Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cetacea

| *Cetacea* |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:LavrazioterilərKlad:*Scrotifera*Qranddəstə:*Ferungulata*Ranqsız:DırnaqlılarDəstə:CütdırnaqlılarKlad:*Artiofabula*Klad:*Cetruminantia*Klad:*Cetancodontamorpha*Yarımdəstə:*Whippomorpha*Klad:*Cetaceamorpha*İnfradəstə:Cetacea |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Cetacea Matüren-Jak Brisson, 1762[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180403 |
| NCBI   | 9721 |
| EOL   | 7649 |
| FW   | 36652 |

 |

 |

**Cetacea** (lat. Cetacea) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin cütdırnaqlılar dəstəsinə aid heyvan infradəstəsi.

## Maraqlı məlumatlar

Heyvanlar aləminin ən nəhəngi göy balinadır. Onun uzunluğu 33 m, kütləsi isə 190 t çatır. Başqa sözlə desək, 25 fil, 150 öküz ağırlığındadır, onun təkcə dili 10 ton, ürəyi 600–700 kq-dır. Bağırsaqlarının uzunluğu 4 km-dən çoxdur. Saatda 30–40 km sürətlə üzür. Bir balinadan 50 tonadək yağ alınır. 1700 at gücünə malikdir. Bu da bir parovozun gücü qədərdir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Sxolastika

Orta əsr Avropa universitetində tədris prosesi (XIV əsr)
**Sxolastika** (lat. Scholastica, yun. σχολαστικός — "*məktəbə aid*", yun. σχολή — "*məktəb*") — katolik ilahiyyatı ilə Aristotel fəlsəfəsinin sintezindən ibarət, universitetlərdə tədris edilən sistematik Orta Əsr Avropa fəlsəfəsi. Sxolastika dini-doqmatik düşüncələrin rasionalist metodika və formal məntiq problemləri ilə əlaqələləndirilməsilə xarakterizə edilə bilər.

Sxolastlar xristianlıq dini etiqadını rasionallıqla əsaslandırmaq və sistemləşdirmək niyyətində idilər. Bunun üçün isə onlar antik filosofların ideyalarından istifadə edirdilər.

Teologiyaya üstünlük vermək, ehkamçı ilkin şərtləri rasionalist metodika ilə birləşdirmək və formal məntiq problemlərinə maraq sxolastikanın səciyyəvi cəhətləridir. Orta əsrlərdə ən çox Qərbi Avropada inkişaf etmişdir. Sxolastikanın kökləri son antik fəlsəfəsinə, xüsusilə Proklın görüşlərinə gedib çıxır.

## Sxolastizmin dövrləri

Sxolastizm üç dövrə bölünür.

* Erkən sxolastika
* Orta sxolastika və ya Klassik sxolastika
* Müasir sxolastika

Erkən sxolastikaya (IX–XIII əsrlər) neoplatonizmin təsiri olmuşdur (Kenterberili Anselm, İbn Sina, İbn Rüşd, Akvinalı Foma)

Klassik sxolastika dövründə (XIV–XV əsrlər) xristian aristotelizmi (Böyük Albert), üstün idi. 15–16 əsrlərdə katolik (neosxolastiklər, ispan yezuiti F. Suares) və protestant (F. Melanxton) ilahiyyatçılar arasındakı mübahisələr əslində katolik Kilsəsinin Reformasiyaya qarşı mübarizəsini əks etdirirdi.

Müasir sxolastika – yeni dövrün fəlsəfi təlimlərinin (Dekart, Hobbs, Lokk, Kant, Hegel və b.) təsiri ilə sxolastikanın əvvəlki mövqeyi sarsıldı. 19 əsrdən müxtəlif katolik (tomizm, Platon-Avqustin məktəbi və b.) və protestant məktəblərini birləşdirən sxolastikaya maraq artdı.

