Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Viruslar

| Viruslar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Ranqsız:**Viruslar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Virus
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 10239 |
| EOL   | 5006 |

 |

 |

**Virus** (lat. virus — "zəhər") — ən sadə canlı orqanizmdir. Çox vaxt canlı yox, yarı-canlı orqanizm olaraq qəbul edilir. 1892-ci ildə D. İ. İvanovski sübut edib ki, bu kiçik hissəciklər asanlıqla kiçik məsamələrdən keçə bilirlər. Ona görə bunlara viruslar və ya süzülən viruslar adı verildi. Əksər viruslar irsi materialdan və qoruyucu örtük olan kapsiddən təşkil olunmuşdur.

Ensefalit, qızılca, quduzluq, tütün mozaikası və s. RNT tərkibli viruslardır.

Virusların xaricdən örtən zülal örtüyü kapsid adlanır.

Virusun RNT-si zülal örtüyünün (yəni kapsidin) içərisində yerləşir.

Viruslar həm prokariot, həm də eukariot mikroorqanizmlərdən bir sıra əlamətlərinə görə fərqlənirlər ki, bunlar aşağıdakı əlamətlərdir:

* 1. Viruslar ancaq bir tipli nuklein turşusuna (DNT ya da RNT) sahibdirlər.
* 2.Hüceyrə quruluşu yoxdur.
* 3. Böyümə və ikiyə bölünmə qabiliyyətinə malik deyillər.
* 4. Xüsusi metabolik sistem yoxdur.
* 5. Öz tərkib hissəsinin hesabına deyil, sahib hüceyrənin hesabına çoxalır.
* 6. Xüsusi zülalını sintez etmək üçün sahib hüceyrənin ribosomundan istifadə edir.
* 7. Genetik parazitdir. Viruslar ekosistemdə demək olar ki, hər yerdə mövcuddurlar. Virusları mikrobiologiyanın bir bölməsi olan **virusologiya** öyrənir. Virusların sahib hüceyrədən kənar forması **virion**lar kimi adlanır. Virus hissəcikləri adətən 2, yaxud 3 hissədən ibarət olur:
* 1. Genetik informasiyanı daşıyan DNT, yaxud RNT-dən təşkil olunmuş genetik material
* 2. Bəzi hallarda genləri əhatə edən protein qatı
* 3. Proteinləri əhatə edən lipid təbəqəsi. Bütün viruslar Vira aləmi altında birləşdirilir. Tərkibində olan nuklein turşusunun tipinə görə 2 yarım aləmə ayrılır: DNT tərkibli viruslar və RNT tərkibli viruslar. RNT tərkibli viruslar riboviruslar, DNT tərkibli viruslar isə dezaksiriboviruslar kimi tanınırlar.

RNT tərkibli viruslara aşağıdakı qrupları misal göstərmək olar: Ortomyxoviridae (qrip virusları), Paramyxoviridae (buraya qızılca, epidemik parotit və digər viruslar daxildir), Rhabdoviridae (quduzluq, vezukulyar stomatit və s.), Retroviridae (QİÇS virusu və s.), Picornaviridae (enteroviruslar, A hepatit virusu və s.), Reoviridae (reoviruslar, rotoviruslar) və digərləri.

DNT tərkibli viruslar qrupuna isə Poxviridae (məs: təbii çiçək virusu, çiçək vaksini virusu və b.), Herpesviridae qrupu (sadə herpes, su çiçəyi, sitomeqaliya virusları və s.), Hepadnoviridae (insanın B hepatit virusu), Adenoviridae (insanın adenovirusları), Parvoviridae (adenoassosiyalaşmış viruslar) və digər qruplar daxildir.

