Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Acherontia atropos

| *Acherontia atropos* |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Ranqsız:İlkağızlılarTipüstü:TüləyənlərRanqsız:PanarthropodaRanqsız:*Tactopoda*Tip:BuğumayaqlılarKlad:*Pancrustacea*Yarımtip:AltıayaqlılarSinif:HəşəratlarRanqsız:*Dicondylia*Yarımsinif:QanadlılarBudaq:*Metapterygota*İnfrasinif:YeniqanadlılarRanqsız:*Eumetabola*Ranqsız:Tam çevrilmə ilə inkişaf edən həşəratlarDəstəüstü:*Panorpida*Ranqsız:*Amphiesmenoptera*Dəstə:PulcuqluqanadlılarYarımdəstə:XortumcuqlularKlad:*Coelolepida*Klad:*Myoglossata*Klad:*Neolepidoptera*İnfradəstə:*Heteroneura*Klad:*Eulepidoptera*Klad:*Ditrysia*Klad:*Apoditrysia*Klad:*Obtectomera*Klad:*Macroheterocera*Fəsiləüstü:*Bombycoidea*Fəsilə:SphingidaeYarımfəsilə:SphinginaeTriba:AcherontiiniCins:AcherontiaNöv:Acherontia atropos |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Acherontia atropos L., 1758
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 1156449 |
| NCBI   | 657993 |
| EOL   | 868188 |

 |

 |

**Acherontia atropos** (lat. Acherontia atropos) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinin sphingidae fəsiləsinin acherontia cinsinə aid heyvan növü.

## Sinonimləri

* *Sphinx atropos* Linnaeus, 1758
* *Acherontia sculda* Kirby, 1877
* *Acherontia solani* Oken, 1815
* *Acherontia atropos charon* Closs, 1910
* *Acherontia atropos confluens* Dannehl, 1925
* *Acherontia atropos conjuncta* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos diluta* Closs, 1911
* *Acherontia atropos extensa* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos flavescens* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos griseofasciata* Lempke, 1959
* *Acherontia atropos imperfecta* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos intermedia* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos moira* Dannehl, 1925
* *Acherontia atropos myosotis* Schawerda, 1919
* *Acherontia atropos obscurata* Closs, 1917
* *Acherontia atropos obsoleta* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos pulverata* Cockayne, 1953
* *Acherontia atropos radiata* Cockayne, 1953
* *Acherontia atropos suffusa* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos variegata* Tutt, 1904
* *Acherontia atropos violacea* Lambillion, 1905
* *Acherontia atropos virgata* Tutt, 1904

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Ksilit

| Ksilit |
| --- |
|  |
| Ümumi |
| Sistematik adı |
Ksilit |
| Kimyəvi formulu | CH2OH-HCOH-HOCH-HOCH-CH2OH, CH2OH(CHOH)3CH2OH |
| Fiziki xassələri |
| Molyar kütlə |
152,15 q/mol |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | 61-61,5  °C |
| Qaynama nöqtəsi | 215-217  °C |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | 87-99-0 |
| PubChem | 6912 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 201-788-0 |
| SMILES |  * C(C(C(C(CO)O)O)O)O
 |
| InChI |  * InChI=1S/C5H12O5/c6-1-3(8)5(10)4(9)2-7/h3-10H,1-2H2/t3-,4+,5+HEBKCHPVOIAQTA-SCDXWVJYSA-N
 |
| E nömrəsi | E967 |
| ChEBI | 17151 |
| ChemSpider | 6646 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**Ksilit**(CH2OH(CHOH)3CH2OH)-rəngsiz hidroskopik kristal, çoxatomlu spirtlərin nümayəndəsidir.

## Fiziki xassələri

Optiki aktiv deyil; suda, metil və etil spirtlərində, qlikollarda, piridində, sirkə turşusunda həll olur; efirlərdə, dioksanda, karbohidrogenlərdə, alkilhalogenidlərdə, butil və propil spirtlərində həll olmur.