## Həmçinin bax

* Avropa fəlsəfəsi
* Orta Əsrlər fəlsəfəsi
# Species Plantarum

| *Species Plantarum* |
| --- |
| lat. Species plantarum |
|  |
| Müəllif | Karl Linney |
| Orijinalın dili | latın dili |
| Ölkə | * İsveç
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Species Plantarum** ("Bitki növləri") — K. Linney tərəfindən 1753-cü ildə nəşr edilmiş və o dövrdə bilinən bütün bitki növlərinin cinslərə görə təsnif edildiyi əsər. Əsər ikili adlandırma sistemini ardıcıl tətbiq edən ilk əsərdir və bitkilərin elmi cəhətdən adlandırılması üçün başlanğıc nöqtəsi olmuşdur.

## Nəşri

Species Plantarum 1753-cü il mayın 1-də Laurentius Salvius tərəfindən Stokholmda iki cilddə nəşr edilmişdir. Əsərin ikinci nəşri 1762–1763-cü illər arasında çap edilmişdir. 1764-cü ildə hazırlanan üçüncü nəşri ikinci nəşrdən çox da fərqlənmirdi. Sonrakı nəşrlər Linneyin 1778-ci ildəki ölümündən sonra Carl Ludwig Willdenowun rəhbərliyi altında baş tutmuşdur.

Birinci nəşrin üz qabığı
## Əhəmiyyəti

Species Plantarumdan əvvəl şəkildəki bitki "Plantago foliis ovato-lanceolatis pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti" adı ilə tanınırdı. L., bitkiyi *Plantago media* olaraq yenidən adlandırmışdır.
Species Plantarum, ikili adlandırma sistemini ardıcıl olaraq tətbiq edən ilk botanika tədqiqatıdır (1758-ci ildə nəşr olunan Linnaeusun Systema Naturae adlı əsəri eyni təsnifatı heyvanlara tətbiq edən ilk əsər idi). Bu tədqiqatdan əvvəl bitki növləri bir çox sözdən ibarət uzun bir ada sahib idi. Misal üçün; "Plantago foliis ovato-lanceolatis pubescentibus, spica cylindrica, scapo tereti" və ya "Nepeta floribus interrupte spicatis pedunculatisx". Species Plantarum ilə bu uzun və mürəkkəb adlar bir sözlü cins adı və bir sözlü növ epitetini əhatə edən iki hissəli adlarla əvəz edildi. Buna görə yuxarıdakı iki nümunə sırasıyla Plantago media və Nepeta catariya oldu.

Species Plantarum, əksər bitki adlarını vermək üçün "başlanğıc nöqtəsi" seçildi, çünki binomial nomenklaturanı ardıcıl tətbiq edən ilk tədqiqat əsəri idi.

## Məzmunu

Species Plantarum, dərc edildiyi zaman K. Linney tərəfindən bilinən minlərlə bitki növünün təsvirlərini ehtiva edirdi. İlk nəşrdə növlər Acalypha australis ilə başlayaraq Zygophyllum spinosum ilə bitmişdi və 5.940 növ var idi. L. əsərin başlanğıcında 10.000-dən az bitki növünün olduğunu təxmin etdiyini bildirmişdi. Bununla birlikdə, günümüzdə təxminən 400.000 çiçəkli bitki növünün olduğu iddia edilir.

Bitkilər Lin cinsi təsnifat sisteminə görə təxminən 24 sinifə ayrılmış min cinsə görə nizamlanmışdır. Species Plantarumda cinsin təsviri yoxdur. Bu səbəbdən Genera Plantarum ("Bitki Cinsləri"), Species Plantarumun beşinci nəşri ilə eyni vaxtda nəşr olunmuşdur. L.nin cinsi sistemi indi ortaq əcdadları dəqiq bir şəkildə əks etdirən bir sistemdən əlavə, süni bir sistem kimi qəbul edilir, lakin sistemin sadəliyi, xüsusilə bu sahədə mütəxəssis olmayanların hər hansı bir bitkinin düzgün sinfini tez bir zamanda tapmalarını asanlaşdırmışdır.

