# Kiril qrafikası

Kiril qrafikası ilə yazılmış məktub
**Kiril qrafikası**, köhnə mənbələrdə **Kirill** (azərb-kiril. Кирилл) — bir çox dillərin əlifbalarının qrafiki təsviri.

Kiril əlifbası aşağıdakı slavyan dillərində istifadə olunur:

* belarus dili
* bolqar dili
* makedon dili
* rusin dili
* rus dili
* serb dili
* ukrayna dili
* çernoqor dili

Bu əlifba həmçinin keçmiş Sovet İttifaqında 100-dən artıq xalqın əlifbasının tərtib olunmasında istifadə edilmişdir. Hazırda Rusiyada yaşayan əksər xalqlar və müstəqillik qazanmış bəzi keçmiş Sovet respublikaları bu əlifbadan istifadə etməkdədirlər. Həmin ölkələr aşağıdakılardır:

* Qazaxıstan
* Qırğızıstan
* Moldova
* Tacikistan

|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0400 | Ѐ | Ё | Ђ | Ѓ | Є | Ѕ | І | Ї | Ј | Љ | Њ | Ћ | Ќ | Ѝ | Ў | Џ |
| 0410 | А | Б | В | Г | Д | Е | Ж | З | И | Й | К | Л | М | Н | О | П |
| 0420 | Р | С | Т | У | Ф | Х | Ц | Ч | Ш | Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| 0430 | а | б | в | г | д | е | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п |
| р | с | т | у | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| 0450 | ѐ | ё | ђ | ѓ | є | ѕ | і | ї | ј | љ | њ | ћ | ќ | ѝ | ў | џ |
| 0460 | Ѡ | ѡ | Ѣ | ѣ | Ѥ | ѥ | Ѧ | ѧ | Ѩ | ѩ | Ѫ | ѫ | Ѭ | ѭ | Ѯ | ѯ |
| 0470 | Ѱ | ѱ | Ѳ | ѳ | Ѵ | ѵ | Ѷ | ѷ | Ѹ | ѹ | Ѻ | ѻ | Ѽ | ѽ | Ѿ | ѿ |
| 0480 | Ҁ | ҁ | ҂ |  ҃ |  ҄ |  ҅ |  ҆ |   |  ҈ |  ҉ | Ҋ | ҋ | Ҍ | ҍ | Ҏ | ҏ |
| 0490 | Ґ | ґ | Ғ | ғ | Ҕ | ҕ | Җ | җ | Ҙ | ҙ | Қ | қ | Ҝ | ҝ | Ҟ | ҟ |
| 04A0 | Ҡ | ҡ | Ң | ң | Ҥ | ҥ | Ҧ | ҧ | Ҩ | ҩ | Ҫ | ҫ | Ҭ | ҭ | Ү | ү |
| 04B0 | Ұ | ұ | Ҳ | ҳ | Ҵ | ҵ | Ҷ | ҷ | Ҹ | ҹ | Һ | һ | Ҽ | ҽ | Ҿ | ҿ |
| 04C0 | Ӏ | Ӂ | ӂ | Ӄ | ӄ | Ӆ | ӆ | Ӈ | ӈ | Ӊ | ӊ | Ӌ | ӌ | Ӎ | ӎ |   |
| 04D0 | Ӑ | ӑ | Ӓ | ӓ | Ӕ | ӕ | Ӗ | ӗ | Ә | ә | Ӛ | ӛ | Ӝ | ӝ | Ӟ | ӟ |
| 04E0 | Ӡ | ӡ | Ӣ | ӣ | Ӥ | ӥ | Ӧ | ӧ | Ө | ө | Ӫ | ӫ | Ӭ | ӭ | Ӯ | ӯ |
| 04F0 | Ӱ | ӱ | Ӳ | ӳ | Ӵ | ӵ | Ӷ | ӷ | Ӹ | ӹ |   |   |   |   |   |   |
| 0500 | Ԁ | ԁ | Ԃ | ԃ | Ԅ | ԅ | Ԇ | ԇ | Ԉ | ԉ | Ԋ | ԋ | Ԍ | ԍ | Ԏ | ԏ |

