# Manqrov

**Manqrovlar** — Əsasən 25° şimal en dairəsi və 25° cənub en dairəsi arasında tropik və tropik altı şorakət sahildə çöküntü yetişmə mühitiində yetişən və sıx meşələr təşkil edən müxtəlif orta hündürlükdə ağac növləri, kollara və onların meydana gətirdikləri meşələrə verilən addır.

Manqrovlar və ya manqrov meşələri (ingiliscə "mangrove" sözündəndir) dəniz sahillərinin və çay mənsəblərinin qabarma-çəkilmə zonasında, mərcan rifləri və ya adaları tərəfindən dalğa təsirindən qorunan ərazilərdə böyüyən həmişəyaşıl yarpaqlı meşələrdir. Onlar tropiklərdə, bəzən isə mülayim zonalarda (dəniz cərəyanlarının onlara üstünlük verdiyi yerlərdə) geniş yayılmışdır. Onlar aşağı qabarma-çəkilmə zamanı ən aşağı su səviyyəsi ilə yüksək qabarma-çəkilmə zamanı ən yüksək su səviyyəsi arasındakı zonanı - sahil zonasını tutur.

Biocoğrafi cəhətdən manqrovlar zonadaxili biosenozlardır.

Manqrov meşələri ayda 10-15 dəfə qabarma-çəkilmə ilə dolur və buna görə də vaxtın təxminən 40%-i su altında qalır. Manqrovlar yalnız yumşaq yamaclı sahillər, yüksək qabarma-çəkilmələr, bir qədər duzlu su və güclü dalğaların olmaması halında böyüyə bilər. Okean suyunun duzluluğu çay, yağış və şirin su mənbələri ilə qarışmaqla azalır.[5] Adətən, manqrovları əhatə edən sularda duz konsentrasiyası (35 q/L) şirin və dəniz suyunun konsentrasiyası arasındadır; Lakin bəzi yerlərdə (məsələn, Hind Deltasında) güclü buxarlanma səbəbindən manqrovlarda duz konsentrasiyası dənizdəkindən iki dəfə çox ola bilər. Qabarmalarla duzluluğun dəyişməsi bitkilərin böyüməsinə əlavə maneə yaradır.

Manqrovlar su basmış, pis qoxulu bataqlıqlar kimi görünür və palçıq, metan, qəribə ağaclar, bol ağcaqanad və daha az dərəcədə ilanlarla xarakterizə olunur. Buna baxmayaraq, onlar tədqiqatçılar üçün ən vacib və ən zəngin ekosistemlərdən biri kimi maraq doğurur.

Qədim dövrlərdən bəri manqrovlar ağac, yanacaq və boyalar və aşılama üçün xammal (Rhizophoraeae qabığında 40%-ə qədər tanin var) üçün kəsilirdi, buna görə də onlar nisbətən kiçik ərazilərdə sağ qalıblar. Bəzi yerlərdə hazırda bərpa olunurlar.

## Etimologiya

"Mangrove" sözü ingilis dilinə 17-ci əsrdə daxil olub və ehtimal ki, Taino dillərindən götürülmüş ola biləcək İspan mangle və ya Portuqaliya mangue sözündən qaynaqlanır. Onun mənşəyi qədim Malay dilindəki manggi-manggi sözünə gedib çıxa bilər, lakin bu, onun Amerikada geniş yayılmasını izah etməyi çətinləşdirərdi. Sözün son forması olan mangrove, ingilis dilindəki "grove" sözü ilə əlaqəsindən təsirlənmişdir.

## Yayılması

Mangrovların yayılması
Manqrov meşələri əsasən rütubətli tropiklərdə, əsasən Şərqi Afrika, Cənubi Asiya, Avstraliya və Okeaniya sahillərində, dəniz sahillərinin və çay estuarilərinin qabarma zonasında, mərcan rifləri və ya adaları tərəfindən dalğa enerjisindən qorunan ərazilərdə rast gəlinir. Onlar aşağı qabarma zamanı ən aşağı su səviyyəsi ilə yüksək qabarma zamanı ən yüksək su səviyyəsi arasındakı zonanı - sahil zonasını tutur.

