# Ekoturizm

**Ekoturizm** və ya **ekoloji turizm** — təbiət turizminin bir forması kimi ətraf mühitə qayğı ilə bağlı turizm növüdür. Müasir mənada ekoturizm dedikdə ətraf mühitə qayğı ilə yanaşan, yerli əhalinin rifahına müsbət təsir göstərən, öyrənmə və maariflənməyə yönəlmiş dayanıqlı turizm forması başa düşülür.

Azərbaycan Respublikası "Turizm haqqında" qanuna əsasən, ekoloji turizm (ekoturizm) — təbiətə minium təsir, ekoloji sistemin bütövlüyünün qorunması prinsipləri əsasında səyahət edilən ölkənin (yerin) təbiəti, təbii ekoloji sistemi, bioloji və mədəni müxtəlifliyi ilə tanışlığı özündə ehtiva edən turizm formasıdır.

Ekoloji turizmin inkişaf tendensiyası Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşmış qolu olan Ümumdünya Turizm Təşkilatı (BMÜTT) tərəfindən müəyyən olunmuşdur. Ekoturizmin bir neçə qaydası var.

Ekoturizm — məqsədyönlü şəkildə təbii ərazilərə ətraf mühitin və yerli təbiətin vəziyyəti ilə daha da dərindən maraqlanmaq, bütün bunların daha da dərindən öyrənilməsi və dərk edilməsi məqsədilə edilən səyahətdir. Belə səyahətlər zamanə ekosistemin bütövlüyü qorunmalıdır. Bununla yanaşı ekosistemin qorunması yerli əhaliyə sərf edəcək şəkildə həyata keçirilməlidir.

Ekoturizm həm təbiətin qorunmasına, həm də çiçəklənməsinə gətirib çıxara bilər. Ekoturizm turizm fəaliyyətinin yerli əhali ilə qarşılıqlı əlaqəsidir.

Ekoturim turizmin elə növüdür ki, orada:

1. Turizmin digər növləri ilə müqayisədə insanlar tərəfindən daha az korlanmış təbii ərazilərdə həyata keçirilir.
2. Ekoturizm ətraf aləmin dağıdılmasına və onun keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olmur.
3. Müvafiq etibarla və bacarıqla həyata keçirilməlidir.

Ekoturizmin daha bir məqsədi də yerli əhalinin təbiətdən zövq almasına şərait yaratmaqdır. Ekoturizmnin əsas baza prinsipləri bunlardır:

1. Rekreasiya təbiət ərazilərinin bioloji zənginliyinin və eləcə də müxtəlifliyinin qorunması
2. Ekoturizmin həyata keçirildiyi regionların iqtisadi dayanıqlığının yüksəldilməsi
3. Ekoturizm fəaliyyəti ilə məşğul olan iştirakçıların mədəniyyətlərinin yüksəldilməsi sahəsindı zəruri tədbirlər həyata keçirmək
4. Rekreasiya zonalarının etnoqrafik xüsusiyyətlərinin və statusunun qorunub saxlanılması

Ekoturun əsas obyektləri bunlardır:

* Botaniki, zooloji, geoloji və buna bənzər turlar;
* Ekoloji-etnokrafik, arxeoloji, bütövlükdə ekoloji-mədəni turlar;
* Aqroturlar — kəndlərə, müxtəlif təsərrüfat sahələrinə səyahətlər;
* Mağara, dağ, su turları.

## Ekoturizmin növləri

Ekoturizmin tənzimlənən təbiət turizmi, elmi turizm (müşahidə-tədqiqat), macəra turizmi, mədəniyyət turizmi və aqroturizm kimi bir neçə əsas növləri mövcuddur.

* **Elmi turlar** — turistlər elmi ekoturlann gedişində təbiətin müxtəlif növlü tədqiqində iştirak edirlər, sahə müşahidələri aparırlar;
* **Təbii-tarixi turlar** — yerli mədəniyyəti (memariyyə, kulinariya, geyim-məişət və s.) və ətraf təbiəti dərk etməklə əlaqədar olan səyahətdir;
* **Macəra turları** — idman nailiyyətlərinin qazanılması və turistlərin fiziki formalarının yaxşılaşdınlması, yeni hiss və təəssüratların alınması məqsədinə malik olan təbiətdə (out door) dincəlmək və aktiv üsullarla hərəkətlə bağlı olan bütün səyahətləri birləşdirir;
* **Xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinə təşkil olunan turlar** — buraya milli parklar, qoruqlar, yasaqlıqlar və s. daxildir.

