Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bibcode

**Bibcode** — ədəbiyyat istinadları üçün bir çox astronomik verilənlər bazası və kataloqu tərəfindən istifadə edilən identifikator. Bibcode, SIMBAD və NASA / IPAC Extragalactic Database (NED) istifadə üçün hazırlanmışdır, lakin indi daha geniş istifadə olunur, məsələn, ADS (NASA Astrofizik İnformasiya Sistemi). Kod düz 19 simvoldan ibarətdir və

`YYYYJJJJJVVVVMPPPPA` ,
forma malikdir, burada YYYY - nəşr ilinin 4 rəqəmi, JJJJJ - jurnal / monoqrafiya / kolleksiya kodu. Bir jurnal arayışında VVVV həcm nömrəsidir, M jurnal bölməsinin hərf indeksidir (məsələn, Letters bölməsi üçün L), PPPP başlanğıc səhifə nömrəsidir, A ilk müəllifin ilk hərfidir soyad Nöqtələr (.) İstifadə olunmayan sahələri doldurmaq üçün istifadə olunur ki, hər sahənin uzunluğu həmişə yuxarıda göstərilənlərə bərabər olsun; nöqtələr JJJJJ kodu üçün sağa, həcm və səhifə nömrəsi üçün sola əlavə olunur. Kod nümunələri aşağıda göstərilmişdir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bibcode |        | Keçid |
| `1974AJ.....79..819H` |   | *Heintz, W. D.* Astrometric study of four visual binaries. 79 (The Astronomical Journal). IOP Publishing. 1974. 819–825. |
| `1924MNRAS..84..308E` |   | *Eddington, A. S.* On the relation between the masses and luminosities of the stars. 84 (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society). Oxford University Press. 1924. 308–332. |
| `1970ApJ...161L..77K` |   | *Kemp, J. C.; Swedlund, J. B.; Landstreet, J. D.; Angel, J. R. P.* Discovery of circularly polarized light from a white dwarf. 161 (The Astrophysical Journal). IOP Publishing. 1970. L77–L79. |

## İstinadlar
# University of Chicago Press

| University of Chicago Press |
| --- |
|  |
| Ölkə |  ABŞ |
| Əsas şirkət | Çikaqo Universiteti |
| Yaranma tarixi | 1891 |
| Qərargah |  ABŞ,  İllinoys, Çikaqo |
| Nəşrlər |
kitablar, akademik jurnallar |
| Sayt | press.uchicago.edu/index.html |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**University of Chicago Press** (ing. Çikaqo Universiteti Nəşriyyatı) — ABŞ-nin ən qədimlərindən olan və ən böyük universitet nəşriyyatı.

## İstinadlar
# Smitsonian İnstitutu

| Smitsonian İnstitutu |
| --- |
|  |
|  |
|  |
| Növü | 501(c)(3) təşkilatı[d][…] |
| Yaranma tarixi | 10 avqust 1846[…] |
| Baş ofisin yerləşməsi | * Vaşinqton
 |
| si.edu |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Smitsonian İnstitutu** (ing. Smithsonian Institution) — ABŞ-nin milli muzeyi, dünyanın isə ən böyük muzeyi və tədqiqat mərkəzlərindən biri İnstitut hər il yay ayları paytaxt Vaşinqtonda dünya ölkələrinin mədəni ənənələrinin tanıdılması məqsədilə Smitsonian Folklor Festivalı keçirir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* si.edu — rəsmi saytı
# Cambridge University Press

| Cambridge University Press |
| --- |
|  |
|  |
| Ölkə |  Böyük Britaniya |
| Əsas şirkət | Kembric Universiteti |
| Yaranma tarixi | 1534 |
| Qurucu | VIII Henri |
| Qərargah |  Böyük Britaniya,  İngiltərə, Kembric |
| Sayt | cambridge.org |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**"Cambridge University Press"** (abbr. *CUP*, azərb. Kembric Universiteti Nəşriyyatı‎) — ən qədim və "Oxford University Press"dən sonra ikinci ən böyük universitet nəşriyyatı.