Virusları spiralvari və sferik formalardan başlamış müxtəlif mürəkkəb quruluşlara qədər geniş miqyasda dəyişirlər. Ümumiyyətlə, virusların orta ölçüsü bakteriyaların orta ölçüsünün təxminən yüzdə birinə bərabərdir.
# Prokariotlar

| Prokariotlar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Prokariotlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Prokaryota Chatton, 1925
 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 325028 |

 |

 |

**Prokariot hüceyrələr** (lat. *Procaryota*) — bir hüceyrə membranına malik olan xırda və sadə quruluşlu hüceyrələrdir.Onların orta ölçüsü 5 mkm-a yaxındır. Onlarda, adətən, membran quruluşuna malik orqanellalar yoxdur, məs., mitoxondirilər və endoplazmatik tordakı kimi. Hüceyrə nüvəsinin əvəzinə onun ekvivalenti (nukleoid) olur ki, bu da sıx spiral şəklində burulmuş yeganə bir DNT molekulundan ibarətdir. Bundan başqa bakteriyalar eukariotların nüvə xarici DNT- lərinə oxşar xırda plazmid formalı DNT-lərdən ibarət ola bilir.

Fotosintez qabiliyyətinə malik olan prokariot hüceyrələrdə (göy-yaşıl yosunlar,yaşıl və al-qırmızı bakteriyalar) membranların müxtəlif iri qabarıqları tilakoidlər vardır.Bunlar öz funksiyalarına görə eurokariotların plastidlərinə uyğundurlar.Bu tilakoidlər funksional cəhətdən mitoxondiriləri əvəz edirlər.Prokariotlar yer üzündə maddə enerjinin bioloji çevrilmələrində mühüm rol oynayırlar. Fotosintezedici bakteriyalar günəş enerjisini udaraq onu karbohidratların və hüceyrələrin digər komponentlərinin sintezi üçün istifadə edilir ki, bunlar da öz növbəsində digər orqanizmlər üçün qida kimi istifadə edilir.Bəzi bakteriyalar atmosferdən molekulyar azotu fiksə edərək bioloji faydalı azottərkibli birləşmələr əmələ gətirirlər.
Çox güman ki, prokariotlar bioloji evalyusiya prosesində eurokariotlardan əvvəl əmələ gəlmişlər.
# Protozoylar

| Protozoylar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarAləm:**Protozoylar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Protozoa Goldfuss, 1818
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 630577 |
| EOL   | 4651 |
| MB   | 99001 |
| FW   | 71297 |

 |

 |

**Protozoylar** (lat. Protozoa) — eukaryota domeninə aid heterotrof qidalanmaya malik olan birhüceyrəli və ya kolonial eukariotlar aləmi.

Protozoylar birhüceyrəli, eukariot canlılardan ibarət polifiletik bir qrupdur. Onlar ya azad yaşayan, ya da parazitik olur və əsasən başqa mikroorqanizmlər və ya üzvi tullantılar kimi üzvi maddələrlə qidalanırlar. Tarixən protozoalar "birhüceyrəli heyvanlar" kimi qəbul olunurdu.

## Təsnifatı

* Acritarcha
* Apicomplexa
* Cercozoa
* Choanozoa
* Ciliophora
* Dinophyta
* Euglenozoa
* Flagellata
* Mycetozoa
* Parabasalia
* Percolozoa
* Sarcomastigophora
* Xenophyophora
* incertae sedis
	+ Acantharia
	+ Filosia
	+ Granuloreticulosea
	+ Haplosporea
	+ Heliozoa
	+ Labyrinthulea
	+ Lobosa
	+ Sporozoa
	+ incertae sedis

* Jakobaceae

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Xromistlər

| Xromistlər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesAləm:**Xromistlər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Chromista Caval.-Sm., 1981
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 630578 |
| EOL   | 3352 |
| MB   | 99000 |
| FW   | 87643 |

 |

 |

**Xromistlər** (lat. Chromista) — bioloji aləm. Xromistlər polifiletik qrupdur. 1981-ci ildə Tomas Kavalir-Smit tərəfindən təklif edilmişdir. Əvvəllər protistlərin yarımaləmi hesab edilirdi.