## Qeydlər

Sitat səhvi: " Note " adlı qrup üçün `<ref>` teqləri mövcuddur, lakin müvafiq `<references group="Note"/>` teq tapılmadı.
# Systema Naturae əsərinin X nəşri

| *Systema Naturae əsərinin X nəşri* |
| --- |
| lat. Systema Naturæ ing. Caroli Linnaei...Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |
|  |
| Müəlliflər | Karl Linney |
| Orijinalın dili | latın dili |
| Orijinalın nəşr ili | 1785 |

Systema Naturae əsərinin X nəşri, Karl Linnaeus tərəfindən yazılmış, zooloji təsnifatın başlanğıc nöqtəsi olaraq qəbul edilən və 1758–1759-cu illər arasında nəşr olunmuş bir kitabdır. Linnaeus bu kitabda heyvanlar üçün ikili adlandırma metodunu təqdim edir. Linnaeus 1753-cü ildə nəşr etdirdiyi Species Plantarum adlı əsərində bitkilər üçün təsnifat metodunu hazırlamışdır.

## Başlanğıc nöqtəsi

Bioloji kataloqların əksəriyyəti 1758-dən əvvəlki təqdim etdikləri taksonlar üçün, Systema Naturaenin əvvəlki nəşrləri də daxil olmaqla, müxtəlif əsərlərdən götürdükləri çox sözlü adlandırmalardan istifadə edirdilər. Heyvanlar aləmi üçün ikili adlandırma metodunu ardıcıl olaraq istifadə edən ilk əsər Systema Naturae əsərinin 10-cu nəşridir. Buna görə də Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyası 1 yanvar 1758-ci ili zooloji təsnifatın "başlanğıc nöqtəsi" olaraq seçmiş və Systema Naturaenin 10-cu nəşrinə həmin tarixdə nəşr olunmuş kimi istinad edilməsini tövsiyə etmişdir. Qaydalara uyğun olaraq verilsə də, bu tarixə qədər nəşr olunan elmi təsnifat üçün istifadə olunan adlar etibarlı sayılmır. 10-cu nəşrdən daha əvvəl olduğu və prioritet sayılan yeganə əsər Carl Alexander Clerck-in 1757-ci ildə nəşr olunan Svenska Spindlar (İsveç dilində) və ya Aranei Suecici (Latınca) əsəridir və yenə bu əsərə də 1 yanvar 1758-ci ildə çıxmış kimi də istinad edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

Hello
# Kladogram

Kökləri aşağıda olan iki şaquli kladoqram
Kladoqram nümunəsi
**Kladoqram** (Yunanca clados "budaq" və qramma "xarakter") orqanizmlər arasında əlaqələri göstərmək üçün kladistikada istifadə olunan diaqramdır. Bununla belə, kladoqram təkamül ağacı deyil, çünki əcdadların nəsillərlə necə əlaqəli olduğunu və nə qədər dəyişdiklərini göstərmir, buna görə də bir çox fərqli təkamül ağacı eyni kladoqrama uyğun ola bilər.

## İstinadlar
# Erazm Darvin

| Erazm Darvin |
| --- |
| ing. Erasmus Darwin |
|  |
| Doğum tarixi | 12 dekabr 1731(1731-12-12)[…] |
| Vəfat tarixi | 18 aprel 1802(1802-04-18)[…] (70 yaşında) |
| Elm sahələri | tibb, botanika, biologiya, poeziya |
| Təhsili | * Edinburq Universiteti
 |
| Üzvlüyü | * London Kral Cəmiyyəti,
* Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti[d] (1792-ci ildən)
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Erazm Darvin** (ing. Erasmus Darwin; 12 dekabr 1731[…] – 18 aprel 1802[…]) — ingilis həkimi, təbiətşünası, ixtiraçı və şairi. İngilis maarifçiliyinin ən görkəmli simalarından biri. Derbi Fəlsəfə Cəmiyyətinin təsisçisi, Lichfield Botanika Cəmiyyətinin təşkilatçısı və Lunar Cəmiyyətinin yaradıcılarından biri, London Kral Cəmiyyətinin üzvü. O, köləliyin əleyhdarı idi və qadınların təhsil almasını müdafiə edirdi.

Təkamülçü Çarlz Darvinin babası və antropoloq Frensis Qalton, həkim Robert Darvinin atası. İsveç Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti Karl Linneyin əsərlərinin ingilis dilinə tərcümələrinin müəllifidir. J.J.Russonun həmsöhbəti olmuşdur.