Manqrov meşələrini təşkil edən bitkilərin termofil təbiəti onların yayılmasını məhdudlaşdırır. Manqrov bitkiləri 5°C-dən aşağı hava temperaturunda yaşaya bilər, lakin onlar, xüsusən də fidanlar, şaxtaya dözümsüzdürlər. Manqrovların yayılması daha çox suyun temperaturundan asılıdır; onların yayılma arealları 20°C qış izotermi ilə məhdudlaşır ki, bu temperatura yaxın növ müxtəlifliyi azalır. İsti dəniz cərəyanları manqrovların ekstratropik bölgələrə (Bermuda, Cənubi Yaponiya, Avstraliya və Yeni Zelandiya) yayılmasını asanlaşdırır. Manqrovlar şimala Florida və Bermuda adalarında 32° Şimala, Qırmızı dənizdə Aqaba körfəzinə və Cənubi Yaponiyaya qədər uzanır. Onların yayılmasının cənub sərhədi şərqi Afrikada Durban yaxınlığında (33° Cənub enliyi), şərqi Avstraliyada 38° Cənub enliyində və Amerikanın Atlantik sahilində, Braziliyanın cənubunda (28° 20' Cənub enliyi) yerləşir. Manqrovlar ən çox Amerikanın Sakit okean sahillərində, şimalda Baja Kaliforniyadan Cənubi Amerikada 3° 48' Cənub enliyinə qədər yayılmışdır; daha cənubda soyuq Peru cərəyanı manqrov bitkilərinin inkişafına mane olur. Afrikada manqrovlar əsasən böyük çayların mənsəblərində bitir; onların 9° Cənub enliyindən cənubda yayılmasına qitənin quru iqlimi mane olur. Manqrov meşələrinin ümumi sahəsi 2005-ci ildə təxminən 15,2 milyon hektar olaraq qiymətləndirilmişdir. Manqrov meşələri ümumi tropik meşə sahəsinin təxminən 0,7%-ni tutur, 42%-i Asiyada, 20%-i Afrikada, 15%-i Şimali və Mərkəzi Amerikada, 12%-i Okeaniyada və 11%-i Cənubi Amerikada yerləşir. Manqrov meşələrinin 48%-i 5 ölkədə yerləşir: İndoneziya, Avstraliya, Braziliya, Nigeriya və Meksika.

## Quruluş

Haiti adasındakı manqrovlar - dayaq köklərinin bolluğu insanların meşədə gəzməsini çətinləşdirir və qapalı örtük alt təbəqələrin inkişafına mane olur.
Manqrov meşələri adətən sıx olur və 8-15 m hündürlükdə ağaclardan əmələ gəlir. Şərq yarımkürəsində 27-30 m hündürlüyə çatan ağaclara rast gəlinir. Daşqınların tezliyi və müddəti, suyun duzluluğundakı fərqlər və torpaqdakı qum-lil nisbəti müxtəlif meşə əmələ gətirən növlərin üstünlük təşkil etdiyi meşə zolaqlarının mövcudluğunu müəyyən edir. Manqrovlarda adətən bir və ya iki növ üstünlük təşkil edir; polidominant icmalar daha az yaygındır. Yayılmalarının kənarında tez-tez tək bir növ üstünlük təşkil edir - məsələn, Yaponiyanın cənubundakı Kandelia obovata və ya Braziliyadakı Laguncularia racemosus.

Manqrovlardakı meşə zibili adətən yığılmır, əksinə, aşağı qabarma və mövsümi daşqınlar nəticəsində yuyulur. Bu, manqrov məhsuldarlığını çay mənşəli qida maddələrindən asılı edir və hər hansı dəyişikliklərə, xüsusən də insan fəaliyyətinin yaratdığı dəyişikliklərə qarşı həssas edir.

Mangrov torpaqları demək olar ki, oksigensizdir, çünki suda oksigen konsentrasiyası havadakından xeyli aşağıdır və suya və torpağa daxil olan az miqdarda bakteriyalar tərəfindən istifadə olunur.

## Mangrov bitkilərinin bioloji xüsusiyyətləri

Mangrov bitkiləri tez-tez qabarma-çəkilmə daşqınlarına, substrat hərəkətliliyinə, torpaqda oksigen olmamasına uyğunlaşmış müxtəlif bitki qrupudur. Yüksək duz tərkibi və suda və torpağın duzluluğunda dalğalanmalar - aşağı çəkilmə zamanı manqrovların altındakı torpağın quruması duz konsentrasiyasını bir neçə dəfə artırır.

## Mangrov florası

Manqrov meşələrinin floristik tərkibi nisbətən vahiddir. 16 ailədə 20 cinsə aid 55 növ ağac və kol növü mövcuddur ki, bunlar da demək olar ki, yalnız manqrov fitosenozlarında rast gəlinir. Bundan əlavə, digər bitki icmalarına xas olan növlərə də rast gəlmək olar. Qərbi Afrika və Amerika manqrovları müxtəliflik baxımından Hindistan və Qərbi Sakit Okeanlarının sahilləri boyunca böyüyən şərq formasiyasının manqrovlarından xeyli zəifdir. Şərq manqrovlarında təxminən 30 ağac növü, qərb manqrovlarında isə yalnız 4 növ var. Ən dəbdəbəli və floristik cəhətdən müxtəlif manqrovlar Malay Arxipelaqının manqrovlarıdır. Ümumilikdə, dünya manqrovlarında Rhizophoraceae və Acanthaceae ailələrinin nümayəndələri üstünlük təşkil edir: təxminən 30 əsas manqrov ağacı növündən təxminən 25-i bu ailələrə aiddir.

