Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yəhudi təqvimi

| Təqvim |
| --- |
| Təqvim haqqında |
| Təqvim tipi |
Günəş |
| Təqvim dövrü |  | Uzun illərin daxil edilməsi |  |
|

---

 |
| Digər təqvimlər |
| Armelin · Assuriya · Astek · Benqal · Berber · Bəhai · Budda · Babil · Bizans · Vyetnam · Gilburd · Hind · Holosen · Qafqaz Albaniyası · Qriqori · Gürcü · Qədim yunan · Qədim Misir · Qədim hind · Qibti · Qədim Çin · Qədim fars · Qədim slavyan · Yəhudi · Zərdüşt · Hindistan · İnk · Hicri-qəməri ·Hicri-şəmsi · İrland · Çin · Kont · Malay · Mayya · Nepal · Yuli · Roma · Rumi · Simmetrik · Tamil · Tay Günəş · Tibet · Üçmövsümlü · Türkmən · Universal · Fransız · Xanaane · Xani · Çuçxe · İsveç · Şumer · Efiopiya · Yava · Yapon |

**İvrit təqvimi** və ya **Yəhudi təqvimi** (ivr. ‏הלוח העברי‏‎, ing. Hebrew calendar) — yəhudilərin dini məqsədlərlə istifadə etdiyi təqvimdir. Aylar etibariylə qəməri, illər etibariylə Günəş əsaslı (*Lunisolar*) bir təqvimdir. Yəhudi bayramları və *Matzevah* mərasimləri kimi özəl günlərin tarixləri bu təqvimə görə müəyyən edilir. Təqvim Tanaxa görə dünyanın yaratıldığı gündə başlayır.

İvrit təqvimi eramızdan əvvəl 3760-ci il sentyabrın 1-də insanın yaradılması ilə başlayır və eramızın 3240-cı il sentyabrın 23-də, cəmi 7000 il başa çatır.

Bilinən ilk Yəhudi təqvimi Süleyman Peyğəmbərin dövründə yaradılan *Qezer təqvimi*dir. On iki qəməri əsaslı aydan ibarətdir. Kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin planlaşdırılması məqsədilə yaradılmış olan təqvim qəməri əsasa sahib olmaqla birlikdə sonradan Günəş əsaslı təqvimə çevrildi.

İsrail oğulları isə Babil təqvim quruluşuna istinadən yaratdıqları və qarışıq sistemə sahib olan bir quruluşdan istifadə etmişdir.

Təqvimin e.ə. 10-cu əsrdən qalmış bir nümunəsi İstanbul Arxeologiya Muzeyində saxlanılır.

## Yəhudi ayları

Yəhudi ayları qəməri aylardır. Ayın hərəkətlərinə görə tərtib edilib və hər biri 29 və ya 30 gün davam edir. Hər ay yeni Ayın (Molad) ilk dəfə görünməsi ilə başlayır və növbəti yeni Ayın görünüşünə qədər keçən müddəti əhatə edir. Günəş təqvimində 12 ay olaraq hesablanan bir il qəməri əsaslı təqvimdə 12,4 ay olaraq hesablanır. Bu fərqin aradan qaldırılması üçün *İvrit təqvimi*nə müəyyən aralıqlarla bir ay əlavə edilir.
*Artıq ay* olan *Adar II* hər 19 ildə 7 dəfə əlavə edilir. Hər 19 ilin 12-də 12 ay var və 3-cü, 6-cı, 8-ci, 11-ci, 14-cü, 17-ci ve 19-cu illərə *Adar II* əlavə edilir.

*Yəhudi təqvimi*ndə aylar belə sıralanır:

1. Tişrey (rəsmi olaraq ilk ay)
2. Xeşvan
3. Kislev
4. Tevet
5. Şvat
6. Adar
	1. VeAdar (artıq ay)
7. Nisan (dini olaraq ilk ay)
8. İyar
9. Sivan
10. Tammuz (ay)
11. Av
12. Elul

## Həmçinin bax

* Yəhudilər
* Yəhudilik
* Hicri təqvim
* Miladi təqvim

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Günorta

*Mixail Klodt*. Günorta saatlarında meşə (1876)
**Günorta** — günün ortasında, gündoğumu ilə günbatımı arasında (yarım gün) zaman anı, günəşin ən yüksək zirvəsi anı günəş günortasıdır.