Xromistlər 3 qrupa bölünür:

* Heterokontofit yosunlar (*Heterokontophyta*)
* Haptofit yosunlar (*Haptophyta*)
* Kriptofit yosunlar (*Cryptophyta*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Təbiətşünaslıq

1728-ci ildə *Ensiklopediya* çap ediləndən təbiət elmlərinin inkişafı cədvəli
**Təbiətşünaslıq** — Bütün təbiət elmlərini tam kimi öyrənən elm sahəsi. Tədqiqatda təcrübələrə deyil, müşahidələrə əsaslanır və sistemləşirilərək elmi ictəmaiyyətə təqdim edilir. Çox böyük anlayış olaraq, elmlərin mütləq əksəriyyətini özündə birləşdirir. Bir zamanlar dünyanın müxtəlif bölgələrinin alimləri bu sahədə tədqiqatlarını bir-biri ilə əlaqə olmadan aparırdılar. Hal-hazırda isə elmi nəticələr çox bağlı olaraq qarşılıqlı inkişaf edir.

Təbiətşünaslıq təqribən 3000 min əvvəl meydana gəlib. Konkret elm sahələrinə bölünmə tədricən elmi biliklər artdıqca baş verib. Böyük zamnan kəsiyində elmlə ancaq filosoflar məşğul olurdular. Ticarətin inkişafı ilə coğrafiya , texnikanın inkişafı ilə isə fizika və kimya inkişaf etməyə başladı.

## İstiqamətləri

* Astronomiya
* Biologiya
* Biofizika
* Biokimya
* Genetika
* Coğrafiya
* Geologiya
* Radiobiologiya
* Radiokomya
* Fiziki kimya
* Kimya

## Ədəbiyyat

* Новосадов Б. К. Гуманитарная миссия естествознания . " Знание. Понимание. Умение" elektron jurnalı.2009.№ 1 — Философия. Политология,
* Новосадов Б. К. Концепция современного естествознания в высшем образовании в XXI веке. Знание. Понимание. Умение" elektron jurnalı.2009.№ 3 s.190–191.

## İstinadlar
# Ştam

**Ştam** — morfoloji və fizioloji xüsusiyyətləri öyrənilmiş müəyyən mikroorqanizm növünün təmiz becərilməsi, yetişdirilməsi.

*"Stam"* alman sözü olub, "gövdə" deməkdir.

Mikroorqanizm ştamlarını əldə etmək, hazırlamaq qanunlarını öyrənən elm sahəsi seleksiya adlanır.

## İstinadlar
# Yarımnöv

**Yarımnöv** — bitki və heyvan sistematikasında növdən kiçik taksonomik kateqoriya. Yarımnöv coğrafi (nadir halda ekoloji və ya geoxronoloji) populyasiyaların məcmusudur. Yarımnöv növün adına üçüncü söz (epitet) artırmaqla ifadə edilir. Məsələn, adi tülkü (*Vulpes vulpes*) növünün yarımnövü Orta Asiya tülküsüdür (*Vulpes vulpes flavescens*).[*daha etibarlı mənbə lazımdır*]

## İstinadlar

## Mənbə

* ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 87

|  |
| --- |
| **Taksomaniya ranqları** |
|
Aləmüstü (domen) —
**Aləm** —
Yarımaləm —
Tipüstü/Şöbəüstü —
Tip/**Şöbə** —
Yarımtip/Yarımşöbə —
Sinifüstü —
**Sinif** —
Yarımsinif —
İnfrasinif —
Dəstəüstü/Sıraüstü —
**Dəstə**/**Sıra** —
Yarımdəstə/Yarımsıra —
İnfradəstə —
Fəsiləüstü —
**Fəsilə** —
Yarımfəsilə —
Tribaüstü —
**Triba** —
Yarımtriba —
**Cins** —
Yarımcins —
Seksiyaüstü —
Seksiya —
Yarımseksiya —
Cərgə —
Yarımcərgə —
**Növ** —
Yarımnöv —
Varitet/Müxtəliflik —
Yarım müxtəliflik —
Forma —
Yarımforma |
| Taksonomiya — Binominal nomenklatura |
# Alqologiya

Sarqasso yosunları.
**Alqologiya** — yosunları tədqiq edən elm sahəsi, botanikanın bölməsi.