Manqrov icmaları ilə bitişik landşaftlar arasında tez-tez aydın bir sərhəd yoxdur və müəyyən bitki növlərinin manqrovlara xas olub-olmadığını mühakimə etmək çətin ola bilər. Manqrov yaşayış yerlərinin bəzi xarakterik xüsusiyyətlərinə, məsələn, qabarma-çəkilmə təsiri, duzluluq və torpaq tutarlılığına, quru bataqlıq meşələri, digər bitki növləri ilə əhatə olunmuş sahil xətləri, duzlu düzənliklər və s. kimi digər yerlərdə də rast gəlmək olar. Tomlinson manqrov meşələrində bitən bitkiləri üç qrupa bölməyi təklif etdi: əsas komponentlər, daha az əhəmiyyətli ikinci dərəcəli komponentlər və manqrovlarla əlaqəli olanlar.

**Əsas komponentlər**
Mangrov bitki örtüyünün əsas komponentlərinə aşağıdakı meyarların hamısına və ya demək olar ki, hamısına cavab verən növlər daxildir:

1. Növlərin nümayəndələri demək olar ki, yalnız manqrov meşələrində bitir və başqa yerlərdə olduqca nadirdir.
2. Biosenozun strukturunda və təmiz bir əkin yeri yaratmaq qabiliyyətində mühüm rol oynayır.
3. Hava kökləri və vivipari kimi yaşayış şəraitinə morfoloji ixtisaslaşma.
4. Duzun ifrazına imkan verən və onun duzlu su ilə mənimsənilməsini kəskin şəkildə məhdudlaşdıran fizioloji mexanizmlərin olması.
5. Quru qohumlarından taksonomik təcrid; sırf manqrov bitkiləri ailə və alt ailə səviyyəsində, daha az əhəmiyyətlisi isə cins səviyyəsində təcrid olunur.

## Fauna

Manqrov faunası, florasından fərqli olaraq, olduqca müxtəlifdir və həm su, həm də quru sakinlərini əhatə edir. Floradan fərqli olaraq, manqrov meşələrinin quru faunası ətrafdakı meşələrdən çox da fərqlənmir. Kalimantan adalarına endemik olan proboscis meymunu kimi ağac örtüklərində meymunlar yaşayır. Quşlar arasında tutuquşular da var. Kök kökləri arasında və ağac örtüklərində diametri 2 metrə çata bilən hörümçəklər çoxdur. Uçan həşəratlar, xüsusən də ağcaqanadlar çoxdur.

## Mənası

Manqrov ekosistemləri bəşəriyyət və bütövlükdə təbiət üçün son dərəcə vacibdir, qoruyucu, ekoloji və iqtisadi funksiyaları yerinə yetirir. Nisbətən kiçik yayılma ərazilərinə baxmayaraq, manqrov ekosistemləri sahil xətlərini okeanın dağıdıcı təsirlərindən qorumaq və balıqların çoxalmasını təşviq etmək üçün çox vacibdir. Onlar həmçinin kontinental şelfdə kiçik heyvanlar üçün yaşayış yerləri təmin edirlər. Onlar həmçinin quşlar üçün yuva yerləri təmin edirlər. Bəzi məlumatlara görə, tropik sulardakı bütün kommersiya balıqlarının 90%-ə qədərinin həyat dövrü müəyyən dərəcədə manqrov ekosistemləri ilə əlaqələndirilir. Manqrov bitkilərinin kökləri çöküntüləri saxlayır və torpağı möhkəmləndirir, bununla da eroziyanın qarşısını alır. Manqrov meşələri qasırğaların və sunamilərin dağıdıcı təsirlərini azaldır. Manqrovlar həm daimi eroziyaya, həm də təbii fəlakətlərə qarşı onların yerində tikilmiş süni qoruyucu strukturlardan daha təsirli qorunma təmin edir.

## Həmçinin bax

* Tuqay meşələri

## Ədəbiyyatı

* Hogarth, P. J., 1999: *The Biology of Mangroves*, Oxford University Press (ISBN 0-19-850222-2).
* Thanikaimoni, G., 1986: *Mangrove Palynology*, UNDP/UNESCO and the French Institute of Pondicherry, ISSN 0073-8336 (E).
* Tomlinson, P. B., 1986: *The Botany of Mangroves*, Cambridge University Press.
* Jayatissa, L. P., Dahdouh-Guebas, F. & Koedam, N. (2002). A review of the floral composition and distribution of mangroves in Sri Lanka. *Botanical Journal of the Linnean Society* 138: 29–43.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Mangroves- The Smithsonian Ocean Portalda