Günün günortası 12:00-dan daha tez və ya daha gec gələ biləcəyinə baxmayaraq, günün saatın yerli vaxtla 12:00-ı göstərdiyi vaxtı nöqtə adlandırmaq da adətlidir.

## İstinadlar
# Beynəlxalq vahidlər sistemi

**Beynəlxalq Vahidlər Sistemi** (**BS**, beynəlxalq abreviaturada: **SI**; ing. International System of Units, fr. Le Système International d'Unités) — gündəlik həyatda eləcə də, elm və texnikanın bütün sahələrində istifadə olunan ən geniş yayılmış vahidlər sistemi. Beynəlxalq Vahidlər sistemi 1960-cı ildə yaranmışdır.

## Əsas vahidlər

Beynəlxalq vahidlər sistemində əsas vahidlərin sayı yeddidir və bunlardır:

1. **uzunluq vahidi – metr (m)** — platin-iridium xəlitəsindən hazırlanmış tircik üzərinə çəkilmiş iki cizgi arasındakı məsafədir. 1799-cu ildə Fransada hazırlanmış bu etalon Paris şəhəri yaxınlığındakı Sevr şəhərində saxlanılır. 1983-cü ildən Beynəlxalq razılaşmaya görə **metr** – işığın vakuumda 1/299792458 saniyədə yayıldığı məsafə kimi müəyyənləşdirilir.
2. **zaman vahidi – saniyə (san)** — sezium-133 atomunun şüalanma periodunun 9192631770 mislinə bərabər zamandır.
3. **kütlə vahidi – kiloqram (kq)** — platin-iridium xəlitəsindən hazırlanmış silindirşəkilli etalonun kütləsidir.
4. **maddə miqdarı – mol (mol)** — kütləsi 0,012 kq olan karbondakı atomların sayı qədər molekullardan və ya atomlardan təşkil olunmuş maddə miqdarıdır.
5. **temperatur vahidi – kelvin (K)** — 1954-cü ilə qədər "mütləq dərəcənin" qiyməti suyun qaynama və buzun ərimə temperaturları fərqinin 1/100-i qəbul olunurdu. Termometrin ilk başlanğıc nöqtəsi mütləq sıfır, ikinci əsas nöqtəsi isə suyun üçlük nöqtəsi (273,16K) qəbul olunan Kelvin şkalasından istifadə olunur. Kelvin T və selsi t şkalaları arasındakı əlaqə: T=t+273, 15 və ya hesablamaları sadələşdirmək üçün T=t+273 kimidir. Kelvin şkalasının ΔT=1K, Selsi şkalasının Δt=1 °C-ə bərabərdir.
6. **cərəyan şiddəti vahidi – amper (A)** — elə cərəyanın şiddətidir ki, bu cərəyan vakuumda bir-birindən 1m məsafədə və bir-birinə paralel yerləşmiş sonsuz uzun naqillərdən keçdikdə onların hər bir metr uzunluqları arasında 2·10−7Nqarşılıql təsir yaransın.
7. **işıq şiddəti vahidi – kandela (kd)** — götürülür.

Beynəlxalq vahidlər sistemində (BS) əlavə vahidlərin sayı ikidir:

1. **müstəvi bucaq vahidi – radian (rad)** — qövsünün uzunluğu radiusa bərabər olan bucaqdır.
2. **cisim bucağı vahidi – steradian (strad)**

Qalan bütün kəmiyyətlərin vahidləri **törəmə vahidlər** adlanır.

## Mənbə

* M. Murquzov, S. Abdullayev və başqaları. "Fizika" (X sinif). Bakı. 2005.