## Tarixi

Yosunların istifadəsi haqqında ilk qeyd erkən Çin ədəbiyyatında verilir. Qədim yunanlar və romalılar yosunları tədqiq etmiş, qədim çinlilər isə hətta müəyyən növlərindən qida kimi istifadə etmişdir, lakin yosunların elmi tədqiqi XVIII əsrin axırlarında başlamışdır. Teofrast (e.ə. 372–287) və Aristotel (e.ə. 384–322) onları "kol" və "ot bitkiləri" kimi qruplaşdırmasından bəri bitkilərin təsnifatı bir çox dəyişikliklərə məruz qalmışdır.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat

* Alqologiya // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978. ст. 1.
* Alqologiya // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978. ст. 5.
* Ботаника. Курс альгологии и микологии. М. 2007.
* Водоросли и лишайники. Под ред. М. М. Голлербах. — М., 1977.
* *Гарибова Л. В.* и др. Низшие растения. — М., Изд-во Моск. ун-та, 1975.
* *Горбунова Н. П.* Альгология: Учеб. пособие для вузов по спец. "Ботаника". — М.: Высш. шк., 1991. — 256 с.
* *Дьяков Ю. Т.* Введение в альгологию и микологию — М.: МГУ, 2000. — 192 с.
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 3. Водоросли, лишайники / Под ред. А. А. Федорова. — М.: Просвещение, 1977. — 487 с.
* Курс низших растений: Учебник для студентов ун-тов / Великанов Л. Л., Гарибова Л. В. Горбунова Н. П., Горленко М. В. и др.; Под ред. М. В. Горленко. — М.: Высш. шк., 1981. — 504 с.
* *Саут Р., Уиттик А.* Основы альгологии. — М.: Мир, 1990. — 597 с.
# Mikologiya

Mikologiya
**Mikologiya** göbələkləri ,onların biokimyəvi və genetik xüsusiyyətlərini ,təsnifatını, insanların həyatındakı rolunu ,insanlar üçün toksigenlik və yoluxma təhlükələrini və onların insanlar üçün tibbi,qida və enterogenlər kimi əhəmiyyətini öyrənən biologiyanın bir sahəsidir. Uzun müddət göbələklər bitkilər aləminə aid edildiyinə görə mikologiya biologiyanın müstəqil bölməsi kimi yox, botanika elmlərinə aid edilirdi. Bu insanlar ilk növbədə imana gəlməlidirhazırda da botanika üçün xarakterik olan elmi ənənələr mikologiyada da gözlənilir.Havanı təmizləyir.

Mikologiyanın fitopatologiya sahəsi göbələklərin bitkilərdə yaratdıqları xəstəlikləri öyrənir .Mikologiya ilə məşğul olan mütəxəssis mikoloq adlanır.İlk mikoloqlar Elias Magnus Fries, Christian Hendrik Persoon, Anton de Bary və Lewis David von Schweinitz olmuşlar.
Əksər göbələklər toksinlər,antibiotiklər və digər ikincili metabolitləri əmələ gətirirlər.Bəzi göbələklər insanlar və heyvanlarda da xəstəliklər yarada bilərlər.Mikologiyanın patoloji göbələkləri öyrənən bölməsi tibbi mikologiybitgilər 200 ə qədər Novo nəsli kəaulinba adlanır.
# Botaniki Nomenklaturanın Beynəlxalq Kodeksi

Botaniki nomenklaturanın beynəlxalq kodeksi (BNBK) — yaradəlması və bitkilər, göbələklər və digər orqanizm qruplarının elmi adlarının yaradılması və tətbiqini nəzərdə tutan qayda və tövsiyələr. Zooloji və bioloji nomenklaturalardan asılı olmayaraq botaniki nomenklaturanın öz kodeksi var.