Həmçinin qafik şəkil formasında baxa bilərsiniz.| а | б | в | г | д | е | ё | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п | р | с | т | у | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| *а* | *б* | *в* | *г* | *д* | *е* | *ё* | *ж* | *з* | *и* | *й* | *к* | *л* | *м* | *н* | *о* | *п* | *р* | *с* | *т* | *у* | *ф* | *х* | *ц* | *ч* | *ш* | *щ* | *ъ* | *ы* | *ь* | *э* | *ю* | *я* |

## Əlifbalar müqayisəsi

| Əsl səslər cədvəli |
| --- |
| **Latın** | A | Ă | Ä | Ë | E | B | C | Ç | J | D | Ḑ | F | G | Ğ | Ģ | H | Ḩ | X | I | İ | K | Ķ | Q | L | Ḽ | M | N | Ņ | Ň | O | Ö | P | R | S | Š | Ş | Ț | T | U | Ü | V | W | Y | Z | Ž |
| **Azərbaycan**  | A | - | Ə | - | E | B | C | Ç | J | D | - | F | G | Ğ | - | H | - | X | I | İ | K | - | Q | L | - | M | N | - | - | O | Ö | P | R | S | - | Ş | - | T | U | Ü | V | - | Y | Z | - |
| **Ərəb** | **أ** | **ع** | **ء** | **ء** | **أ** | **ب** | **ج** | **چ** | **ژ** | **د** | **ڏ** | **ف** | **گ** | **ݝ** | **غ** | **ه** | **ح** | **خ** | **إ** | **إ** | **ك** | **ٯ** | **ق** | **ل** | **ڵ** | **م** | **ن** | **ڠ** | **ڭ** | **ۆ**‎ | **ۆ** | **پ** | **ر** | **س** | **ث** | **ش** | **ڞ** | **ت** | **ٱ** | **ٱ** | **ۋ** | **و** | **ي** | **ز** | **ذ** |
| **Kiril** | А | Ӑ | Ә | Є | Е | Б | Җ | Ч | Ж | Д | Ӡ | Ф | Г | Ғ | Ӷ | Һ | Ҳ | Х | Ы | И | К | Қ | Ҡ | Л | Љ | М | Н | Ң | Њ | О | Ө | П | Р | С | Ҫ | Ш | Ц | Т | У | Ү | В | Ў | Й | З | Ҙ |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1. Ää=Əə=Эə** |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **2. Č=J** |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **3. Š=Ť və Ž=Ď** |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 4. **Ț=T+S və Ḑ=D+Z** |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **5. Ṡ= ص və Ḋ= ض**  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **6. Ṫ= ط və Ż= ظ** |

 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **7. Uzun:Â, Ê, Î, Ô, Û.** |  |  |  | **8. Yumşaq:Ă, Ĕ, Ĭ, Ŏ, Ŭ.** |  |  |  | **9. İncə:** (**ˋ**) - Səssiz hərflər |

 |

* **Š**=**Ť** və **Ž**=**Ď**.
* **Ķķ**=**Ⱪⱪ** və **Ḩḩ**=**Ⱨⱨ Uzun səslər: **Â, Ê, Î, Ô, Û. Yarı səslər: **Ă, Ĕ, Ĭ, Ŏ, Ŭ** (*Qırtlaq hərfləri*).
* **Ṫ** hərfi əlifbada olmayan T-D səsidir (Ərəbcə:**ط**). Yalnız Ərəb və Osmanlıca tərcümələrində istifadə edilər.
* **Ż** hərfi əlifbada olmayan Z-S səsidir (Ərəbcə:**ظ**). Yalnız Ərəb və Osmanlıca tərcümələrində istifadə edilər.
* **ٯ** = **ق** (Qırtlaq K hərfi) və ya **ڨ** (Qırtlaq G hərfi).

## Tarixi

Kiril qrafikası Dunay Bolqar Dövləti dövründə yaradılmışdı. Bəzi müasir araşdırmaçıların inandığı fərziyyəyə görə, erkən Kiril qrafikası Preslav Ədəbi Məktəbində yaradılmışdı.

## İstinadlar