## Terminalogiyası və Tarixi

Ekoturizm 20-ci əsrin sonlarında eko və turizmi birləşdirən neologizmdir. Oksford İngilis Lüğətinə görə, ekotur ilk dəfə 1973-cü ildə, ekoturizm isə "yəqin ki, ekoturdan sonra" 1982-ci ildə qeydə alınıb. Ekoloji maraq doğuran bir əraziyə tur və ya ziyarət, adətən təhsil elementi ilə; (sonradan istifadədə də) ekologiyaya mümkün qədər az zərərli təsir göstərmək üçün hazırlanmış və ya qoruma səylərinə kömək etmək məqsədilə həyata keçirilən oxşar tur və ya ziyarət.ekoturizm, Ekoloji maraq doğuran ərazilərə (adətən ekzotik və tez-tez təhlükə altında olan təbii mühitlərə) turizm, xüsusən də qoruma səylərini dəstəkləmək və vəhşi təbiəti müşahidə etmək; xüsusən də mümkün qədər az mənfi təsir göstərmək üçün nəzarət edilən təhlükə altında olan bir mühitə giriş. Bəzi mənbələr terminlərin təxminən on il əvvəl istifadə olunduğunu göstərir. Kaliforniyanın Berkli şəhərindəki Forum International təşkilatından akademik və macəraçı olan Klaus-Diter (Nik) Hetzer, Contra Costa Times qəzetinin məlumatına görə, 1965-ci ildə ekoturizm terminini işlədib və 1970-ci illərin əvvəllərində Yukatanda ilk ekoturları həyata keçirib. Ekoturizm Avstraliya tərəfindən qəbul edilən ekoturizmin tərifi belədir: "Ekoturizm ekoloji cəhətdən davamlı turizmdir və əsas diqqət ətraf mühit və mədəni anlaşmanı, qiymətləndirməni və qorunmanı təşviq edən təbii əraziləri yaşamağa yönəlib."

Ekoloji truzim çərşivəsi daxilində təmizlik işləri
Qlobal Ekoturizm Şəbəkəsi (GEN) ekoturizmi "ətraf mühiti qoruyan, yerli əhalinin rifahını təmin edən və bütün iştirakçıların (ziyarətçilər, işçilər və ziyarətçilər) şərhi və maarifləndirilməsi yolu ilə bilik və anlayış yaradan təbii ərazilərə məsuliyyətli səyahət" kimi təyin edir. Ekoturizm tez-tez təbiəti əhatə edən hər hansı bir turizm forması kimi səhv şərh olunur (cəngəllik turizminə baxın). Özlərini təcrübəçilər və ekoturizm təcrübələrinin sahibləri adlandıranlar bunun sadəcə təbii ərazilərdə təyinat yerləri yaratmaqla əldə edildiyini düşünürlər. Bəzi alimlər iddia edirlər ki, ekoturizm adətən təbiətə yönəlmiş turizm forması kimi müəyyən edilsə də, onun əsas hissəsi turistlərin diqqətini təbiətin gözəlliyinə və ekosistemin kövrəkliyinə cəlb etməyi əhatə etsə də, bu baxış bucağının universal standarta çevrilib-çevrilməməsi ilə bağlı hələ də mübahisələr mövcuddur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, ekoturizmin davamlı inkişafına baxmayaraq, bəzi turizm təşkilatları marketinqlərində ətraf mühitə həssas turistləri cəlb etmək üçün yaşıllaşdırma forması kimi tez-tez "yaşıl" və ya "davamlı" kimi ifadələrdən istifadə edirlər. Lakin, onların real əməliyyat fəaliyyəti ətraf mühitin qorunması məsuliyyətlərini lazımi şəkildə təmin etməyə bilər ki, bu da ekoturizm anlayışı ilə bağlı ictimai çaşqınlığa səbəb ola bilər. Akademiklər kimin ekoturist kimi təsnif edilə biləcəyi barədə fikir ayrılığına və statistik məlumatların az olmasına baxmayaraq, bəziləri hesablayır ki, ekoturist əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən beş milyondan çox ekoturist ABŞ-dan, bir çoxu isə Qərbi Avropa, Kanada və Avstraliyadan gəlir. Hazırda milli və beynəlxalq ekoturizm sertifikatlaşdırma proqramlarının yaradılması üçün müxtəlif addımlar atılır. Kosta Rika, Avstraliya, Keniya, Estoniya və İsveç kimi ölkələrdə milli ekoturizm sertifikatlaşdırma proqramları tətbiq edilmişdir.