## Xarici keçidlər

* Sençjen kodeksi (2018) • Əlavə I—VII (ing.) (Yoxlanılıb 4 iyul 2018)

* Melbrun kodeksi (2012)
* Macar (2006)
* Sent-Luis kodeksi (2000)
* Tokio kodeksi (1994) (ing.) (Yoxlanılıb 4 iyul 2018)
# Tipik növ

Harayçı qu quşu (*Cygnus cygnus*), qu (*Cygnus*) cinsinə aid tipik növ.
**Tipik növ** (bioloji təsnifləndirmə) — cinsin nomenklatur tipi olan növ.

Təsnifləndirmə zamanı bütün mübahisəli məsələlər zamanı tipik növ cinsin xüsusiyyətlərinin daçıyıcısı olaraq yeganə obyekt olaraq götürülür.

## Xarici keçidlər

* Zooloji nomenklaturanın beynəlxalq kodeksi (4th Edition, 2000)
* Botaniki nomenklaturanın beynəlxalq kodeksi («St. Louis Code», 2000)
# Botanik-təsnifatçıların siyahısı

**Botanik-sistematiklərin siyahısı** — Bitkilərin binominal elmi adlarında qeyd olunması üçün işarələnmiş botaniklərin qısalmış adlarının siyahısı.

**Mənbə**: International Plant Names Index (IPNI) saytı.

Siyahıda hansısa qısaldılmış müəllif adlarına rast gəlməmisinizsə, IPNI saytında axtarış apara bilərsiniz:

* IPNI saytında müəllifin qısaldılmış adına görə axtarış.  (ing.)

| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
| Hamısı bir səhifədə |
# Klaster analizi

**Klaster analizi** və ya **klasterləşdirmə** — maşın öyrənməsi və verilənlərin analizində müşahidələri və ya verilən obyektlərini oxşarlıq əsasında qruplara ayırmağa yönəlmiş üsullar toplusudur. Məqsəd eyni klaster daxilindəki obyektlərin bir-birinə daha çox, müxtəlif klasterlərdəki obyektlərin isə bir-birinə daha az bənzəməsini təmin etməkdir.

Klaster analizi adətən nəzarətsiz öyrənmə sahəsinə aid edilir, çünki burada əvvəlcədən verilmiş sinif etiketləri olmur.

## Əsas ideyası

Klasterləşdirmədə verilənlər arasındakı yaxınlıq və ya oxşarlıq müəyyən ölçü ilə ifadə olunur; bundan sonra alqoritm obyektləri seçilmiş meyara uyğun olaraq qruplaşdırır. Klasterlərin sayı, forması və ölçüsü istifadə olunan üsuldan və verilənlərin quruluşundan asılı olaraq dəyişə bilər.

## Əsas üsulları

Klaster analizində istifadə olunan əsas üsullar bunlardır:

* **bölüşdürmə əsaslı üsullar** — verilənləri əvvəlcədən müəyyən edilmiş sayda klasterə ayırır; ən məşhur nümunə *k*-ortalar üsuludur.
* **iyerarxik üsullar** — verilənlər arasında ağacvari və ya dendroqram tipli struktur qurur; bu üsullar aqqlomerativ və ya divisiv ola bilər.
* **sıxlıq əsaslı üsullar** — yüksək sıxlıqlı bölgələri klaster, seyrək bölgələri isə səs və ya anomaliya kimi ayırır.
* **model əsaslı üsullar** — verilənlərin müəyyən statistik modeldən gəldiyini fərz edir; məsələn, qarışıq paylanmalar və EM alqoritmi ilə qurulan modellər bu qrupa daxildir.

Müasir ədəbiyyatda həmçinin spektral klasterləşdirmə, dərin klasterləşdirmə və klaster ansamblları kimi yanaşmalar da ayrıca istiqamətlər kimi təqdim olunur.

## Qiymətləndirilməsi

Klaster analizində nəticələrin qiymətləndirilməsi ayrıca mühüm mərhələdir. Bunun üçün klasterdaxili yığcamlıq, klasterlərarası ayrılıq, sabitlik və interpretasiya imkanı kimi meyarlardan istifadə olunur. Əgər etiketlənmiş istinad məlumatı varsa, xarici qiymətləndirmə meyarları da tətbiq edilə bilər; əks halda daxili meyarlar üstünlük təşkil edir.

## Tətbiqləri

Klaster analizi bioinformatika, mətn mədənçiliyi, kompüter görməsi, bazar seqmentasiyası, tibbi verilənlərin təhlili və sosial şəbəkələrin öyrənilməsi kimi bir çox sahədə istifadə olunur. Bu üsullar böyük verilənlərdə gizli strukturun aşkar olunması və heterogen müşahidələrin daha mənalı altqruplara ayrılması üçün geniş tətbiq edilir.

## Məhdudiyyətləri

Klaster analizinin nəticələri seçilən məsafə ölçüsündən, alqoritmdən, parametrlərdən və verilənlərin əvvəlcədən emalından ciddi şəkildə asılı ola bilər. Bundan başqa, bir çox hallarda “doğru” klaster sayını müəyyən etmək asan olmur və fərqli üsullar eyni verilənlər üçün müxtəlif qruplaşmalar verə bilər.

## Həmçinin bax

* Maşın öyrənməsi
* Nəzarətsiz öyrənmə
* Anomaliya aşkarlama
* Əsas komponentlər analizi

## İstinadlar
# Taksonların adlandırılmasında istifadə olunan işarələmələr

**Taksonların adlandırılmasında istifadə olunan işarələmələr**.

### ex

* **ex** (latınca) — dan, ilə, birlikdə, əlbir.

1. Botanikada iki müəllifin soyadı ilə bağlı işlənir və onu göstərir ki, taksonun adını ikinci müəllif həqiqətən nəşr etdirib, birinci müəllif isə təklif edib və nəşr etdirməyib;
2. Zoologiya və bakteorologiyada soyadla bağlı işlənir və onu göstərir ki, birinci müəllif taksonun adını nəşr etdirmiş, ikinci müəllif tərəfindən ad təklif olunmuş, amma nəşr etdirilməmişdir.
## in

* **in** (lat.) — da, də; iki müəllifin adı ilə əlaqədar işlədilir. Belə ki, ikinci müəllif bütün nəşr və işlərin müəllifi, birinci isə taksonun adının elan edilməsi və ya yararlı olmasına məsul olur.

Nümunə: Pimpinella hookeri C.B.Clarke in Hook.f. — o deməkdir ki, Cozef Dalton Hukerin işində taksona verilən adı Çarlz Beron Klark elan etmişdir.
## nom. cons.

### nom. cons.

* **nom. cons.** (lat. nomen conservandum ifadəsinin qısaldılmış forması)

1. botanikada: *taksonun mühafizə edilmiş adı*; Botaniki Nomenklaturanın Beynəlxalq Kodeksindəki adlandırılmaya müxalif olmasına baxmayaraq, belə adın istifadə edilməsinə rəsmi olaraq icazə verilib.
Məsələn: Amborellaceae Pichon, nom. cons. (1948)
2. zoologiyada: *taksonun saxlanılmış adı*; Zooloji Nomenklaturanın Beynəlxalq Kodeksindəki adlandırılmaya müxalif olmasına baxmayaraq, belə adın istifadə edilməsinə rəsmi olaraq icazə verilib.
# İdentifikasiya (biologiya)

Qannersberi üçbucağında kəpənək izinin müəyyənləşdirilməsi
**İdentifikasiya** (ing. *identification*) - istifadəçiyə (şəxsə) (və ya müəyyən istifadəçinin (şəxsin) adından fəaliyyət göstərən prosesə) özünü adlandırmağa (öz adını bildirməyə) imkan verir.