## İstinadlar
# Riçard Ouen

| Riçard Ouen |
| --- |
| ing. Richard Owen |
|  |
| Doğum tarixi | 20 iyul 1804(1804-07-20)[…] |
| Doğum yeri | * Lankaster[d], Lankaşir, İngiltərə, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
 |
| Vəfat tarixi | 18 dekabr 1892(1892-12-18)[…] (88 yaşında) |
| Vəfat yeri | * London, London qraflığı[d], İngiltərə, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
 |
| Elm sahələri | zoologiya, paleontologiya |
| Təhsili | * Edinburq Universiteti
 |
| Üzvlüyü | * Prussiya Elmlər Akademiyası,
* Fransa Elmlər Akademiyası,
* Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Göttingen Elmlər Akademiyası,
* Macarıstan Elmlər Akademiyası,
* Niderland Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Bavariya Elmlər Akademiyası,
* Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası,
* London Kral Cəmiyyəti (1834-cü ildən),
* Peterburq Elmlər Akademiyası (1839-cu ildən),
* İsveç Kral Elmlər Akademiyası (1843-cü ildən),
* Turin Elmlər Akademiyası (1845-ci ildən),
* ABŞ Milli Elmlər Akademiyası (1865-ci ildən),
* Dei Linçei Akademiyası (1883-cü ildən)
 |
| Mükafatları |          |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Riçar Ouen** (ing. Richard Owen; 20 iyul 1804[…], Lankaster[d] – 18 dekabr 1892[…], London) — İngilis alim, bioloq, anatomist və palentoloq. Elmə Dinozavr terminini gətirmiş şəxsiyyət.

## Həyatı

20 iyul 1804-cü ildə Lankasterdə doğulub.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Kodu

Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Kodu (İngilis dili; International Code of Zoological Nomenclature, ICZN) heyvan kimi qəbul edilən orqanizmlərin rəsmi adlandırma qaydalarını təyin edən zoologiya sahəsində geniş yayılmış bir nomenklaturadır. Qaydalar əsasən aşağıdakıları tənzimləyir:

* Binominal nomenklatura daxilində adları necə düzgün təyin etmənin mümkünlüyü;
* Müxtəlif adlar arasındakı ziddiyyətlər zamanı hansı adın istifadə ediləcəyinin seçilməsi;
* Elmi ədəbiyyatda hansı adlardan istifadə ediləcəyinin müəyyənləşdirilməsi.
# Arxeylər

| Arxeylər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: taksonomik şablon yoxdur{{Biota}}, taksonun sistematikasını təsvir etməlidir *Biota*.
Domen:**Arxeylər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| *Archaea*  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Vikinövlərdə sistematika |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 935939 |
| NCBI   | 2157 |
| EOL   | 7920 |

 |

 |

**Arxeylər** — canlı orqanizmlərin 3 aləmüstündən (digərləri eukariotlar və bakteriyalar) biri, təkhüceyrəli prokariotlar qrupu. Arxeylər əvvəlcə səhvən bakteriya sayılmış və *arxebakteriya* adını almışdır.

## Ümumi

Prokaryot və eukaryot orqanizmlərin xüsusiyyətlərini daşıyırlar. Ümumiyyətlə, ekstrim canlılar olaraq bilinirlər. Əsasən metan-sintezedici orqanizmlərdir. 1990-cı ildə kəşf olunmuşlar və bakteriyalara aid edilmişlər.[*mənbə göstərilməlidir*]

Arxeylər, əsasən, 4 qrupa bölünür: metanogen, qalofil, termofil və psixofil olanar. Metanogen (metan sintezedici) arxeylər metan (CH4) əmələ gətirən arxeylərdir.[*mənbə göstərilməlidir*]

## İstinadlar
# Eukariotlar

| Eukariotlar |
| --- |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:**Eukariotlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Eukaryota Chatton, 1925
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 2759 |
| EOL   | 2908256 |
| FW   | 306691 |

 |

 |

**Eukariotlar** və ya **Nüvəlilər** (lat. Eucaryota yun. εύ- — yaxşı və κάρυον — nüvə) — Hüceyrələrində nüvə olan canlı orqanizmlərin domeni (aləmüstü). Bakteriyalar və Arxeyalardan başqa bütün orqanizmlər nüvəlidir.