## İstinadlar
# Aqronomiya

Aqronom iş başında
**Aqronomiya** — bitkilərin yetişdirilməsi, ərzaq, yanacaq, lif və meliorasiya üçün istifadə edilməsini nəzərdə tutan texnologiyalar haqqında elmdir. Aqronomiya bitkilərin genetikası, fiziologiyası, meteorologiya və torpaqşünaslıq sahəsində fəaliyyəti əhatə edir. Bu sahə həmçinin biologiya, kimya, ekologiya, Yer haqqında elmin və genetikanın real və praktiki tətbiqidir.

Aqronomiya insan və canlılar üçün sağlam qida yetişdirilməsi istiqamətində praktiki fəaliyyət göstərir, ətraf mühitə ziyansız təsir edir, həmçinin bitkilərdən enerji alınması məsələlərini həll edir.

## Həmçinin bax

* Aqrar-sənaye kompleksi
* Kənd təsərrüfatı

## Ədəbiyyat

* The Future World of Agriculture by Wendy B. Murphy, Watts, 1984.
* *Storia delle scienze agrarie* by Antonio Saltini, 4 vols, Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-X

## Mənbə

* The American Society of Agronomy (ASA)
* Crop Science Society of America (CSSA)
* Soil Science Society of America (SSSA)
* European Society for Agronomy Arxivləşdirilib 2011-04-14 at the Wayback Machine
* The National Agricultural Library (NAL) – Comprehensive agricultural library.
# Aqrostologiya

**Aqrostologiya** — otlar haqqında olan elm sahəsi.

## Ədəbiyyat

* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev, S. R. Hacıyeva. "Ekologiyanın əsasları" (Ali məktəblər üçün dərslik). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2006, s. 478 – 528.

## İstinadlar
# Antropologiya

|  |
| --- |
| Zoologiyanın bölmələri
**Antropologiya**
 |
| **Zoologiyanın şöbələri** |
|
Akarologiya • Antropologiya
Apiologiya • Araxnologiya
Helmintologiya • Herpetologiya
İxtiologiya • Karsinologiya
Ketologiya • Konxologiya
Malakologiya • Neyroetologiya
Mirmekologiya • Nematologiya
Oologiya • Ornitologiya
Paleozologiya • Planktologiya
Primatologiya • Protozoologiya
Teriologiya • Xiropterologiya
Entomologiya • Etologiya |
| **Görkəmli zooloqlar** |
|
Georq Kyuvye · Çarlz Darvin
Karl Linney · Konrad Lorens
Sey Tomas · Edvard Uilson
Alfred Rassel Uolles ·
digərləri…  |
| **Tarix** |

**Antropologiya** (q.yun. ἄνθρωπος — insan; λόγος — elm) — insan haqqında elmdir. Təbiət elmlərindəndir. İnsanın yaranması və inkişafı, insan irqlərinin yaranması və insanın fiziki quruluşunun normal dəyişmələri haqqında elmdir.

Qərbdə bu elmə insanın təbii tarixindən əlavə, həmçinin etnoqrafiya və arxeologiyanı da aid edirlər. İnsanın əmələ gəlməsində ictimai amillər daha çox rol oynadığında antroplogiya humanitar elmlərədə sıx əlaqədardır. Antropologiya insanın morfologiyası, antropogenez və irqşünaslıq kimi əsas bölmələrdən ibarətdir.

## Etimologiya

Antropologiya yunan sözləri olan "ánthropos" ("insan") və "lógos" ("söz, elm") sözlərindən əmələ gələn düzəltmə sözdür. Bu gün bu sözü istənilən digər bir formaya salmaqla biz ya fransız, ya ingilis, ya da digər bir dilin sözünü işlətmiş olarıq.

XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə **elmi-tərkib-insan** (علمی-ترکیب-اینسان) adlandırılmışdır.

## İnsan morfologiyası

İnsan morfologiyası somatologiyaya və merologiyaya bölünür.