## Həmçinin bax

* İdentifikasiya (psixologiya)
* İdentifikasiya (kimya)
* Kompüter proqramları
# Taksonomiya

**Taksonomiya** (ing. taxonomy) — yun. taxis – dərəcə, sıra və qanun – taksonlar, onların qruplaşdırılması və tabeliliyi haqqında elm və ya yaxud təsnifatın prinsipləri haqqında təlim.

Sistematikada bir ərazinin orqanizmləri öyrənilərkən ümumi əlamətləri olan oxşar fərdlər toplusu rast gəlir. Növü təşkil edən belə fərdlər toplusu başqa əlamətlərə malik fərdlər toplusundan aşkar fərqlənir. Məlumdur ki, yalnız eyni növdən olan və cinsi yolla çoxalan fərdlər bir-biri ilə cütləşir, ayrı-ayrı növ fərdləri arasında cütləşmə getmir. Bir çox ümumi əlamətlərə malik növləri taksonun daha yüksək ranqı (dərəcəsi) olan cinsə daxil edirlər. Cinslər isə fəsilədə birləşdirilir və i.a. Taksonların bir-birinə tabe olan formalarının bu qayda ilə yüksəlməsi təsnifatda *iyerarxiya sistemi* adlanır. Bu sistem əsasında fərdlər, onun zirvəsnndə isə bu sistemin bütün dərəcələrinin tabe olduğu takson durur. İyerarxiyanın əsası ilə zirvəsi arasında müxtəlif taksonlar yerləşir ki, bunların hər birinin tərkibinə özündən aşağı səviyyədə duran bir və ya bir neçə takson daxildir və o özündən yüksəkdə duran mərtəbəyə tabedir. Belə düzülüş *taksonomik iyerarxiya*, onun ayrı-ayrı mərtəbələri isə *taksonomik ranqlar* adlanır. Hər bir ranqın taksonları həmin taksonomik kateqoriyalara aiddir. Taksonomik kateqoriyaların iyerarxiyasını ilk dəfə Karl Linney yaratmışdır.

Müasir istifadədə əsas kateqoriyalar aləm, tip (bu kateqoriya bəzən bitkilərdə şöbə əvəzinə istifadə olunur), sinif, dəstə(bitkilərdə sıra) fəsilə, cins və növdür. Yeni növlər yarandıqca və bu növlər arasında qohumluq əlaqələri barədə bilgilər artdıqca növlərin taksonomik vəziyyətini (yerini) daha dəqiq göstərməyin zəruriliyi meydana çıxdı. Bu, göstərilən yeddi kateqoriyanın bölünməsi və əvvəlki kateqoriyaların adlarına "üstü" (super), yaxud "yarım" (sub) sözlərinin əlavə olunması və yeni kateqoriyaların yaranması ilə əldə edilmişdir. Beləliklə, dəstəüstü, yarımdəstə, fəsiləüstü, yarımfəsilə, triba və s. kateqoriyalar yaranmışdır. Bəzi təbiətşünaslar əlavə bölgü kimi infrasinif, infradəstə terminlərindən də istifadə etmişlər. Paleontoloqlar dəstə və sinif arasında kaqorta kateqoriyası işlədirlər.

Müasir təsnifatda müxtəlif əhəmiyyətli 20-dən artıq kateqoriya var. Onlar 3 qrupa bölünür: növ kateqoriyası, növ daxilində populyasiyaları göstərən kateqoriyalar və yüksək taksonların kateqoriyası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Tree of Life
* NCBI

|  |
| --- |
| **Taksomaniya ranqları** |
|
Aləmüstü (domen) —
**Aləm** —
Yarımaləm —
Tipüstü/Şöbəüstü —
Tip/**Şöbə** —
Yarımtip/Yarımşöbə —
Sinifüstü —
**Sinif** —
Yarımsinif —
İnfrasinif —
Dəstəüstü/Sıraüstü —
**Dəstə**/**Sıra** —
Yarımdəstə/Yarımsıra —
İnfradəstə —
Fəsiləüstü —
**Fəsilə** —
Yarımfəsilə —
Tribaüstü —
**Triba** —
Yarımtriba —
**Cins** —
Yarımcins —
Seksiyaüstü —
Seksiya —
Yarımseksiya —
Cərgə —
Yarımcərgə —
**Növ** —
Yarımnöv —
Varitet/Müxtəliflik —
Yarım müxtəliflik —
Forma —
Yarımforma |
| Taksonomiya — Binominal nomenklatura |
# Philosophical Transactions of the Royal Society

| *Philosophical Transactions of the Royal Society* |
| --- |
|  |
| Təsis tarixi | 6 mart 1665 |
| Nəşrini dayandırıb | 1886 |
| Ölkə | * Birləşmiş Krallıq
 |
| Dil | ingilis dili, latın dili |
| ISSN | 0261-0523, 2053-9223 |
| OCLC nömrəsi | 1697286 |
| royalsocietypublishing.org/… |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Philosophical Transactions of the Royal Society — Royal Society tərəfindən nəşr olunan elmi jurnaldır. Onun ilk nömrəsi 6 mart 1665-ci ildə nəşr olunmuşdur və o zaman cəmiyyətin katibinin şəxsi təşəbbüsü olmuşdur. Jurnal yalnız elmi məzmunlu ilk jurnal olmağı ilə bərabər, hələ də nəşr olunmaqda olan ən qədim elmi jurnaldır. 1752-ci ildə cəmiyyətin rəsmi nəşri olmuşdur.

## İstinadlar

## Əlavə ədəbiyyat siyahısı

* *Fyfe, Aileen; Moxham, Noah; McDougall-Waters, Julie; Mørk Røstvik, Camilla.* A History of Scientific Journals: Publishing at the Royal Society, 1665–2015. UCL Press. 2022. doi:10.14324/111.9781800082328. hdl:2164/20277. ISBN 978-1-800-08232-8.

## Xarici keçidlər

* royalsocietypublishing.org/… — rəsmi saytı
* ''*Philosophical Transactions of the Royal Society*, vol. 1–177 (1665–1886), and index of vol. 1–70 (1665–1780) in Biodiversity Heritage Library (BHL)
* List of freely accessible online archives that have the Transactions, Online Books Page, University of Pennsylvania
* Henry Oldenburg's copy of vol I & II of *Philosophical Transactions*, manuscript note on a flyleaf, a receipt signed by the Royal Society's printer: "Rec. October 18th 1669 from Mr Oldenburgh Eighteen shillings for this voll: of Transactions by me John Martyn".
# ISSN

**ISSN** — Beynəlxalq Standart Seriya Nömrəsi. Mərkəzi Fransanın Paris şəhərindədir.
**ISSN** (International Standard Serial Number) – dövri nəşrlər üçün nəzərdə tutulan beynəlxalq standart nömrə.

## Həmçinin bax

* ASIN (Amazon Standard Identification Number)
* ISMN (International Standard Music Number)
* ISAN (International Standard Audiovisual Number)
* ISRC (International Standard Recording Code}
* ISBN (International Standard Book Number)
* ERIH PLUS

## Ədəbiyyat

* Əliquliyev R.M., Ağayev N.B., Alıquliyev R.M., Plagiatlıqla mübarizə texnologiyaları // Bakı. İnformasiya Texnologiyaları nəşriyyatı. 2015. 147

## Xarici keçidlər

* Rəsmi saytı: **issn.org**