İşıq-optiki və elektron mikroskopları vasitəsilə müxtəlif bir və çoxhüceyrəli orqanizmlərin tədqiqi göstərmişdir ki, hüceyrələr öz quruluşlarına görə iki qrupa bölünürlər.

Bir qrup – bakteriyalar və goy-yaşıl yosunlar təşkil edirlər. Bu orqanizmlər nisbətən sadə hüceyrə quruluşuna malik olurlar. Bunları prokariot (nüvəsiz) adlandırırlar, çünki onlarda formalaşmış nüvə (yunanca "karyon"-nüvə) və həm də orqanella və ya orqanoid adlanan bir çox quruluşlar yoxdur. Digər qrupa bütün yerdə qalan orqanizmlər, birhüceyrəli göy-yaşıl yosunlardan və ibtidailərdən başlamış ali çiçəkli bitkilər, məməlilər, o cümlədən insan aiddir. Onların hüceyrələri mürəkkəb olub nüvəli eurokariot adlanır.Bu hüceyrələr nüvəyə və spesifik funksiyaları yerinə yetirən orqanellalara malik olurlar.

Prokariot hüceyrələr tək hüceyrə membranına malik olan xırda və sadə quruluşlu hüceyrələrdir. Onların orta ölçüsü 5 mkm olur. Onlarda, adətən, membran quruluşuna malik orqanellalar yoxdur, məs., mitoxondirilər və endoplazmatik tordakı kimi. Hüceyrə nüvəsinin əvəzinə onun ekvivalenti (nukleoid) olur ki, bu da sıx spiral şəklində burulmuş yeganə bir DNT molekulundan ibarətdir. Bundan başqa bakteriyalar eukariotların nüvə xarici DNT- lərinə oxşar xırda plazmid formalı DNT-lərdən ibarət ola bilir.

Fotosintez qabiliyyətinə malik olan prokariot hüceyrələrdə (göy-yaşıl yosunlar, yaşıl və al-qırmızı bakteriyalar) membranların müxtəlif iri qabarıqları tilakoidlər vardır. Bunlar öz funksiyalarına görə eurokariotların plastidlərinə uyğundurlar. Bu tilakoidlər funksional cəhətdən mitoxondiriləri əvəz edirlər. Prokariotlar yer üzündə maddə enerjinin bioloji çevrilmələrində mühüm rol oynayırlar. Fotosintezedici bakteriyalar günəş enerjisini udaraq onu karbohidratların və hüceyrələrin digər komponentlərinin sintezi üçün istifadə edilir ki, bunlar da öz növbəsində digər orqanizmlər üçün qida kimi istifadə edilir. Bəzi bakteriyalar atmosferdən molekulyar azotu fiksə edərək bioloji faydalı azottərkibli birləşmələr əmələ gətirirlər.

Çox güman ki, prokariotlar bioloji tekamül prosesində eukariotlardan əvvəl əmələ gəlmişlər.

Eukariot hüceyrələr prokariotlara nisbətən daha iri və mürəkkəbdirlər. Eukariot hüceyrələrin orta ölçüsü 13 mkm-ə yaxındır.Onların həcmləri prokariot hüceyrələrin həcmindən 1000-10000 dəfə böyük olur. Hüceyrə daxili membranlarla müxtəlif kompartmentlərə ayrılmışdır. Orqanoidlərin üç növü: hüceyrə nüvəsi, mitoxondriya və plastidlər protoplazmadan iki membrandan ibarət qişa ilə ayrılmışdır.