## Xarici keçidlər
# Ulduz vaxtı

Hezekiah Conant tərəfindən dizayn edilmiş astronomik saat. Bu saat həm Günəş vaxtını və həm də ulduz vaxtını göstərir.
Verilmiş coğrafi meridianda yaz bərabərliyi nöqtəsinin iki ardıcıl eyni adlı kulminasiyası (aşağı və ya yuxarı kulminasiya) arasında keçən zaman fasiləsinə *ulduz günü* deyilir.

Ulduz gününün başlanğıcı yaz bərabərliyi nöqtəsinin yuxarı kulminasiyasından hesablanır.

Yaz bərabərliyi nöqtəsinin yuxarı kulminasiyasından verilmiş ana qədər keçən vaxta *ulduz vaxtı* deyilir.

Verilmiş coğrafi meridianda ulduz vaxtı ədədi qiymətcə yaz bərabərliyi nöqtəsinin saat bucağına bərabər olacaq.

Bir çox astronomik məsələlərin həllində ulduz vaxtından istifadə etmək əlverişlidir. Lakin bizim həyatımız və əməli fəaliyyətimiz üçün bu anlayış yaramır. Bizim gündəlik həyatımız Günəşin doğub batması ilə əlaqədar olduğundan Günəş günü və Günəş vaxtından istifadə etmək daha uyğundur.

## Ulduz və Günəş vaxtı arasında əlaqə

Məlum olduğu kimi Günəşin illik hərəkəti günlük hərəkətinin əks tərəfinə yönəlib. Əgər nəzərə alsaq ki, Günəş illik hərəkətində gündə təxminən yerini 1° dəyişir, göstərmək olar ki, orta Günəş günü ulduz günündən təxminən 4m, daha doğrusu 03m56s.6=03m.9426 uzundur. Doğrudan da tropik il ərzində Günəş 360° və ya 24m dönür. Onda bir gündə Günəşin dönməsi

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

olar. Beləliklə, tropik ildə 365.2422 orta Günəş günü və 366.2422 ulduz günü vardır. Yəni

365.2422 orta Günəş günü = 366.2422 ulduz günü.

Buradan

1 orta Günəş günü = 1.00273 ulduz günü

və ya

1 orta Günəş günü = 24h03m56s.556 ulduz günü

1 ulduz günü = 0.997270 orta Günəş günü

və ya

1 ulduz günü = 23h56m04s.091 orta Günəş günü.

Aydındır ki, orta vaxt vahidləri ilə vaxt intervalı ΔTm olarsa, ulduz vaxtı vahidləri ilə vaxt intervalı

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

olar və ya əksinə

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

olar. Burada

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ,

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Tropiklər

Tropiklərdə günorta: xurma ağacının altındakı kölgə günəşin zenitdə olduğunu göstərir
**Tropiklər** (qədim yunan dilində τροπικός κύκλος — dönmə dairəsi) — Yerin iqlim zonaları. 23°26′14″ bucaq Yerin fırlanma oxunun meyil bucağı olduğundan, ciddi coğrafi mənada tropiklər – ekvatorun 23°26′14″ (və ya 23,43722°) cənubunda və şimalında yerləşən və Günəşin günorta öz zenitinə qalxa biləcəyi ən böyük enliyi təyin edən əsas paralellər Oğlaq Tropik (Cənub Tropik) və Xərçəng Tropik (Şimali Tropik) arasında yerləşir. Xərçəng və Oğlaq Tropiklərində Günəş ildə yalnız bir dəfə öz zenitində olur: müvafiq olaraq yay gündönümü və qış gündönümü günü. Bütün aralıq enliklərdə, günorta saatlarında Günəş ildə 2 dəfə, illik hərəkət zamanı bir dəfə şimala, ikinci dəfə isə cənuba doğru zenitdədir.

Tropik bölgələr isti iqlim ilə xarakterizə olunur.

Tropikin əksi qütb dairəsidir, burada enlik (90°- 23°26'14″ = 66°33'46″) təşkil edir.

Tropiklər yer səthinin 40%-ni təşkil edir və yerin 36%-ni əhatə edir. 2014-cü ildə dünya əhalisinin 40%-i bu regionda yaşayırdı və 2050-ci ilə qədər bu rəqəmin daha 10% artacağı proqnozlaşdırılır.