### Somatologiya

Somatologiya insan orqanizmin fərdi dəyişkənliyinin qanuna uyğunluqlarını, rüşeym inkişafının ilk mərhələsindən qocalığa qədər insanın yaş xüsusiyyətlərini, müxtəlif bioloji və sosioloji amillərin insanın bədən qurluşuna təsiri, insanın konstitusiyasını öyrənir.

### Merologiya

Merologiya insan orqanizminin ayrı-ayrı hissələrinin dəyişkənliyini tədqiq edir. Nəticədə insanın başqa canlılarla qohumluq əlaqələrini və onun heyvanlar aləmində yeri müəyyən olunur.

## Antropogenez

Insanin yaranması hələ qədim zamanlardan insanları maraqlandıran əsas məsələlərdəndir. Qədim Şərqdə insanın yaranmasını dinlə əlaqələndirilir. Antik dövrdə iki nöqteyi-nəzər olmuşdur. 1.Atomistlər-insanın formalaşmasını canlı aləmin son nəticəsi kimi qəbul edirdilər. 2.İdealistlər-insanın mövcudluğunu fövqəltəbii qüvvələrlə bağlayırdılar. İntibah dövründə insanın mövcudluğu ilə bağlı yeni mülahizələr yarandı. 18-ci əsrdə Karl Linney “Təbiətin sistematikası” adlı əsərində insanı primatlar dəstəsinə aid etmişdi. 18-ci əsrin sonu 19-cu əsrin əvvəllərində Jan Batist Lamark təkamül nəzəriyyəsini irəli sürdü.

## İrqşünaslıq

1684-cü ildə fransız anatomu Fransua Bernye insanların xarici görünüşündəki fərqləri insan irqi anlayışı ilə ifadə etmişdir.Bernye bu fərqlərin yaranmasını təbii coğrafi şəraitin təsiri ilə əlaqələndirirdi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* АНТРОПОЛОГИЯ (ru)
* Mapping Transdisciplinarity in Human Sciences pdf
* Fundamental Theory of Anthropology ppt
# Astrobiologiya

**Astrobiologiya** (*yunan dilindən tərcümədə "astron" – ulduz*) – kainatda həyatın təzahür formalarını öyrənən elm sahəsi. Kosmik tədqiqatların vüsət aldığın dövrdə astrobiologiya kosmik biologiya və kosmik tibbin nailiyyətlərindən geniş istifadə edir. Astrobiologiya Yer kürəsinin inkişafının ilkin mərhələlərində həyatın onda necə yarandığını tədqiq edir. Belə ehtimal olunur ki, ultrabənövşəyi şüalanma və elektrik boşalmaları Yerdə üzvi maddələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. Fotosintezin yaranması, atmosferdə tədricən O2-nin toplanması həyatın inkişafı üçün şərait yaratmışdır. Astrobiologiya Günəş sistemi yaratmışdır. Astrobiologiya Günəş sistemi planetlərində həyatın olub-olmaması problemləri ilə məşğul olur. XX əsrin kosmik tədqiqatları göstərdi ki, Ayda, Merkuridə, Venerada həyat yoxdur. Marsın tədqiqi onda primitiv həyat elementlərinin mövcudluğu ehtimalını yaradır. Astrobiologiyanın əsas vəzifələrindən biri Günəş sistemindən kənarda həyatın olub-olmamasını öyrənməkdir.

## Tarixi

1959-cu ildə NASA ekzobiologiya üzrə ilk layihəsini qurdu, 1960-cı ildə isə ekzobiologiyanın öyrənilməsi üçün proqram hazırladı. 1971-ci ildə Yerdənkənar həyat axtaracaq SETI layihəsinin təməli qoyuldu. Bu layihə Yerdən kənar radiosiqnalların dinlənilməsi və yaddaşda saxlanılması ilə məşğul idi. 1976-cı ildə qurulan Vikinq layihəsi Marsda yadplanetli həyat əlamətlərini axtaran 3 bioloji tədqiqatdan ibarət idi. 1997-ci ildə Marsa eniş edən Mars Pathfinder aparatı isə Mars səthindəki qayalıqlarda bakteriya qalıqlarını tapmalı idi.

Gənc və təsdiqlənməmiş sahə olmasına baxmayaraq, XXI əsrin başlanğıcından bəri NASA və Avropa Kosmik Agentliyi kimi digər elmi akademiyalar astrobiologiyanın öyrənilməsi və araşdırmaları üçün daha çox maraq göstərir. Bir çox universitetlər astrobiologiyanı təhsil proqramına əlavə edirlər. ABŞ-nin Arizona, Pensilvaniya, Montana və Vaşinqton universitetləri, Böyük Britaniyanın Kardiff və Avstraliyanın Yeni Cənubi Uelz universitetləri artıq bu yeni sahəni təhsil proqramına daxil etməklə birlikdə, həm də universitet daxilində Astrobiologiya Mərkəzləri yaradırlar.

Hal-hazırda bu sahə üzrə ən çox araşdırılan planet Yerə yaxın və Yerin səthinə oxşar səthə sahib olan, həmçinin Yerlə oxşar geoloji tarixə malik olan Marsdır. Alimlər hər gün daha da böyük əminliklə Marsda bir vaxtlar bol miqdarda su olduğunu açıqlayırlar, hansı ki Yerdəki kimi, Yerdən kənarda da həyat üçün ən əhəmiyyətli maddələrdən biri hesab olunur.

2011-ci ilin noyabr ayında NASA Marsda həyat aşkar etmə tədqiqatlarının davam etməsi üçün marsoxod Curiosity aparatını qırmızı planetə yolladı. Avropa Kosmik Agentliyinin açıqlamasına görə, hal-hazırda hazırlanan və 2018-ci ildə Marsa göndəriləcək marsoxod ExoMars aparatı da həmçinin bu tədqiqatların davamı olacaq. Bir sözlə, alimlər Marsa digər planetlərdən daha çox inanırlar.

## İstinadlar
# Biomühəndislik

**Biomühəndislik -** bioloji sistemlərin tanınmasında və tibbi praktikanın inkişafında mühəndislik texnikasının və baxışlarının tətbiqi

## Tədqiqat sahələri

Sahədəki aparılan tədqiqatların əsas məqsədi bədən funksiyalarının daha yaxşı başa düşülməsidir. Canlıları əmələ gətirən orqanlar müxtəlif funksiyalarını modelləşdirərək bəzi biosiqnallar əldə olunur. Bədən daxilində baş verən müxtəlif hadisələrin aydın ola bilməsi üçün bu siqnalların mənbəyi olan fizioloji quruluşun yaxşı bilinməsi vacibdir. Bundan əlavə siqnal dəyişmələrinin və bir-birləriylə olan əlaqələrin də araşdırılması lazımdır. Bu sahədəki işlərə aşağıdakı nümunələr verilə bilər:

* Bioloji orqanların fiziki strukturu və onların canlı orqanizmlərlə əlaqəsi haqqında əsas tədqiqatlar;
* Ürək, əzələ və beyin tərəfindən yaranan elektrik siqnalları üzərində aparılan tədqiqatlar;
* Orqan və hüceyrə səviyyəsində insana aid tənzimləmə və nəzarət sistemlərinin araşdırılması;
* Radiasiya müalicəsinin planlaşdırılması;
* Ürək-damar (ürək və qan dövranı sistemi), tənəffüs, həzm və endokrin sistemlərin modelləşdirilməsi və stimulyasiyası;
* Beyin funksiyalarının başa düşülməsi mövzusunda fundamental tədqiqatlar.

## İstinadlar
# Dendrologiya

**Dendrologiya**(yun. Dendron – ağac və "loqos" – öyrənmək) – botanikanın bir bölməsi. Ağac və kol bitkilərinin morfologiyasını, sistematikasını, ekologiyasını və coğrafi yayılmasını öyrənir. Ağac bitkilərinin seleksiyası da dendrologiya dəlilləri əsasında aparılır. Respublikamızın alimlərinə görə Azərbaycanda 450-dən çox yabanı ağac və kol növləri bitir. Onların 70-i endemik növlər olub, respublikamızdan başqa dünyanın heç bir yerində təbii halda bitmir. Azərbaycan AMEA Botanika institutunda, Mərdəkan və Gəncə dendroparklarında, Azərbaycan Elmi-tədqiqat Meşəçilik İnstitutunda (Bərdə və Abşeron) yeni ağac və kol növlərinin yetişdirilməsi və iqlimə uyğunlaşdırılması sahəsində tədqiqatlar aparılır.

## İstinadlar
# Epigenetika

DNT molekulunun ikiqat spiral quruluşu
**Epigenetika,** DNT ardıcıllığında dəyişikliklərin səbəb olmadığı, eyni zamanda irsi olan gen ifadəsindəki dəyişiklikləri öyrənən biologiya sahəsidir. Başqa sözlə, irsi və qeyri-genetik fenotipik variasiyaları araşdırır. Bu dəyişikliklər hüceyrəyə və ya orqanizmə birbaşa təsir edir, lakin DNT ardıcıllığında heç bir dəyişiklik baş vermir.

Fiziologiyamızı müəyyənləşdirən tək ünsürün genlər olmadığını artıq bilirik. Bədənimiz və beynimiz, genlərimizlə içində yaşadığımız mühit arasındakı kompleks bir dialoqun məhsuludur. Buna "epigenetika" deyilir.

## Etimologiya və mənalar

Qədim Yunan; επί- (epi-) prefiksi; O, “yuxarıda”, “onda”, “onda”, “əvvəl” mənalarını daşıyır. Γένεσις (Yaradılış); “Doğum”, “mənşə”, “yaradılış” və ya “təşəkkül” deməkdir. Aristotel epigenezi "preformasiya" kimi təyin edir. Aristotelin epigenez nəzəriyyəsinə görə, mayalanma zamanı canlının forması və quruluşu mövcud deyildir. Bu quruluş doğuma qədər metamorfozlar vasitəsilə yavaş-yavaş inkişaf edir.

Epigenetika (επιγενετικός - epigeneticόs) sözü ilk dəfə Aristotel tərəfindən epigenezə aid və ya əlaqəli mənada sifət kimi istifadə edilmişdir. O, heyvanların "epigenetik formasiyaları" və ya "epigenetik inkişafı" haqqında danışarkən, onların tədricən, ana bətnində və ya yumurtada inkişafını nəzərdə tutur - günün inamının əksinə. Beləliklə, epigenetika ilkin mənasında 1940-cı illərə qədər embrioloji prosesi təsvir edən sifət kimi istifadə edilmişdir.

Epigenetika sözü ilk dəfə 1942-ci ildə Konrad Uoddinqton tərəfindən bir elm sahəsi kimi istifadə edilmişdir. O, "Epigenetika" adını Epigenetik Genetika sözlərindən götürüb.

Waddingtona görə epigenetika; Genotipin inkişaf zamanı fenotipi necə yaratdığını öyrənən elm sahəsidir. Waddingtonun embrioloji məna ilə yaratdığı "epigenetika" termini molekulyar texnikanın inkişafı ilə daha molekulyar səviyyəyə endirilmiş və irsi məna əlavə edilmişdir. Bu mənada bu gün ən çox istifadə edilən və qəbul edilən tərif belədir: Epigenetika DNT ardıcıllığında dəyişikliklərlə izah edilə bilməyən mitoz və ya meyoz yolu ilə miras qalan gen ifadəsindəki dəyişiklikləri öyrənən elm sahəsidir.

Əslində, gen ifadəsi fenotipi təyin etdiyi üçün Waddingtonun tərifi yanlış hesab edilmir. Lakin irsiyyət faktorunu ehtiva etmədiyi üçün natamam sayılır.

## İstinadlar
# Genomika

**Genomika** — canlı orqanizmlərin gen və genomlarını öyrənən molekulyar genetikanın bölməsi.

## Mənbə

* *Vadim N., Gladyshev; Zhang, Yan.* Chapter 16 Comparative Genomics Analysis of the Metallomes // Banci, Lucia (Ed.) (redaktor). Metallomics and the Cell. Metal Ions in Life Sciences. 12. Springer. 2013. doi:10.1007/978-94-007-5561-10\_16. ISBN 978-94-007-5560-4. ([[:Category:|link]])[[Category:]] electronic-book ISBN 978-94-007-5561-1
* Тищенко П. Д. Геномика: новый тип науки в новой культурной ситуации.
* Complete Microbial Genomes (полностью расшифрованные геномы бактерий и архей).
* Лекция № 19. Геномика Arxivləşdirilib 2015-01-21 at the Wayback Machine.
# İnsan biologiyası

**İnsan biologiyası** — insanları genetika, təkamül, fiziologiya, anatomiya, epidemiologiya, antropologiya, ekologiya, qidalanma, populyasiya genetikası və sosial-mədəni təsirlər kimi bir çox fərqli sahələrin təsirləri və qarşılıqlı təsirləri ilə araşdıran disiplinlerarası elmi tədqiqat sahəsidir. Biyomedikal elmlər, bioloji antropologiya və insan funksiyalarının müxtəlif aspektləri ilə əlaqəli digər bioloji sahələrlə yaxından əlaqəlidir. Human Biology jurnalının qurucusu, biogerontologist Reymond Perl, "insan biologiyası" terminini biologiyadan başqa bir alt hissəni təsvir edəcək şəkildə tətbiq etməmişdir. Bədənimizin sistemləri gündəlik həyat üçün zəruri olan spesifik funksiyaları yerinə yetirən bir sıra bioloji sistemlərdən ibarətdir.

Ümumiyyətlə insan bədənindən məməlilər üçün tip bir orqanizm olaraq istifadə edərək insan orqanizminin bütün bioloji aspektlərini təsvir edən bir çantadır və bu kontekstdə bir çox universitet dərəcəsi və lisenziya modulu üçün əsas yaradır.

İnsan biologiyasının əksər aspektləri ümumi məməlilər biologiyası ilə eyni və ya çox oxşardır. Xüsusilə və nümunə olaraq insanlar:

* bədən istiliyini qorumaq
* daxili iskelet olması
* qan dövranı sistemi olması
* sensor məlumat vermək, əzələ fəaliyyətini idarə etmək və koordinasiya etmək üçün bir sinir sisteminə sahib olmaq.
* canlı körpələr doğurduqları və süd verdikləri bir reproduktiv sistemə sahibdirlər.
* bir endokrin sistemə sahib olmaq və hormonları və digər biyokimyəvi siqnal agentlərini istehsal etmək və aradan qaldırmaq
* ağciyərlərə havanın nəfəs aldığı və oksigenin enerji istehsal etdiyi tənəffüs sistemi olması.
* xəstəliklərdən qorunmaq üçün bir immunitet sisteminə sahibdir
* Tullantıları sidik və nəcis şəklində ayrılır.

## Haqqında

İnsan biologiyası konsepsiyasına bəzi elm adamları, əlaqəli bioloji fənlərin metodları və faktları ilə zənginləşdirilmiş antropologiyanın demək olar ki, bütün məzmunu daxil edilir.

Bu terminlə insan orqanizminin quruluşu və inkişafındakı dəyişikliklərə təsir edən fizioloji, biyokimyəvi və genetik faktorları araşdıran yalnız çox vacib bir antropologiyanın bir hissəsini nəzərdə tutmaq daha düzgündür. Xüsusilə, buraya qan hemoglobinləri, qan qrupları, əkizləşmə fenomenləri, bir insanın konstitusiyasının fizioloji və kimyəvi xüsusiyyətləri ilə və bəzi xəstəliklərə meylləri ilə əlaqələrini araşdırmalar daxil edilməlidir; buraya müxtəlif məsələləri əhatə edən normal xüsusiyyətlərin və populyasiya genetikasının irsinin öyrənilməsi də daxil olmalıdır (məsələn, zamanın növünün sabitliyi, irqi baxımdan homojen qruplar daxilində çarpaz yetişdirmə və təcrid rolu). Bəslənmənin, iqlimin, torpağın və suyun tərkibinin və müxtəlif şərtlərə uyğunlaşma qabiliyyətinin insan morfologiyasına təsirini öyrənmək eyni dərəcədə vacibdir.

İnsan biologiyası bioloji tibb üçün nəzəri əsas kimi xidmət edir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* İnsan Biologiyası Cəmiyyəti  (ing.)
* Biology Dictionary  (ing.)
# Lipidologiya

Əyri lipid ikiqatının səthi
**Lipidologiya** — lipidlərin elmi tədqiqidir. Lipidlər orqanizmdə bir çox funksiyaları yerinə yetirən bioloji makromolekullar qrupudur. Orqanizmdə lipid mübadiləsinin kliniki tədqiqatları ürək-damar xəstəlikləri kimi xəstəliklərdə terapevtik lipidologiyanın inkişafına səbəb olmuşdur.

## Tarixi

Digər biotibbi sahələrlə müqayisədə lipidologiya uzun müddət diqqətdən kənarda qaldı, çünki yağlarla, sürtgəclərlə işləmək alimləri cəlb etmədi və lipidlərin ayrılması çətin idi. Yalnız 2002-ci ilə qədər lipid şəbəkələri və onların digər molekullarla qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən lipidomika elmi ədəbiyyatda ortaya çıxdı. Elektron mikroskopun sitoloji tətbiqindən sonra bu sahə daha da populyarlaşdı və elm adamlarına bir çox metabolik yolların hüceyrə membranının daxilində lipid tərkibinə güclü təsir göstərdiyini kəşf etdi.

## Klinik Lipidologiya

Lipoproteinlər lipidologiyanın öyrənilməsinin əsas diqqət mərkəzindədir, çünki lipidlər lipoproteinlər şəklində bütün bədənə daşınır. Yüksək sıxlıqlı lipoprotein xolesterinin (HDL-C) yüksək konsentrasiyası orqanizmə qandarma vazoprotektiv təsir göstərir ki, bu da ürək-damar fəaliyyətinin gücləndirilməsi ilə əlaqələndirilir.
Ürək-damar xəstəliklərində tez-tez diqqətdən kənarda qalan digər amil aşağı sıxlıqlı lipoprotein (LDL) və çox aşağı sıxlıqlı lipoprotein (VLDL) səviyyələridir. Onlar tez-tez qida qəbulu, insanın metabolizm sürətinə görə bədəndə gözlənilən və tələb olunan səviyyələrdən daha yüksək səviyyədə görülür. Bu yüksək səviyyələrlə insult, infarkt və ölüm arasında əlaqə var.

## İstinadlar
# Okean biologiyası

Dünyanın səthinin yalnız yüzdə 29-u torpaqdır. Qalan hissəsi bir okean, dənizlərdir
**Okean biologiyası-**biologiya elminin bir sahəsi olub, okeanda yaşayan canlı varlıqların ümumi xüsusiyyətlərini öyrənir.Hidrobiologiyadan fərqli olaraq okean biologiyası elmi sadəcə okeanda yaşamağa uyğunlaşmış canlıları öyrənir.Məsələn,göy balina (kütləsi 150 tona çatır),okean suitiləri və s. kimi canlılar bu elmin tədqiqat obyektləridir.Qeyd edək ki,okeanda həyat çox böyükdür və okean biologiyası həmin canlıların morfologiyasını,anatomiyas-ını,fiziologiyasını,ekologiyasını və s.öyrənir.