## Davamlılığın Təkmilləşdirilməsi

**Prinsiplər**

Təsirə məruz qalan bölgələrdə tarixin, mədəniyyətin və ekologiyanın mürəkkəblikləri uğurla həll edildiyi təqdirdə həm quru, həm də dəniz ekosistemlərində ekoturizm qorumaya fayda verə bilər. Ketrin Makdonald və həmkarları qoruma nəticələrini müəyyən edən amilləri, yəni heyvanların və onların vərdişlərinin kifayət qədər qorunub saxlanılmasını; insanlarla vəhşi təbiət arasında münaqişənin qarşısı alındığını və ya ən azı müvafiq şəkildə azaldıldığını; yerli əhalinin ekoturizmin faydaları barədə yaxşı məlumatlandırılmasının və maarifləndirilməsinin aparıldığını; ərazidəki maraqlı tərəflərlə effektiv əməkdaşlıq olduğunu; və ekoturizmdən əldə edilən pulların yerli ekologiyanı qorumaq üçün düzgün istifadə edildiyini müəyyən edirlər. Onlar belə bir nəticəyə gəlirlər ki, turizm sənayesi həm siyasi, həm də ictimaiyyət tərəfindən dəstəkləndikdə və yerli, milli və beynəlxalq səviyyələrdə izlənildikdə və nəzarət edildikdə ekoturizm yırtıcıları qorumaq üçün ən yaxşı şəkildə işləyir.

## Tənzimləmə və akkreditasiya

Ekoturizmin qaydaları zəif tətbiq oluna bildiyindən, sualtı otellər və vertolyot turları kimi ekoloji cəhətdən dağıdıcı yaşıl yuyulmuş əməliyyatlar kanoe, düşərgə, fotoqrafiya və vəhşi təbiətin müşahidəsi ilə yanaşı ekoturizm kimi təsnif edilə bilər. Məsuliyyətli, az təsirli ekoturizmin qəbul edilməməsi qanuni ekoturizm şirkətlərini rəqabət baxımından əlverişsiz vəziyyətə salır.

Dağıdıcı əməliyyatların azaldılması üçün idarəetmə strategiyalarına daşıma qabiliyyətinin yaradılması, ərazinin möhkəmləndirilməsi, davamlı dizayn, ziyarət kvotaları, rüsumlar, giriş məhdudiyyətləri və ziyarətçilərin maarifləndirilməsi daxildir, lakin bunlarla məhdudlaşmır.

Bir çox ekoloq sertifikatlaşdırma üçün istifadə edilə bilən, ekoturizm şirkətlərini ətraf mühitə öhdəlik səviyyələrinə görə fərqləndirən və riayət ediləcək bir standart yaradan qlobal standartın yaradılmasını müdafiə etmişdir. Milli və ya beynəlxalq tənzimləyici şura hökumətlər, otellər, tur operatorları, səyahət agentləri, bələdçilər, aviaşirkətlər, yerli hakimiyyət orqanları, qoruma təşkilatları və qeyri-hökumət təşkilatları da daxil olmaqla müxtəlif qrupların təmsil olunduğu akkreditasiya prosedurlarını tətbiq edəcəkdir. Şuranın qərarları hökumətlər tərəfindən təsdiqlənəcək ki, uyğun olmayan şirkətlər qanuni olaraq ekoturizm brendinin istifadəsindən uzaqlaşmalı olacaqlar.

1998-ci ildə Crinion idarəetmə planı, yerli icma üçün faydalar, kiçik qrup qarşılıqlı əlaqəsi, təhsil dəyəri və işçi heyətinin təlimi daxil olmaqla meyarlara əsaslanan Yaşıl Ulduz Sistemi təklif etdi. Seçimlərini nəzərə alan ekoturistlər daha yüksək ulduz reytinqini gördükdə əsl ekoturizm təcrübəsinə əmin olacaqlar.

2008-ci ildə IUCNQlobal Ümumdünya Təbiəti Mühafizə Konqresində Davamlı Turizm Şurasının Meyarları təqdim edildi. Qlobal Davamlı Turizm Şurası tərəfindən idarə olunan Meyarlar davamlı səyahət və turizm üçün qlobal standart yaratdı və istiqamətlər, tur operatorları və otellər üçün meyarlar və performans göstəricilərini əhatə edir. GSTC, davamlılıq iddialarını qanuniləşdirmək üçün Sertifikatlaşdırma Orqanlarına üçüncü tərəf vasitəsilə akkreditasiya verir.

Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi də akkreditasiya forması kimi istifadə edilə bilər. Texniki-iqtisadi əsaslarla qiymətləndirilir və infrastrukturu optimal şəkildə planlaşdırmaq, turist tutumunu təyin etmək və ekologiyanı idarə etmək üçün tövsiyələr verilə bilər. Akkreditasiyanın bu forması sahəyə xas şərtlərə daha həssasdır.

Bəzi ölkələrin ekoturizm üçün sertifikatlaşdırma proqramları var. Məsələn, Kosta Rika, biznesin yerli ətraf mühitə təsirini balanslaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş GSTC tərəfindən Tanınmış Davamlı Turizm Sertifikatlaşdırması (CST) proqramını idarə edir. CST proqramı şirkətin təbii və mədəni sərvətlərlə qarşılıqlı əlaqəsinə, yerli icmalarda həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və milli inkişafın digər proqramlarına iqtisadi töhfəsinə diqqət yetirir. CST, şirkəti əməliyyatlarının nə qədər davamlı olmasına əsasən təsnif edən reytinq sistemindən istifadə edir. CST, şirkətlə ətraf mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni; şirkət daxilindəki idarəetmə siyasətlərini və əməliyyat sistemlərini; şirkətin müştərilərini davamlı siyasətlərə fəal töhfə verməyə necə təşviq etdiyini; və şirkətlə yerli icmalar/ümumi əhali arasındakı qarşılıqlı əlaqəni qiymətləndirir. Bu meyarlara əsasən, şirkət davamlılığının gücünə görə qiymətləndirilir. Ölçmə indeksi 0-dan 5-ə qədərdir, 0 ən pis, 5 isə ən yaxşısıdır.

## Təbii sərvətlərin idarə edilməsi

Təbii sərvətlərin idarə edilməsi ekoturizmin inkişafı üçün ixtisaslaşmış bir vasitə kimi istifadə edilə bilər. Dünyada bir neçə təbii sərvətin bol olduğu bir neçə yer var, lakin insan təcavüzü və yaşayış yerləri ilə bu sərvətlər tükənir. Müəyyən sərvətlərdən davamlı istifadə edilmədikdə, onlar məhv olur və flora və fauna növləri məhv olur. Bu sərvətlərin qorunması üçün ekoturizm proqramları tətbiq edilə bilər. Bu sərvətlərin toxunulmaz qalması üçün bir neçə plan və düzgün idarəetmə proqramları tətbiq edilə bilər və bu sahədə çalışan bir çox təşkilat — o cümlədən qeyri-kommersiya təşkilatları — və elm adamları var.

Qərbi Benqaldakı Kurseong kimi dağlıq ərazilərin təbii sərvətləri müxtəlif flora və fauna ilə çoxdur, lakin biznes məqsədilə turizm vəziyyəti gərginləşdirib. Jadavpur Universitetinin tədqiqatçıları hazırda təbii sərvətlərin idarə edilməsi üçün bir vasitə kimi istifadə ediləcək ekoturizmin inkişafı üçün bu sahədə çalışırlar.

Cənub-Şərqi Asiyada hökumət və qeyri-hökumət təşkilatları turizmin iqtisadi faydalarını regionun kənd və kəndlərinə yaymaq üçün akademiklər və sənaye operatorları ilə birlikdə çalışırlar. Bu yaxınlarda yaradılmış Cənub-Şərqi Asiya Turizm Təşkilatı (SEATO) ittifaqı resursların idarə olunması ilə bağlı narahatlıqları müzakirə etmək üçün bu müxtəlif oyunçuları bir araya gətirir.

2002-ci ildə Kvebekdə keçirilən sammit BMT Fondu və digər müdafiə qrupları arasında əməkdaşlıq səyi olan 2008-ci il Qlobal Davamlı Turizm Meyarlarının qəbul edilməsinə səbəb oldu. Könüllü olan meyarlar aşağıdakı standartları əhatə edir: "effektiv davamlılıq planlaşdırması, yerli icmalar üçün maksimum sosial və iqtisadi fayda, mədəni irsə minimum mənfi təsirlər və ətraf mühitə minimum mənfi təsirlər." Zirvə görüşü üçün heç bir icraedici qurum və ya cəza sistemi yoxdur.

Zəhərli dumanları olan fabrikalar
## Yerli əhaliyə və yerli torpaqlara təsir

Yerli əhalinin ərazilərinin qiymətləndirilməsi qorunan ərazi kimi təyin edilməsi üçün vacib ola bilər ki, bu da meşələrin qırılması kimi təhlükələrin qarşısını ala bilər. Ekoturizm yerli xalqlar üçün gəlir gətirməyə kömək edə bilər.

Lakin, ekoturizmdən əldə edilən pulun yerli xalqların özlərinə və yerli əhalinin ərazisinin qorunmasına doğru axmasını təmin etməyə kömək edən düzgün biznes planı və təşkilati struktur olmalıdır. Ekoturizm ətrafında müzakirələr yerli əhalinin torpaqlarından əldə edilən mənfəətin beynəlxalq turizm şirkətlərinin bu torpaqları mənsub olduqları insanlarla bölüşməməsinə yönəlmişdir. Ekoturizm sakinlərin təcrübəsindən fərqli olaraq, mənzərə və ətraf mühitlə bağlı turistlər üçün cəlbedici bir təcrübə təklif edir; yerli əhalinin və onların torpaqlarının həyatını əmtəələşdirir ki, bu da sakinlərinə qarşı ədalətsizdir.

Yerli əhalinin əraziləri dövlət xidmətləri (məsələn, Braziliyada FUNAI, …) tərəfindən idarə olunur və bu dövlət xidmətləri beləliklə, bu yerli əhalinin ərazilərində ekoturizmin tətbiq edilib-edilməməsinə qərar verə bilər.

Ekoturizm həmçinin yerli əhaliyə (yerli əhali ola bilər) iş yeri yarada bilər. Məsələn, qorunan ərazilər turistlərin istifadə etdiyi ekolodjları və yaşayış yerlərini saxlamaq və idarə etmək üçün park gözətçiləri və işçiləri tələb edir. Həmçinin, ənənəvi mədəniyyət turist cəlbedicisi kimi çıxış edə bilər və tamaşaların (məsələn, ənənəvi rəqslərin) nümayişi üçün ödəniş tələb etməklə gəlir mənbəyi yarada bilər. Ekoturizm həmçinin yerli sakinlər iqtisadi stress altında torpaqları təmizləyərkən və pul bitkiləri yetişdirmək üçün kiçik torpaq sahələri yaratdıqda baş verən meşələrin qırılmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Belə torpaq təmizlənməsi ətraf mühitə zərər verir. Ekoturizm yerli əhali üçün davamlı və iş yeri yaradan alternativ ola bilər.

Qorunan ərazilərin necə qurulduğundan və idarə olunmasından asılı olaraq, bu, yerli əhalinin evlərini itirməsinə səbəb ola bilər, adətən heç bir kompensasiya olmadan. İnsanları sərt iqlimi, zəif torpaqları, su çatışmazlığı, mal-qara və xəstəliklərlə dolu marjinal torpaqlara məcbur etmək, ekoturizm mənfəətinin bir hissəsi cəmiyyətə geri yönəldilsə belə, dolanışıqları yaxşılaşdırmır. Sərt yaşam reallıqları və yerli əhalinin torpaqdan və təbii sərvətlərdən ənənəvi istifadəsindən məhrum edilməsi baş verə bilər. Yerli yerli əhali də dəyişikliyə qarşı güclü narazılıq hiss edə bilər, xüsusən də turizmin demək olar ki, heç bir nəzarət olmadan inkişafına icazə verilibsə. Kifayət qədər nəzarət mexanizmləri olmadan çoxlu sayda yaşayış yeri tikilə bilər və turist nəqliyyat vasitələri yoldan çıxaraq və vəhşi təbiəti narahat edə bilər. Nəqliyyat vasitələrindən istifadə torpağı aşındıra və deqradasiyaya uğrada bilər.

Peru hökumətinin yerli torpaqları tanımaq və qorumaqda uzun müddətdir uğursuzluğu var və buna görə də yerli xalqlar öz torpaqlarını qorumağa məcbur olublar. Torpağa qayğı göstərən insanlar onu qoruyarsa, torpağın təhlükəsiz və meşələrin qırılmasından azad qalma şansı daha yüksəkdir.

## Həmçinin bax

* Ekokənd
* Azərbaycanda turizm
* Azərbaycanın təbiəti

## Xarici keçidlər

* Ekoloji turizm

## İstinadlar

Ə. T. Əsgərov, B. Ə. Bilalov, Ç. G. Gülalıyev — Ekoloji turizm (Dərs vəsaiti), Bakı, "Adiloğlu" nəşriyyatı, 2011, 276 səh.