## Həmçinin bax

* Feodareylər

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Hüceyrə nüvəsi

**Nüvə, hüceyrə nüvəsi** — ibtidailərdə, çoxhüceyrəli heyvan və bitkilərdə tərkibində xromosomlar və onun həyat fəaliyyəti məhsulları olan hüceyrənin sitoplazma ilə yanaşı zəruri tərkib hissəsi. Hüceyrələrdə nüvənin olması və ya olmamasına görə bütün orqanizmlər (viruslar istisna) eukariotlara va prokariotlara bölünür. Hüceyrənin irsi informasiyasının əsas hissəsi nüvədədir. Xromosomlardakı genlər bir çox hüceyrə və orqanizmlərlə irsi informasiyaların keçirilməsində başlıça rol oynayır. Nüvə sitoplazma ilə daim və sıx qarşılıqlı əlaqədədir. Genetik informasiyaları zülal sintezi mərkəzlərinə keçirən vasitəçi molekullar burada sintez olunur. Beləliklə, nüvə bütün zülalların sintezini və bunların vasitəsilə hüceyrədəki bütün fizioloji prosesləri idarə edir. Buna görə də eksperiment yolu ilə alınan nüvəsiz hüceyrələr və fraqmentlər həmişə məhv olur; belə hüceyrələrə nüvə köçürdükdə onların həyat fəaliyyəti bərpa olunur. Nüvəni ilk dəfə çex alimi Y. Purkine (1825) toyuğun yumurta hüceyrəsində, bitki hüceyrələrində nüvəni ingilis alimi R. Braun (1831–1833), heyvan hüceyrələrində isə alman alimi T. Şvann (1838–39) təsvir etmişlər. Hüceyrədə nüvə tək olub, onun mərkəzinə yaxın yerləşir, sferik, yaxud ellipsşəkilli qovuqcuğa bənzəyir.

Nüvələr strukturuna görə homojen, dənəvər, sapvarı və torvarı, funksiyasına görə interofaz və mitotik olur. Nüvələrin forması adətən hüceyrənin formasından asılıdır. İki və çoxnüvəli hüceyrələr adətən sitoplazma bölünmədən nüvənin bölünməsi, yaxud bir neçə birnüvəli hüceyrənin birləşməsi yolu ilə əmələ gəlir.

Nüvənin ölçüsü 1 mkm-dən 1 mm-dək olur. Nüvənin möhtəviyyatı nüvə şirəsidir; onun içərisində xromatin, nüvəciklər və s. yerləşir. DNT-də kodlaşdırılan genetik informasiyalar və həmçinin RNT-nin zülal sintezində iştirak edən digər tiplərindən olan molekullar nüvə xromatinində hesablanır. Təbiətdə nüvələrin müxtəlif tiplərinə rast gəlmək olur: nəhəng nüvələr, kompakt nüvələr və s. Nüvələrin əsas bölünmə üsulu mitozdur.

Nüvənin forma və ölçüsü hüceyrənin forma və ölçüsündən asılıdır. Nüvə əksərən şar və ellips formasında, az hallarda isə linzavarıdır. Nüvənin böyüklüyü orqanizmlərin növündən və hüceyrələrinin yaşından asılıdır. Hüceyrə böyüdükcə nüvə də irililəşir. Hüceyrələrdə nüvələrin sayı müxtəlif olur. Normal halda əksər hüceyrələrin bir nüvəsi olur. Bunlar birnüvəli hüceyrələr adlanır. İki, üç və hətta yüzlərlə nüvəli hüceyrələr də var. Məsələn, infuzor tərlikdə iki, onurğalı heyvanların qaraciyərində, sümük iliyində və əzələ hüceyrələrində onlarca nüvə olur.

## Mənbə
# İbtidailər

| ibtidailər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**ibtidailər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| *Protista*  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Vikinövlərdə sistematika |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 71298 |

 |

 |

**İbtidailər** və ya **birhüceyrəlilər** (q.yun. πρώτιστος "ən birinci, ilkin" və ya **ən sadə**) — nüvəlilərin heyvanlara aid olan heterogen qrupu.

Birhüceyrəli heyvanların va ya ibtidailərin bədəni bir hüceyrədən ibarətdir. Bu heyvanlar bütün həyat proseslərinə – qidalanma, ifrazat, tənəffüs, qıcıqlanma, çoxalma, hərəkət, mühitə uyğunlaşma və s. malikdir, qeyri-cinsiyyətli və cinsiyyətli yolla çoxalırlar. Əksəriyyətı sista əmələ gətirir. Birhüceyrəlilər şirin sularda dəniz və okeanlarda, rütubətli torpaqda, insan və heyvan orqanizmində yaşayır.

