Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Areal

**Areal** (lat. area — sahə) – hər hansı bir bitki və ya heyvan növünün yer səthində (akvatoriya) təbii yayıldığı sahə. Növün yarandığı yer onun ilkin arealı sayılır.

İlkin areal növün təbii surətdə və insan tərəfindən yayılması ilə genişlənə və ya onun məhv edilməsi nəticəsində
darala bilər. Bütün dünyada yayıla bilən növlər və orqanizm qrupları kosmopolit areala malikdir, hər hansı növ Yerin məhdud ərazisində rast gəlinirsə o, endemik areala malikdir.

Qədimdə yaranıb geniş yayılan növlərin qalıqları relikt areal sayılır. Əgər növ ona müvafiq ərazilərin
hamısında yayılarsa ona başdan-başa areal, əgər növ bir-birindən aralı sahələrdə yayılarsa ona kəsilən areal deyilir. Arealı öyrənmək üçün onun xəritəsini tərtib etmək lazımdır. Arealın müqayisəli öyrənilməsi flora və faunanın tədqiqində böyük əhəmiyyətə malikdir.

## Növləri

* Törəmə areal – digər sistematik qrupun müəyyən sahədə yaratdığı areal.
* Təbii areal – insan fəaliyyətilə dəyişməyən areal.
* Qışlama arealı – növün soyuq mövsümünü keçirdiyi region.
* Kosmopolit areal – qurunun və ya akvatoriyanın geniş ərazilərində yayılan növ və ya başqa sistematik qruplar.
* Relikt areal – hər hansı bir ərazinin müasir coğrafi şəraitinə yad olan növün arealı. Adətən kiçik ölçülü sahələrdə olur.
* Müasir areal – digər sistematik qrupun növü və ya tipinin hazırkı sərhədləri.
* Qısalan areal – hər hansı bir sistematik qrupun və ya növün təbii və ya antropogen səbəblər nəticəsində azalması.
* Ekoloji areal – regionun harada yerləşməsindən asılı olmayaraq hər hansı bir növ üçün əlverişli olan şəraitdə məskunlaşması.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Böyük Sovet Ensiklopediyası — Areal
# Təbiət sistemi (kitab)

| *Təbiət sistemi* |
| --- |
|  |
| Müəllif | Karl Linney |
| Orijinalın dili | latın dili |
| Ölkə | * İsveç
 |
| Orijinalın nəşr ili | 1735 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Karl Linneyin *Systema Naturæ* adlı əsərinin 1758-ci ildə çap edilmiş olan versiyasının üz qabığı
**Systema Naturae** (Latınca) — İsveçli botanik, zooloq və həkim Karl Linneyin (1707–1778) ən vacib əsərlərindən biridir və bu əsərdə Linney taksonomiyası təklif edilir. Bu gün binominal nomenklatura olaraq bilinən bu sistem, həqiqətdə Linneydən 200 il əvvəl Qaspard və Yohann Bauhin qardaşları tərəfindən qismən inkişaf etdirilsə də, Linney bu sistemdən kitabında ardıcıl olaraq ilk istifadə edən insandır. Kitabın ilk nəşri 1735-ci ildə edilmişdir. 1758-ci ildə nəşr olunan ən vacib nəşri sayılan kitabın 10-cu nəşrinin tam adı Latın dilində belədir: “Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locistir”. Bu sözləri Azərbaycan dilinə aşağıdakı şəkildə tərcümə etmək mümkündür: “Siniflər, dəstələr, cinslər və növlərinə görə; xarakterləri, fərqlilikləri, sinonimləri və yerləşmə yerləri ilə birlikdə; təbiətin üç aləmi daxilində təbiətin sistematikası”

Bu kitabın 10-cu nəşri (1758) zooloji təsnifatın başlanğıc nöqtəsi hesab olunur. Linney 1766-1768-ci illər arasında özünün sonuncu daha da inkişaf etdirilmiş XII nəşrini etdirmişdir. Daha da çox inkişaf etdirilmiş və eyni tərzdə yazılmış “Systema Naturae” adlı əsər, Yohann Fridrix Qmelin tərəfindən 1788-1793-cü illər arasında nəşr edilmişdir. Bu son əsər zooloqlar tərəfindən XX əsrin əvvəllərindən etibarən eyni seriyanın sonuncu nəşri kimi qəbul edilmişdir. Bundan əlavə, bu əsər rəsmi olaraq Beynəlxalq Zooloji Nomenklatura Komissiyasının 26 oktyabr 1954-cü ildə qəbul edilmiş 296-cı qanunu ilə Systema Naturae seriyasının XIII nəşri olaraq qəbul edilmişdir.

