazırlanmış"* deməkdir.

## İstinadlar

## Mənbə

* İtaliya haqqında maraqlı faktlar

Sitat səhvi: " lower-alpha " adlı qrup üçün `<ref>` teqləri mövcuddur, lakin müvafiq `<references group="lower-alpha"/>` teq tapılmadı.