Qidalanma tərzinə görə ibtidailərin böyük əksəriyyəti heterotrofdur. Onlar əsasən torpaqda yaşayan mikroorqanizmlərlə (bakteriyalar, yosunlar, göbələklərin sporları) qidalanır. Onlar arasında bitki qalıqlarının həll olmuş üzvi maddələri ilə qidalanan saprofitlər də (qamçılılar) vardır. Yaşıl avtotrof ibtidailər məhdud yayılma arealına malikdirlər. Onlara nadir hallarda təsadüf etmək olur.

Tipindən və coğrafi yerləşməsindən asılı olmayaraq ibtidailər bütün torpaqlarda aşkar edilmişdir. Aerob orqanizmlər olduqları üçün ibtidailər torpağın əsasən üst qatlarında daha geniş təmsil olunmuşlar. Quraq dövrdə, həmçinin qışda onların torpaqda miqdarı kəskin şəkildə azalır. Bu zaman onlar inert hala düşürlər. İbtidai orqanizmlərin torpaqəmələgəlmədə rolu kifayət qədər öyrənilməmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, ibtidailər torpaq bakteriyalarını məhv etməklə torpaq münbitliyinə mənfi təsir göstərir, başqalarının fikrincə ibtidailərin torpaqda olması əksinə onda mikrobioloji prosesləri gücləndirir və bununla da münbitliyin yüksəlməsinə xidmət edir. Ola bilsin ki, ibtidailər qoca bakterial hüceyrələri yeməklə qalanlarının çoxalmasını asanlaşdırır və çoxlu sayda cavan və biokimyəvi baxımdan fəal fərdlərin törəməsinə şərait yaradır.

## Mənbə
# Aktinomisetlər

| Aktinomisetlər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Aktinomisetlər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Actinomycetota, 2021
 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 201174 |

 |

 |

**Actinomisetlər** (actis — şüa, myces — göbələk) bakteriyalarla göbələklər arasında orta bir yer tutan müstəqil mikroorqanizmlər qrupu.

Bergi təsnifatına əsasən onlar Actinomycetales sırasına aid edilir. Actinomisetlərin hüceyrələri şaxəlidir ki, bu da göbələklərin mitselilərini xatırladır (hiflər kimi). Bacteriyalar kimi Actinomisetlərin də nüvələri kiçik deyil. Onlarda nüvə maddəsi protoplazmaya yayılmışdır. Actinomisetlər hiflərin sadə bölünməsi yolu ilə yaxud spor əmələ gətirməklə çoxalır. Qidalı mühitdə sıx ərp, orqanizmdə isə druzlar adlanan dənələr şəklində yığınlar əmələ gətirirlər.

**Druzlar** — formasını dəyişmiş mitselilərin özünəməxsus toplanması nəticəsndə əmələ gələn törəmələrdir. Druzun forması hər tərəfə çıxan şüanı xatırladır. Məhz buna görə də Actinomisetləri şüalı göbələklər də adlandırmaq olar. Actinomisetlər qram müsbət boyanır. İnsan və heyvanlarda Actinomikoz adlanan xəstəlik törədir. Actinomisetlərin əksəriyyəti antibiotik produsentlərdir.

## İstinadlar
# Nuklein turşuları

RNT və DNT nuklein turşularının müqayisəsi
**Nuklein turşuları** — monomerləri nukleotidlər olan biopolimerlər. Nuklein turşularının iki əsas qrupu vardır: dezoksiribonuklein turşusu (DNT) və ribonuklein turşusu (RNT). Canlı orqanizmlərin genetik proseslərində vacib rol oynayırlar. Nuklein turşularını 1868-ci ildə İsveçrədə F. Mişer qızılbalığın hüceyrə nüvələrində aşkar etmişdir.

## Həmçinin bax

* Ammonifikasiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər