# Zəfəran

| Zəfəran |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:BirləpəlilərDəstə:QulançarçiçəklilərFəsilə:SüsənkimilərYarımfəsilə:ZəfərankimilərTriba:IxieaeCins:**Zəfəran** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Crocus L., 1753
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 43285 |
| NCBI   | 58949 |

 |

 |

**Zəfəran** (lat. Crocus) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin süsənkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bu bitkinin 1 qramı 100 litr suyu sarı rəngə boyayır. Gövdə, demək olar ki, inkişaf etmir. Yarpaqlar kökətrafınada yerləşərək rozet əmələ gətirir. Yazın əvvəllərində çiçək açır. Çiçək yağmurlu havalarda və gecələr qapanır. Zəfəranın çiçəyinin dişiciyindən ədviyyat kimi istifadə olunur. Soyuq və şaxtalı havalara tab gətirə bilən zəfəranın kökü −18°dən +40°-dək temperaturda inkişaf edir. Amma çiçəkləmə dövründə, əksinə olaraq quru və günəşli hava əlverişlidir, çünki zəfəranın çiçəkləri donmağa qarşı çox həssasdır. Zəfəranın becərilməsi 3 min il öncəyə gedib çıxır. Bu bitki əsasən İranda, İspaniyanın cənubunda və Pakistanın Kəşmir əyalətində, həmçinin Azərbaycan, ABŞ, Mərakeş, Hindistanda, Meksikada, Türkiyədə, Fransada, Misirdə, Əfqanıstanda və Çində becərilir. Zəfəran bitkisi yüksək miqdarda maye tələb edir ki, bu səbəbdən də o yalnız Kəşmirdə illik 1000–1500 mm yağıntı düşməsi səbəbilə suvarılmadan yetişdirilir. Hətta illik 500 mm yağıntı düşən Yunanıstanda və 400 mm yağıntı düşən İspaniyada belə zəfəranı yalnız suvarma yolu ilə yetişdirmək mümkündür. Azərbaycan dilindən başqa ərəb dilində də bu bitkiyə "zəfəran" deyilir. İspanca "azafran", ingiliscə "saffron", fransızca "safrane", italyanca "zaferano" və hind dilində "zuffron" adlanır. Zəfərandan əsasən boyaçılıqda, əczaçılıqda və yeyinti sənayesində istifadə olunur. Keçmişdə boyaçılıqda xalça və s. boyamaq üçün geniş istifadə olunub. Buna səbəb həm boyama gücünün həddindən artıq çox olması (öz miqdarının 100 min misli qədər), həm də xoşagələn parlaq sarı rəng verməsi idi. Amma zəfəranın qiymətinin baha olduğuna görə indi boyaq maddəsi kimi çox az istifadə olunur. Zəfəranın əsas istehsalçısı İrandır. Belə ki, bu ölkənin payına ümumi zəfəran istehsalının 65%-dən çoxu düşür. İran hər il 40-dan çox ölkəyə ümumilikdə 200 tona yaxın zəfəran ixrac edir. Bu ölkələr əsasən İspaniya, BƏƏ, Almaniya, İtaliya, Fansa, Bəhreyn və İsveçrədir. Dünyada zəfəranın 70 cinsinə aid 1800 növü məlumdur.

## Dərman bitkisi

Zəfəran lap qədimdən dərman maddəsi olaraq istifadə edilir. Bu bitki iştahasızlıq, bronxit, həzm sistemi pozğunluqları və yuxusuzluq kimi xəstəliklərə qarşı müalicədə istifadə olunur. Zəfərandan, həmçinin xərçəng xəstəliyinin müəyyən edilməsində də istifadə olunur. ABŞ, Yaponiya, Rusiya, İspaniya, Fransa, Rumıniya və İngiltərədə siçanlar üzərində aparılan təcrübələrdə də zəfərandan istifadə olunur.

## Sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

* *Crociris* Schur
* *Geanthus* Raf.
* *Safran (bitki)* Medik.

## Yarımnövləri

* *Crocus abantensis* T.Baytop & B.Mathew
* *Crocus abracteolus* Kernd. & Pasche
* Adam zəfəranı (*Crocus adami* J.Gay)
* *Crocus adamioides* Kernd. & Pasche
* *Crocus adanensis* T.Baytop & B.Mathew
* *Crocus aerius* Herb.
* *Crocus akdagensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus akkayaensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus alatavicus* Regel & Semen.
* *Crocus albocoronatus* (Kernd.) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus aleppicus* Baker
* *Crocus alexandri* Nicic ex Velen.
* *Crocus almehensis* C.D.Brickell & B.Mathew
* Ankara zəfəranı (*Crocus ancyrensis* (Herb.) Maw)
* *Crocus angustifolius* Weston
* *Crocus antalyensioides* Rukšāns
* *Crocus antalyensis* B.Mathew
* *Crocus antherotes* Kernd. & Pasche
* *Crocus archibaldiorum* (Rukšāns) Rukšāns
* *Crocus arizelus* Kernd. & Pasche
* *Crocus armeniensis* Rukšāns
* *Crocus artvinensis* (Filippov) Grossh.
* *Crocus × asturicus* Herb.
* *Crocus asumaniae* B.Mathew & T.Baytop
* *Crocus asymmetricus* Erol
* *Crocus athous* Bornm.
* *Crocus atrospermus* (Kernd. & Pasche) Kernd. & Pasche
* *Crocus atticus* (Boiss. & Orph.) Orph.
* *Crocus autranii* Albov
* *Crocus autumnalis* Mill.
* *Crocus azerbaijanicus* Dolatyari & Rukšāns
* *Crocus baalbekensis* Addam & Bou-Hamdan
* *Crocus babadagensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus balansae* J.Gay ex Maw
* *Crocus banaticus* J.Gay
* *Crocus baytopiorum* B.Mathew
* *Crocus bertiscensis* Raca, Harpke, Shuka & V.Randjel.
* *Crocus berytius* Kernd. & Pasche
* *Crocus beydaglarensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus bifloriformis* Kernd. & Pasche
* *Crocus biflorus* Mill.
* *Crocus boissieri* Maw
* *Crocus boryi* J.Gay
* *Crocus boulosii* Greuter
* *Crocus bowlesianus* Kernd. & Pasche
* *Crocus bozdagensis* Rukšāns & Zubov
* *Crocus brachyfilus* I.Schneid.
* *Crocus brickellii* Rukšāns
* *Crocus bydzowskyanus* Rukšāns & Zubov
* *Crocus caelestis* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus calanthus* Kernd. & Pasche
* *Crocus cambessedesii* J.Gay
* *Crocus cancellatus* Herb.
* *Crocus candidus* E.D.Clarke
* *Crocus cappadocicus* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus caricus* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus carpetanus* Boiss. & Reut.
* *Crocus cartwrightianus* Herb.
* Xəzər zəfəranı (*Crocus caspius* Fisch. & C.A.Mey. ex Hohen.)
* *Crocus chiaicus* Dolatyari & Rukšāns
* *Crocus chionophilus* Dolatyari & Rukšāns
* *Crocus christianii* Rukšāns & Zubov
* *Crocus chrysanthus* (Herb.) Herb.
* *Crocus cigdemiae* Erol
* *Crocus clusii* J.Gay
* *Crocus cobbii* Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus coloreus* Kernd. & Pasche
* *Crocus corsicus* Vanucchi
* *Crocus crewei* Hook.f.
* *Crocus cvijicii* Košanin
* *Crocus cyprius* Boiss. & Kotschy
* *Crocus dalmaticus* Vis.
* *Crocus damascenus* Herb.
* *Crocus danfordiae* Maw
* *Crocus danubensis* Kernd., Pasche, Randjel. & V.Randjel.
* *Crocus demirizianus* Erol & Can
* *Crocus dispathaceus* Bowles
* *Crocus dolatyarii* Rukšāns
* *Crocus duncanii* Rukšāns
* *Crocus duplex* Weston
* *Crocus etruscus* Parl.
* *Crocus fauseri* Kernd. & Pasche
* *Crocus fibroannulatus* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus flavus* Weston
* *Crocus fleischeri* J.Gay
* *Crocus × fritschii* Derganc
* *Crocus gargaricus* Herb.
* *Crocus geghartii* Sosn.
* *Crocus georgei* Rukšāns
* *Crocus gilanicus* B.Mathew
* *Crocus goulimyi* Turrill
* *Crocus graveolens* Boiss. & Reut.
* *Crocus gunae* Rukšāns
* *Crocus hadriaticus* Herb.
* *Crocus hakkariensis* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus hartmannianus* Holmboe
* *Crocus harveyi* Rukšāns
* *Crocus haussknechtii* (Boiss. & Reut. ex Maw) Boiss.
* *Crocus heilbronniorum* Erol
* *Crocus hellenicus* (Rukšāns) Rukšāns
* *Crocus hermoneus* Kotschy ex Maw
* *Crocus heuffelianus* Herb.
* *Crocus hittiticus* T.Baytop & B.Mathew
* *Crocus homeri* Rukšāns
* *Crocus × hybridus* Petrovič
* *Crocus hyemalis* Boiss. & C.I.Blanche
* *Crocus ibrahimii* (Rukšāns) Rukšāns
* *Crocus ilgazensis* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus ilvensis* Peruzzi & Carta
* *Crocus imperati* Ten.
* *Crocus incognitus* Kernd. & Pasche
* *Crocus inghamii* Rukšāns
* *Crocus ionopharynx* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus iranicus* Rukšāns
* *Crocus isauricus* Siehe ex Bowles
* *Crocus istanbulensis* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus jablanicensis* Randjel. & V.Randjel.
* *Crocus jostii* Rukšāns & Zubov
* *Crocus kangalensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus karamanensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus karduchorum* Kotschy ex Maw
* *Crocus kartaldagensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus katrancensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus keltepensis* Yüzb.
* *Crocus kerndorffiorum* Pasche
* *Crocus kofudagensis* Rukšāns
* *Crocus korolkowii* Maw & Regel
* *Crocus kosaninii* Pulevic
* *Crocus kotschyanus* K.Koch
* *Crocus kurdistanicus* (Maroofi & Assadi) Rukšāns
* *Crocus laevigatus* Bory & Chaub.
* *Crocus lazicus* Boiss.
* *Crocus leichtlinii* (Dewer) Bowles
* *Crocus leucostylosus* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus ligusticus* Mariotti
* *Crocus longiflorus* Raf.
* *Crocus lyciotauricus* Kernd. & Pasche
* *Crocus lycius* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus lydius* Kernd. & Pasche
* *Crocus macedonicus* Rukšāns
* *Crocus malatyensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus malyi* Vis.
* *Crocus marandicus* Dolatyari & Rukšāns
* *Crocus marasensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus mathewii* Kernd. & Pasche
* *Crocus mazziaricus* Herb.
* *Crocus mediotauricus* Kernd. & Pasche
* *Crocus melantherus* Boiss. ex Harpur-Crewe
* *Crocus mersinensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus michelsonii* B.Fedtsch.
* *Crocus micranthus* Boiss.
* *Crocus minimus* Redouté
* *Crocus minutus* Kernd. & Pasche
* *Crocus moabiticus* Bornm. & Dinsm.
* *Crocus mouradi* Whittall
* *Crocus multicostatus* Kernd. & Pasche
* *Crocus munzurensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus musagecitii* Erol & Yıldırım
* *Crocus mysius* Kernd. & Pasche
* *Crocus naqabensis* Al-Eisawi & Kiswani
* *Crocus neapolitanus* (Ker Gawl.) Loisel.
* *Crocus neglectus* Peruzzi & Carta
* *Crocus nerimaniae* Yüzb.
* *Crocus nevadensis* Amo & Campo
* *Crocus nivalis* Bory & Chaub.
* *Crocus niveus* Bowles
* *Crocus novicii* V.Randjel. & Miljkovic
* *Crocus nubigena* Herb.
* *Crocus nudiflorus* Sm.
* *Crocus ochroleucus* Boiss. & Gaill.
* *Crocus olivieri* J.Gay