## Mənbə

* Моисеев П. А. Биологические ресурсы Мирового океана. — М., 1969.
# Mammologiya

**Mammologiya** — məməlilər sinfini öyrənən elm.

## Ədəbiyyat

* R. Ə. Əliyeva, Q. T. Mustafayev. "Ekologiya" (Dərs vəsaiti). Bakı, "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2004, s. 379 – 424.
# Mikrobiologiya

Qidalı mühitdə koloniyalar əmələ gətirmiş Escherichia coli bakteriyası
**Mikrobiologiya** (mikros — *kiçik*, bios — həyat, loqos — *elm* deməkdir) — çoxu adi gözlə görülməyəcək qədər kiçik (mikroskopik), digər orqanizmlərə nəzərən bəsit və çox geniş çeşiddə olan canlı varlıqların, yəni mikrob yaxud digər adıyla mikroorqanizmləri öyrənən elm. Mikrobiologiyanın subyekti bakteriya, arxeylər, yosun, kif, protozoy və viruslardır. Mikroblar adətən təkhüceyrəli, bəzən çoxhüceyrəli (hüceyrə koloniyaları) yaxud hüceyrəvi quruluşa malik olmayan orqanizmlərdir (virus və prionlar). Bu sahəyə mikrobların fundamental elmi baxımdan araşdırılması ilə yanaşı fermentasiya, şərabçılıq kimi sənaye istehsalı və tibbi mikrobiologiyada yoluxucu xəstəliklərin qarşısının alınması kimi tətbiqi sahələr də daxildir. Mikrobiologiya virusologiya, mikologiya, parazitologiya və bakteriologiya kimi çoxsaylı sahələrə bölünməkdədir.

Mikroorqanizmlər 2 qrupda təsnifləşdirilir.

* 1. Eukariot mikroorqanizmlər
* 2. Prokariot mikroorqanizmlər.

Eukariot mikroorqanizmlər hüceyrə orqanoidlərini əhatə edən membrana sahibdirlər və belə mikroorqanizmlərə göbələklər və protistlər daxildir. Prokariot orqanizmlərin isə hamısı mikroorqanizmdir və buraya Eubakteriyalar (həqiqi bakteriyalar) və arxeobakteriyalar (sianobakteriyalar) daxildirlər ki, onları da ümumi bir əlamət birləşdirir ki, bu da orqanoidləri əhatə edən hüceyrə membranının olmamasıdır.

## Tətbiq sahələri

* Tibbi mikrobiologiya — patogen mikrobları və onların insan sağlamlığındalkı təsirlərini öyrənir.
* Farmakologiya(dərman) mikrobiologiyası — mikroorqanizmlərin əmələ gətirdikləri antibiotikləroi, vitaminləri , vaksinləri , enzimləri və digər farmakoloji məhsulları və onların zəhərlənmə və xəstəliklərə qarşı təsirliliyini öyrənir.
* Sənaye mikrobiologiyası — mikrooraqanizmlərin sənaye prosesində tətbiqini öyrənir.
* Mikrob biotexnologiyası
* Qida mikrobiologiyası
* Kənd təsərrüfatı mikrobiologiyası
* Bitki mikrobiologiyası və bitki patologiyası
* Torpaq mikrobiologiyası
* Baytarlıq mikrobiologiyası
* Ətraf mühit mikrobiologiyası
* Mikrob ecologiyası
* Su mikrobiologiyası
* Kosmik mikrobiologiya

## Mikrobioloji axtarış — kəşfiyyat üsulları

Mikrobioloji axtarış — kəşfiyyat üsulları təbii mühitdə (torpaq, qrunt və lay suları) spesifik mikrorqanizmlərin yayılmasının öyrənməsinə əsaslanan üsullar. Mikrobioloji planalma zamanı aşkar edilmiş müsbət bakterioloji anomaliyalar adətən spesifik maddənin (indikator mikroorqanizmlərlə oksidləşən) yüksək konsentrasiyası ilə əlaqədar olur. Məsələn: sulfid və kükürd yataqlarının oksidləşmə zonası ilə əlaqədar olan sularda bəzi tion bakteriyalarının miqdarı yüksək olur.