## Kimyəvi xassələri

Kimyəvi xassələrinə görə Ksilit çoxatomlu spirtlərin tipik nümayəndəsidir.

## Alınması

Ksilit sənayedə ksilozaları reduksiya etməklə alırlar. Bu məqsədlə xammal kimi kənd təsərrüfatının pentoza tərkibli tullantılarından və ağacdan istifadə olunur. Ksiliti təyin etmək üçün, adətən, xromotoqrafiyadan, eləcə də onun mis və vanadium-xinolin kompleksləri əmələ gətirmək xassəsinə əsaslanan üsullardan istifadə olunur.

## Tətbiqi

Ksilit və onun 1,4-anhidridi (klisitan) sellofan istehsalında plastifikator və rütubət stabilizatoru kimi, kağız və ətriyyat sənayesində istifadə olunur. Ksilit ksiftal alkid qatranının, səthi-aktiv maddələrin, lakların, yapışdırıcıların alınmasında komponentdir. Ksilit şirin dada malikdir (saxarozadan iki dəfə şirindir), ödqovucudur; insan orqanizmi ilə mənimsənilmir. Şəkərli və piylənmədən əziyyət çəkən xəstələr üçün qənnadı məmulatların hazırlanmasında saxarozanın əvəzinə istifadə olunur.

## Mənbə

* Аникеева А.Н., Зарубинский Г.М., Данилов С.Н., "Успехи химии", 1976, т. 45, № 1, с. 106–137.
# Qida zəhərlənməsi

**Qida zəhərlənməsi** - bakteriyalar, viruslar və parazitlər kimi ziyanlı mikroorqanizmlərin qidaya bulaşması zamanı həmin qidanın istifadəsinin nəticəsində yaranan haldır.

Yay aylarında daha tez-tez rast gəlinən qida zəhərlənməsi əsasən ishal, ürək bulanması, qusma və mədə ağrıları ilə özünü göstərir. Düzgün diaqnoz üçün qan analizi vacibdir. Adətən qida zəhərlənməsi bir neçə günə düzəlir lakin bəzi zəhərlənmə halları var ki, həddən artıq ciddi problemlərə yola aça bilər və bu zaman ciddi həkim nəzarətinə ehtiyac vardır.

Zəhərlənmədə ishal baş verən zaman ishalı dayandırmaq üçün istifadə edilən hər hansı bir dərman orqanizmdəki toksinlərin ishalla xaric olunmasının qarşısını alarsa bu hal xəstənin vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. Onun üçün də bu kimi dərmanların yalnız həkim məsləhəti ilə qəbulu məsləhətdir.

## Mənbə
# 1,4-Butandiol

| 1,4-Butandiol |
| --- |
|  |
|  |
| Ümumi |
| Kimyəvi formulu | C4H10O2 |
| Fiziki xassələri |
| Molyar kütlə |
90,121 q/mol |
| Sıxlıq | 1,0171 q/sm³ |
| Səthi gərilmə | 0,0446 N/m |
| Dinamik özüllülük | 0,0849 Pa⋅s |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | 20 °C |
| Qaynama nöqtəsi | 235 °C |
| Alışma temperaturu |
121 °C |
| Öz-özünə yanma temperaturu | 350 °C |
| Kimyəvi xassələri |
| Turşunun dissosasiya sabiti WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  | 14,5 |
| Optik xüsusiyyətlər |
| Sındırma əmsalı | 1,446 |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | 110-63-4 |
| PubChem | 8064 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 203-786-5 |
| SMILES |  * C(CCO)CO
 |
| InChI |  * InChI=1S/C4H10O2/c5-3-1-2-4-6/h5-6H,1-4H2WERYXYBDKMZEQL-UHFFFAOYSA-N
 |
| RTECS | EK0525000 |
| ChEBI | 41189 |
| ChemSpider | 13835209 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**1,4 — Butandiol** (butilenqlikol) C₄H₁₀O₂ — üzvü birləşmə, İki atomlu spirt, rəngsiz qatı mayedir.

## Alınması

1,4-Butandiol, katalizatorun iştirakı ilə 110–130 0 C temperaturda və 200–300 atmosfer təzyiqində sulu məhlulda 1,4-butindiolun hidrogenləşdirilməsi yolu ilə əldə edilir.
1,4-Butandiol, həmçinin, katalizator kimi ağır metal asetilenidlərdən istifadə edərək formaldehidin asetilenlə yüksək təzyiqdə aparılan reaksiya zamanı alınır.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
1,4-Butandiol malein anhedridindən alınma üsuluda var. Malein anhedridi metil efirinə çevrilir və sonra hidrogenləşir.

## Kimyəvi xassələri

Kimyəvi xassələrinə görə 1.4 – Butandiol tipik qlikoldur.

1. Karbon turşularla (katalizatorun iştirakı ilə) qarşılıqlı təsir göstərir və karbon turşularının anhidritləri və turşu xloranhidridləri ilə mürəkkəb efirlər əmələ gətirir.
2. 1,4-butanediolun sulu məhlulları ortofosfor turşusu iştirakı ilə qızdırıldıqda, tetrahidrofuran əmələ gəlir.

## Toksikliyi

1.4 – Butandiol etanola bənzəyir, insanlara narkotik təsir göstərir. Doza həddi artıq olarsa başgicəllənmə, qusma, zəiflik, yuxululuq, ağır zəhərlənmə və hətta ölümə səbəb ola bilər.
Dəri ilə təmasda, qıcıqlanma və allergik reaksiyalara səbəb ola bilər, buna görə də onunla işləyərkən qoruyucu geyim və əlcəklərdən istifadə etməlisiniz.

## Tətbiqi

1.4 – Butandiolun tətbiqi çox genişdir. Hər il bir million ton 1.4 butandiol istifadəyə verilir. Tibdə dərman preparatların və ekstratların alınmasında istifadə olunur. Toxuculuq, parfümeriya və qida sənayesində geniş istifadə edilir. Kimya sənayesində polimerlərin, sintetik liflərin istehsalı üçün xammal olaraq və həlledici kimi istifadə olunur.

## İstinadlar

## Mənbə

1. Юкельсон И. И. Технология основного органического синтеза. — М.: Химия, 1968. — 848 с
2. Химическая энциклопедия. Том 4. Москва, Большая российская энциклопе- дия, 1995
# Serotonin

| Serotonin |
| --- |
|  |
|  |
| Ümumi |
| Kimyəvi formulu | N2OC10H12 |
| Fiziki xassələri |
| Molyar kütlə |
176,2151 ± 0,0095 q/mol |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | 167,5 °C |
| Qaynama nöqtəsi | 416 ±30,0 °C |
| Kimyəvi xassələri |
| Turşunun dissosasiya sabiti WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  | 10,4 |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | [50-67-9] |
| PubChem | 5202 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 200-058-9 |
| SMILES |  * NCCc1c[nH]c2ccc(O)cc12
 |
| InChI |  * InChI=1S/C10H12N2O/c11-4-3-7-6-12-10-2-1-8(13)5-9(7)10/h1-2,5-6,12-13H,3-4,11H2QZAYGJVTTNCVMB-UHFFFAOYSA-N
 |
| ChEBI | 28790 |
| ChemSpider | 5013 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**Seratonin** - kimyəvi quruluşuna görə biogen amin turşularının triptamin adlanan sinfinə daxil olan sevinc hormonudur. Epifizdən ifraz olunur. İfraz olunması azaldıqda qan damarları daralır, çoxalanda isə genişlənir. Onun ifraz olunması azaldıqda, əsasən, insanın gözünə müxtəlif varlıqlar (ruh, kabus və s.) görsənir. Çox zaman stres, yorğunluq və ac qalmaq onun ifraz olunmasını azaldır. Oksigen, qusma, içində amin turşuları olan qidalar (pendir, qara şokolad və s. ), içində triptapin adlanan amin turşusu olan qidalar (banan, süd, balıq, əncir, pomidor və s. ) Seratoninin səviyyəsini yüksəldir.