## İstinadlar

## Biblioqrafiya

Latın dilində
* *Linné, Carl von.*  Murray, Johann Andreas (redaktor). Systema vegetabilium (13th edition of Systema Naturae) (2 vols.). Göttingen: Typis et impensis Jo. Christ. Dieterich. 1774. İstifadə tarixi: 24 fevral 2015.
	+ *Linné, Carl von.* Systema vegetabilium (13th edition of Systema Naturae) [*A System of Vegetables 2 vols.*]. Lichfield: Lichfield Botanical Society. 1785 [1774]. İstifadə tarixi: 24 fevral 2015.

İngilis dilinə tərcümə edilmiş
* A General System of Nature Arxiv surəti 17 yanvar 2025 tarixindən Wayback Machine saytında translated by William Turton. Lackington, Allen, and Company, January 1806 (free, registration required)

## Xarici keçidlər

* Linné online
# Antuan Jüsse

| Antuan Jüsse |
| --- |
| fr. Antoine-Laurent de Jussieu |
|  |
| Doğum tarixi | 12 aprel 1748 |
| Doğum yeri | Lion, Fransa |
| Vəfat tarixi | 17 sentyabr 1836  |
| Vəfat yeri | * Paris
 |
| Dəfn yeri | * Monparnas qəbiristanlığı[d]
 |
| Vətəndaşlığı |  Fransa |
| Uşağı | * Adrien Anri Loran de Jüsse
 |
| Elm sahəsi | Botanika |
| Təhsili | * Sorbonne Paris Universiteti
 |
| Üzvlüyü | * London Kral Cəmiyyəti,
* Fransa Elmlər Akademiyası,
* İsveç Kral Elmlər Akademiyası,
* Göttingen Elmlər Akademiyası
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Antuan Loran de Jüsse** (fr. Antoine-Laurent de Jussieu; 12 aprel 1748[…], Lion – 17 sentyabr 1836[…], Paris) — Fransız botaniki. Bitkilərin ilk təbii təsnifatının banisi (1789). Botanikaya fəsilə anlayışını daxil etmişdir.

## Elmi işi

* Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, 1789 (lat.)

## İstinadlar
# Onurğasızlar

| Onurğasızlar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarRanqsız:**Onurğasızlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Invertebrata
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

 |

 |

**Invertebrata** (lat. Invertebrata) — heyvanlar aləminin molyusklar tipinin başıayaqlılar sinfinə aid heyvan dəstəsi.

Termin olaraq, Jan-Batist Lamark tərəfindən irəli sürülmüş və bu ad bütün həşəratları və qurdları özündə birləşdirir. Onurğasızların əksi isə Onurğalılardır (lat. Vertebrata) ki, bu qrupa bütün Balıqlar, Quşlar və Məməlilər daxildir.

Bu gün ki dünyamızda yeni sistematikada onurğasızlar tam hüquqlu takson hesab edilmir. Səbəb isə bu taksonun sanki bir elmi töküntü taksonu görünüşü yaradırdı. Bura bütün onurğasız heyvanlar daxil edilmişdi.

Buna baxmayaraq *onurğasızlar* termini alim-zooloqlar arasında öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Hal-hazırda onurğasızlarla bağlı çoxlu sayda zooloji kafedralar və departamentlər (ing. Invertebrate zoology) fəaliyyət göstərir.

## Qida kimi istifadə edilməsi

Onurğasızların bir qismi insanların ənənəvi qidası kimi istifadə edilir.

## İstinadlar

## Həmçinin bax