* *Crocus oreocreticus* B.L.Burtt
* *Crocus oreogenus* Kernd. & Pasche
* *Crocus orphei* Karampl. & Constantin.
* *Crocus pallasii* Goldb.
* *Crocus pallidus* Kitan. & Drenk.
* *Crocus pamphylicus* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus × paulineae* Pasche & Kerndorff
* *Crocus pelistericus* Pulevic
* *Crocus pelitensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus pestalozzae* Boiss.
* *Crocus pilousii* Rukšāns & Zubov
* *Crocus ponticus* Kernd. & Pasche
* *Crocus pseudoiranicus* Dolatyari & Rukšāns
* *Crocus pseudonubigena* (B.Mathew) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus pulchellus* Herb.
* *Crocus pulchricolor* (Herb.) Herb. ex Tchich.
* *Crocus pumilus* (Rukšāns) Rukšāns
* *Crocus punctatus* (B.Mathew) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus puringii* Rukšāns
* *Crocus randjeloviciorum* Kernd., Pasche, Harpke & Raca
* *Crocus rechingeri* Kernd. & Pasche
* *Crocus reinhardii* Rukšāns
* *Crocus reticulatus* Steven ex Adams
* *Crocus rhodensis* Rukšāns
* *Crocus rifatozdemirii* Erol
* *Crocus robertianus* C.D.Brickell
* *Crocus romuleoides* Kernd. & Pasche
* *Crocus roopiae* Woronow
* *Crocus roseoviolaceus* Kernd. & Pasche
* *Crocus rujanensis* Randjel. & D.A.Hill
* *Crocus ruksansii* Zubov
* *Crocus salurdagensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus salzmannii* J.Gay
* *Crocus samarasii* Rukšāns
* *Crocus sanandajensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus sarichinarensis* (Rukšāns) Rukšāns
* Əkin zəfəranı (*Crocus sativus* L.)
* *Crocus scardicus* Košanin
* *Crocus scepusiensis* (Rehmann & Wol.) Borbás ex Kulcz.
* *Crocus scharojanii* Rupr.
* *Crocus schneideri* Kernd. & Pasche
* *Crocus seisumsiana* Rukšāns
* *Crocus siculus* Tineo
* *Crocus sieberi* J.Gay
* *Crocus sieheanus* Barr ex B.L.Burtt
* *Crocus simavensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus sivasensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus sozenii* Rukšāns
* Gözəl zəfəran (*Crocus speciosus* M.Bieb.)
* *Crocus stevensii* Rukšāns
* *Crocus stridii* Papan. & Zacharof
* *Crocus suaveolens* Bertol.
* *Crocus suworowianus* K.Koch
* *Crocus tahtaliensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus taseliensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus tauri* Maw
* *Crocus tauricus* (Trautv.) Puring
* *Crocus terzioghlui* Erol
* *Crocus thirkeanus* K.Koch
* *Crocus thomasii* Ten.
* *Crocus tommasinianus* Herb.
* *Crocus tomoricus* Markgr.
* *Crocus tournefortii* J.Gay
* *Crocus vaclavii* Rukšāns
* *Crocus vallicola* Herb.
* *Crocus variegatus* Hoppe & Hornsch.
* *Crocus veluchensis* Herb.
* *Crocus veneris* Tapp. ex Poech
* *Crocus vernus* (L.) Hill
* *Crocus versicolor* Ker Gawl.
* *Crocus vitellinus* Wahlenb.
* *Crocus wattiorum* (B.Mathew) B.Mathew
* *Crocus weldenii* Hoppe & Fürnr.
* *Crocus xantholaimos* (B.Mathew) Rukšāns
* *Crocus xanthosus* Kernd. & Pasche
* *Crocus yakarianus* Yıldırım & Erol
* *Crocus yaseminiae* Erol
* *Crocus yataganensis* (Kernd. & Pasche) Kernd., Pasche & Harpke
* *Crocus youngiorum* Rukšāns & Zetterl.
* *Crocus zagrosensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus zanjanensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus ziyaretensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus zubovii* Rukšāns

## İstinadlar

## Həmçinin bax