## İstinadlar
# Cinnamomum tamala

| *Cinnamomum tamala* |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:MaqnolidlərDəstə:DəfnəçiçəklilərFəsilə:DəfnəkimilərCins:Darçın ağacıNöv:Cinnamomum tamala |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Cinnamomum tamala T.Nees
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 506207 |
| NCBI   | 397098 |
| EOL   | 483594 |

 |

 |

**Cinnamomum tamala** (lat. Cinnamomum tamala) — bitkilər aləminin dəfnəçiçəklilər dəstəsinin dəfnəkimilər fəsiləsinin darçın ağacı cinsinə aid bitki növü.

## Sinonimləri

### Homotipik sinonimləri

* *Laurus tamala* Buch.-Ham.

### Heterotipik sinonimləri

* *Cinnamomum albiflorum* Nees
* *Cinnamomum lindleyi* Lukman.
* *Cinnamomum reinwardtii* Nees
* *Cinnamomum tamala var. albiflorum* (Nees) Meisn.
* *Cinnamomum tamala var. elliptifolium* (Nees) Meisn.
* *Cinnamomum veitchii* Lukman.
* *Cinnamomum zwartzii* Lukman.
* *Laurus albiflora* Wall.
* *Laurus cassia* Roxb.
* *Laurus culilawan* Reinw. ex Meisn.
* *Laurus sailyana* Buch.-Ham.
* *Laurus soilyana* Buch.-Ham. ex Wall.
* *Laurus triplinervia* Reinw. ex Nees
* *Persea tamala* Spreng.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# İstilik

**İstilik** — fiziki kəmiyyət olub, materialın halını xarakterizə edir. O kinetik enerjinin köməyi ilə mikroskopik və termodinamikanın köməyi ilə makroskopik təyin edilə bilir.

Termodinamikada istilik bir sərhəddən başqasına enerjini nəql etdirir. İstilik temperatur qardiyenti verildikdə proses parametri kimi işlənə bilir. Ümumilikdə istilik çox vaxt istilik enerjisi və ya temperatur ilə dəyişik salınır. İstilik bir sərhəddən başqasına keçdikdə heç də həmişə temperatur dəyişikliyi baş vermir. istiliyin maddəyə daxil olması çox vaxt hal dəyişikliyi ilə müşayiət olunur. İstiliyin verilməsi temperaturun qalxmasına təsir edə və bununla hal dəyişiliyini yarad bilər (məsələn, buzun əriməsi) və təzyiqinin dəyişməsinə təsir edə bilər. İstilik və temperatur bir-biri ilə entropiya ilə əlaqələndirilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Zoman

| Zoman |
| --- |
|  |
| Ümumi |
| Kimyəvi formulu | C7H16FO2 |
| Fiziki xassələri |
| Sıxlıq | 1,0131 q/sm³ |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | −80 °C |
| Qaynama nöqtəsi | təq. 190 °C |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | 96-64-0 |
| PubChem | 7305 |
| SMILES |  * CC(C(C)(C)C)OP(=O)(C)F
 |
| InChI |  * InChI=1S/C7H16FO2P/c1-6(7(2,3)4)10-11(5,8)9/h6H,1-5H3GRXKLBBBQUKJJZ-UHFFFAOYSA-N
 |
| ChEBI | 9195 |
| ChemSpider | 7032 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**Zoman** (metilflorfosfin turşusunun pinakolin efirdir) — rəngsiz, zəif kamfora iyi verən mayedir. Sıxlığı 1,02 q/sm3, qaynama temperaturu 2000 °C, donma temperaturu mənfi 800 C-dir. Suda həll olmur, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olur.

Toksiki xassələrinə görə zoman zarindən güclüdür, onun buxarları zarin buxarlarından 3–4 dəfə çox toksikdir. Maye — damla halında isə zarindən 15–20 dəfə toksikdir. Zoman öz zəhərləyici xassələrini su tutumlarında 2,5 ayadək saxlayır. Zəhərlənmənin ilkin əlamətləri – göz bəbəklərinin daralması (mioz), bronx tutmaları, ağız suyu və tər ifrazının artması, ürək döyüntülərinin qısamüddətli şiddətlənib, sonra isə sakitləşməsini göstərmək olar.

## İlk yardım

Zoman buxarları ilə zəhərlənmiş adama əleyhqaz geydirib zəhərli zonadan çıxarmaq lazımdır. Əgər tibbi preparatlar varsa, zərərçəkənə antidot (zəhərlənməyə qarşı həblər) vermək lazımdır. Zoman damcıları geyimlərin və bədənin açıq yerlərinə düşdükdə, həmin yerləri dərhal ammonyakın sulu məhlulu və ya fərdi kimyəvi paketdə olan polideqazasiya mayesi ilə təmizləmək lazımdır. Bundan sonra zəhərlənmiş şəxsi yaxınlıqdakı tibb məntəqəsinə çatdırmaq lazımdır.

## Deqazasiya

xlor əhəngi, qələvi, ammonyakın suda məhlulu.

## İstinadlar
# Diatom yosunlar

| Diatom yosunlar |
| --- |
|  Dəniz diatomları |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Diatom yosunlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| *Bacillariophyta*  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Vikinövlərdə sistematika |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 2286 |
| NCBI   | 2836 |
| EOL   | 3685 |

 |

 |

**Diatom yosunlar** (lat. *Bacillariophyta*). Bu tipə tək, nadir hallarda qonur rəngli (piqmenti — fukoksantin) mikroskopik (0,75 *mkm **– 2 *mm*) kolonial orqanizmlər daxildir. Diatom yosunlar planktonda geniş, daha az miqdarda dəniz və şorsu hövzələrinin bentosunda, bəziləri torpaqda məskunlaşırlar; müasir diatom yosunlar qütb dairəsinə yaxın və əsasən arktik hövzələrdə yayılmışdır. Hüceyrə ikitaylı silisium qabıq içərisində yerləşir, qabıq iki elementdən ibarətdir; bunlardan kiçiyi qapaq kimi həmişə digər tayı örtür. Sonuncunun içərisində dairəvi lövhə (tayın özülü) və kəmərcik (yan tərəflər) ayrılır.

Lövhənin formasına görə diatom yosunlar tipi iki sinifə ayrılır: pennatlar və sentriklər. Pennat diatom yosunlar ikitərəfli simmetriyalı olub, formaları uzunsov oval (yumurtavari), iynəşəkilli olur, adətən, qabığın ortasında yarıqşəkilli dəlik (tikiş xətti) yerləşir. Sentrik diatom yosunlar radial simmetriya ilə səciyyələnir, formaca dairəvi, üçbucaq, ulduz şəkillidir. Bütün diatomeaların kəmərcik tərəfdən görünüşü çubuqşəkillidir (uzunsov-düzbucaqlı) ki, bu da tipin ikinci adını – *Bacillariophyta* (lat. *bacillus* — çubuq) təyin etmişdir. Qabığın taylarında çoxsaylı hamar və ya qabarıq nazik haşiyəli iri və xırda dəliklər vardır.

Diatom yosunlar 300-ə qədər cinsi və 1200-dən çox müasir və fossil növləri məlumdur. Cinsi və qeyri-cinsi yolla artırlar. Süxur əmələgətirən orqanizmlərdir; bitkilər məhv olduqdan sonra dibə çökərək (çox vaxt bir-birindən ayrılmış tayalar şəklində) silisium lillərini, qazıntı halında isə silisium süxurlarını (diatomitlər, trepellər, opokalar və b.) əmələ gətirirlər. Diatom yosunlar — sentriklər təbaşirdə (yura tapıntıları haqqında məlumatlar mübahisəlidir), pennatlar isə paleogendə meydana gəlmişdir; orta paleogenin şirinsu hövzələrində yaşamağa uyğunlaşmışdır, buna qədər isə təmamilə dənizlərdə məskunlaşmışlar. Cavan çöküntülərin (neogendən başlayaraq) zonal bölgülərinin əsaslandırılmasında diatom yosunlar böyük əhəmiyyəti vardır. Fatsiya göstəricisi (göl, çay və b.) kimi diatom yosunlar olduqca əhəmiyyətlidir. Təbaşir — müasir.

Xəzərdə 292 növü qeyd edilmişdir, onlardan planktonda 165 növ, bentosda isə 129 növü yaşayır. Chaetoceros, Thalassiosira, Coscinodiscus və Rhizosolenia cinsləri Xəzərin planktonunda və fitoplanktonunda mühüm rol oynayır.

## Sıraları

* Thalassiosirales
* Coscinodiscales
* Melosirales
* Chaetocerotales
* Fragilariales
* Tabellariales
* Achnanthales
* Cymbellales
* Naviculales
* Bacillariales
* Surirellales

## Həmçinin bax

* Kolonial orqanizmlər
* Plankton
* Bentos
* Bitkilər
* Təbaşir dövrü
* Yura dövrü
* Paleogen dovrü
* Neogen dövrü
* Adlafia

## Mənbə

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.

## İstinadlar
# Termitlər

| Termitlər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Ranqsız:İlkağızlılarTipüstü:TüləyənlərRanqsız:PanarthropodaRanqsız:*Tactopoda*Tip:BuğumayaqlılarKlad:*Pancrustacea*Yarımtip:AltıayaqlılarSinif:HəşəratlarRanqsız:*Dicondylia*Yarımsinif:QanadlılarBudaq:*Metapterygota*İnfrasinif:YeniqanadlılarKoqorta:PolineopteralarDəstəüstü:*Dictyoptera*Dəstə:Tarakankimilərİnfradəstə:**Termitlər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Isoptera Gaspard Auguste Brullé, 1832
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 102430 |
| NCBI   | 7499 |
| EOL   | 742 |
| FW   | 277547 |

 |

 |

**Termitlər** (lat. Isoptera) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin tarakankimilər dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi. El içində bu həşəratlara əsasən ağ qarışqa desələr də, bunlar qarışqa deyillər.

## Termit (ağ qarışqa) inqulinləri

Termit inqulinləri də qarışqa yuvalarında olduğu kimi kimyəvi gizlənmə yolu ilə termit yuvalarına daxil olurlar. Termit inqulinlərinin, qonaqlarının vücud divarındakı epikutikular hidrokarbon qarışıqlarının quruluşunu təqlid etdikləri müəyyən edilmişdir. Bir qarışqa növü olan hipoponera eduardi ilə termit növlərindən retikulitermas santonensis və qrassei arasındakı münasibət də bunu açıq şəkildə göstərməkdədir. H. eduardi, termitləri ovlamaqla bəslənməsinə baxmayaraq termit yuvasına daxil olarkən heç bir təcavüzkar davranışla qarşılaşmır. Həm ovçu, həm də ov olan növlərdə münasib formada bənzər kimyəvi molekulların olması, termitlərin qarışqalara xoş davranmalarına səbəb olur. Qarışqa-termit münasibətlərində, vücud divarındakı bənzərlikdən tamamilə fərqli bir kimyəvi gizlənmənin olduğu da bildirilməkdədir. Alifatik alkollara malik termit ovçusu bəzi qarışqalar, termit qalereyalarına daxil olanda, onlarda diqqət davranışı meydana gəlməkdədir. Halbuki, keton və aldehit istehsal edən eyni cinsə mənsub qarışqalar, termitlərə yaxınlaşanda 1-5 mm-lik məsafədə diqqət davranışının nümayiş etdirilməsi gözlənilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# İndol alkaloidləri

**İndol alkaloidləri** - harmin C13H12ON2, İohimbin C21H26O3N3, rezerpin C32H38O8N2, strixnin C21H2O2N2 və brutsin C23H26O4N2-dir.

## Harmin C13H12ON2

Bu alkaloidlər qrupunun ən sadə nümayəndəsidir. Krımda və Orta Asiya respublikalarında çox bitən Peganum Harmala bitkisinin toxumlarından və başqa hissələrindən harmalin ilə bərabər alınır.

Harmin 257-258oS-də parçalanaraq əriyən, kristal ağ maddədir, optik fəal deyildir, təbabətdə bəzi sinir xəstəliklərinin müalicəsi üçün işlədilir.

## İohimbin C21H26O3N3

Cənubi Afrikada bitən Corynanthe İohimbe ağacının qabağındarast gələn alkaloidlərdən biridir, 234-235oS-də əriyir. Spirtdə və xloroformda yaxşı həll olur. Təbabətdə qan təzyiqini aşağı salmaq üçün işlədilir.

## Rezerpin C32H38O8N2

Ravolfia bitkilərində rast gələn çox əhəmiyyətli alkaloidlərdən biridir. Rezerpin, təbabətdə iohimbindən daha çox işlədilən sakitləşdirici və qan təzyiqini azaldan vasitələrdən biridir.

## Mənbə

* M.Mövsümzadə "Üzvi kimya", Maarif-1966, II hissə.
# Benzilamin

| Benzilamin |
| --- |
|  |
|  |
| Ümumi |
| Sistematik adı |
Benzilamin |
| Kimyəvi formulu | C6H5CH2NH2 |
| Fiziki xassələri |
| Molyar kütlə |
107,16 q/mol |
| Sıxlıq | 0,9813 q/sm³ |
| Termik xüsusiyyətlər |
| Ərimə nöqtəsi | 90 °C |
| Qaynama nöqtəsi | 184,5 °C |
| Kimyəvi xassələri |
| Turşunun dissosasiya sabiti WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  | 9,34 |
| Təsnifatı |
| CAS-da qeyd. nöm. | 100-46-9 |
| PubChem | 7504 |
| EINECS-də qeyd. nöm. | 202-854-1 |
| SMILES | göstər
 * C1=CC=C(C=C1)CN
 |
| InChI | göstər
 * InChI=1S/C7H9N/c8-6-7-4-2-1-3-5-7/h1-5H,6,8H2WGQKYBSKWIADBV-UHFFFAOYSA-N
 |
| RTECS | DP1488500 |
| ChEBI | 40538 |
| ChemSpider | 7223 |
| Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir. |

**Benzilamin** (α-aminotoluol) C6H5CH2NH2.

## Fiziki xassələri

Suda, spirtdə, efirdə, benzolda yaxşı həll olur. Anilinlə, fenolla, m-krezolla azeotrop qarışıq əmələ gətirir.

## Kimyəvi xassələri

Benzilamin güclü əsasdır (K 2,35×10-5). Xassələrinə görə alifatik aminlərə yaxındır. Onun N-alkiltörəmələri, məs. C6H5CH2NHR daha güclü əsasdır. Benzilamin benzolla (tərkib 1:3, ərimə t-ru 15,30C), p-krezolla (1:1, ərimə t-ru 60C) və qarışqa turşusu (1:1, ərimə t-ru 810C) ilə adduklar əmələ gətirir. Karbon və mineral turşuların məhlulları ilə duzlar əmələ gətirir, Məs., monohidroxlorid (ərimə t-ru 2600C), sulfat (ərimə t-ru 930C), pikrat (ərimə t-ru 1940C). Havadan CO2-ni udaraq bərk karbamat əmələ gətirir. Benzilaminnin sirkə turşusu ilə reaksiyasından N-asetilbenzilamin, HNO3 ilə nitrolaşmasından nitrobenzilaminlər (müvafiq olaraq 8, 49 və 43% orto-, meta- və para- izomerlərin qarışığı), katalitik hidrogenləşməsindən heksahidrobenzilamin C6H11CH2NH2 alınır.

C6H5CH2NH2 + 2 RBr → C6H5CH2NR2 + 2 HBr
C6H5CH2NR2 + H2 → C6H5CH3 + R2NH
## Alınması

Sənayedə benzilamini benzonitrilin (kat-Ni; 1100C; 2MPa) və ya benzaldehidin (kat-Reney nikeli; 1000C; 15MPa) NH3 iştirakında katalitik hidrogenləşməsindən, eləcə də benzilxloridin NH3-lə qarşılıqlı təsirindən alırlar.

## Tətbiqi

Benzilamin kation boyaların, dərman maddələrinin istehsalında aralıq məhsuludur.

## Ədəbiyyat

Химическая энциклопедия, Изд. “Советская энциклопедия”, М., 1988, т. 1, с. 494.
# Tarixi Yerlərin Milli Reyestri (ABŞ)

| Tarixi Yerlərin Milli Reyestri |
| --- |
| National Register of Historic Places |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə | * ABŞ
 |
| Yaradılma tarixi | 1966 |
| Tabelik | ABŞ Konqresi, ABŞ Prezidenti, ABŞ Daxili İşlər Naziri |
| İllik büdcəsi | 16.8 milyon (2018) |
| Rəsmi saytı | nps.gov/subjects/nationa… |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**ABŞ-nin Tarixi Yerlərin Milli Reyestri** (ing. National Register of Historic Places) — ABŞ federal hökuməti tərəfindən aparılan tarixi abidələrin rəsmi siyahısı. Siyahiya fərdi tarixi binalar, bütöv tarixi rayonlar və digər obyektlər (məsələn, muzey gəmiləri) daxil edilir.

"Milli Tarixi Abidə" (ing. National Historic Landmark) statusu olan bütün obyektlər avtomatik olaraq Tarixi Yerlərin Milli Reyestrinə əlavə edilir. Bununla birlikdə, reyestr obyektlərinin çoxunun bu statusu yoxdur: siyahıda olan səksən min obyektdən yalnız 2430-u "Milli Tarixi Abidə" statusuna malikdir.

Reyestr 1966-cı ildən bəri aparılır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi veb-saytı
# Hava gəmisi

*Airbus A380* — dünyanın ən böyük avialayneri
**Hava gəmisi** — uçuş qabiliyyətinə malik olan nəqliyyat vasitəsi.

Hava gəmiləri ilə bağlı fəaliyyət sahəsinə aviasiya deyilir.

## Xüsusi çəkisinə görə uçan gəmilərin təsnifatı

Xüsusi çəkisinə görə təyyarələri şərti olaraq iki qrupa bölmək olar — havadan yüngül təyyarələr (aerostatlar) və havadan ağır olan təyyarələr (aerodinlər). İkisinin fərqi ondan ibarətdir ki, havadan daha yüngül olan təyyarələr, havadan daha ağır olan təyyarələrdən fərqli olaraq əlavə elektrik stansiyasının köməyi olmadan müstəqil şəkildə havaya qalxa bilirlər. Bu təsnifat rəsmi deyil və mümkün və tez-tez istifadə olunanlardan biri kimi verilir.

Havadan yüngül olan təyyarələr, Arximed qanununa əsaslanaraq, havaya qalxmaq üçün aerostatik qüvvələrdən istifadə etmələri ilə fərqlənirlər ki, bu qanuna əsasən, daha az sıxlığa malik olan cisim daha yüksək sıxlıqlı mühitdə üzməyə başlayana qədər üzəcək. Atmosferin sıxlığı yer səthindən uzaqlaşdıqca azaldığından belə bir təyyarənin qalxması da qalxdıqca azalır.