Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# National Biodiversity Network

**Milli Biomüxtəliflik Şəbəkəsi (Böyük Britaniya)** (MBŞ) 2000-ci ildə Birləşmiş Krallıqda yaradılmış,biomüxtəliflik haqqında məlumatı müxtəlif media vasitəsilə, o cümlədən MBŞ Atlas-ın məlumat axtarış veb-saytı vasitəsilə internetdə əldə etmək öhdəliyinə sadiq olan birgə müəssisədir.

Böyük Britaniya və İrlandiyada 60.000-ə qədər insanın biomüxtəliflik məlumatlarını müntəzəm olaraq qeyd etdiyi təxmin edilir. Bu səylərin əksəriyyəti könüllüdür və 2000-ə yaxın milli cəmiyyət və qeyd sxemləri vasitəsilə təşkil olunur. Böyük Britaniya hökuməti öz agentlikləri vasitəsilə həmçinin biomüxtəliflik məlumatlarını toplayır və bu məlumatların birləşdirilməsi və şərhi üçün əsas elementlərdən biri Yerli Ətraf Mühitin Qeydləri Mərkəzlərinin şəbəkəsidir.

2012-ci ildə ən çox ianə toplayan Böyük Britaniyanın ən yaxşı 1000 xeyriyyə təşkilatı sırasına daxil edilmişdir.

## NBN Trust

NBN Trust (tərcümə: MBŞ Güvən) - Şəbəkənin qurulmasını asanlaşdıran təşkilat - biomüxtəliflik məlumatlarının toplanması, birləşdirilməsi və mübadiləsi üçün razılaşdırılmış standartları dəstəkləyir və təkmilləşdirilmiş çıxışı təşviq edir. Hazırkı tərəfdaşlıq 200-dən çox ictimai və könüllü təşkilat və fərdi üzvlərdən ibarətdir.

MBŞ Atlas hazırda 900-dən çox müxtəlif məlumat dəstindən 230 milyondan çox növ qeydinə malikdir (Sentyabr 2020). NBN Atlas-dakı məlumatlara Böyük Britaniya, Şimali İrlandiya və İnsan Adası vəhşi təbiəti ilə maraqlanan hər kəs daxil ola bilər və müxtəlif interaktiv alətlərdən istifadə etməklə paylama xəritələrinə baxmağa və məlumatların endirilməsinə imkan verdiyi üçün müxtəlif səviyyələrdə axtarış edilə bilər. . Xəritələr tarix diapazonuna görə fərdiləşdirilə bilər və növlərin paylanmasındakı dəyişiklikləri göstərə bilər.

Təşkilat hesab edir ki, vəhşi təbiət məlumatlarını rəqəmsal və mübadilə edilə bilən formada əlçatan etmək üçün alətlər təqdim etməklə və insanların ehtiyac duyduğu məlumatlara asan çıxışı təmin etməklə, təbii mühitin indi və gələcək nəsillər üçün qorunmasını təmin etmək üçün müdrik və məlumatlı qərarlar qəbul edilə bilər.

2017-ci ilin aprel ayında MBŞ Atlas MBŞ Qapısını əvəz etdi.

## Xarici keçidlər

* Rəsmi vebsayt
* MBŞ Atlas

## İstinadlar
# Milli Biotexnoloji Məlumat Mərkəzi

Milli Biotexnoloji Məlumat Mərkəzinin loqotipi (NCBI)
**Milli Biotexnoloji Məlumat Mərkəzi** (ing. National Center for Biotechnology Information, NCBI) — molekulyar biologiya və tibb sahələrində bir sıra önəmli məlumat bazası və kompüter proqramlarını ehtiva edən internet portalı. Bioinformatika sahəsinin ən önəmli informasiya qaynaqlarından biridir. Ən önəmli databankları GenBank, PubMed və sairədir. Molekulyar biologiya sahəsində ən çox istifadə olunan bioloji ardıcıllıqları emal etmək üçün bioinformatika proqramı olan BLAST da burada yerləşir.

NCBI ABŞ-də bioloji elmlər sahəsindəki araşdırmaların böyük bir hissəsini maliyyələşdirən Milli Sağlamlıq İnstitutları (ing. *National Institutes of Health, NIH*) adlı qurumun bir qolu olan Milli Tibb Kitabxanasına (ing. *National Library of Medicine, NLM*) tabedir. ABŞ-nin Maryland əyaləti Bethesda şəhərində yerləşir. Qurumun direktoru 1989-cu ildən məşhur bioloq və BLAST proqramının yazıçılarından biri olan David Lipmandır.

NCBI saytında saxlanılan digər məlumat bazaları bunlardır: Nucleotide, Protein, Bookshelf, Gene, Genome, MeSH, Glossary, PubChem, RefSeq,  Taxonomy, PMC, Medline.

## GenBank

GenBank DNT ardıcıllılq məlumat bazasıdır. Burada insan genomundan tutmuş bakteriyalara qədər 100 min ayrı orqanizmdən tam yaxud qismi DNT ardıcıllıqları saxlanılır. 2013-cü ildə GenBankda 150 milyard nukleotid bazlıq ardıcıllıq saxlanılıb. Yarandıqdan sonra 30 ildə GenBank bütün bioloji elm sahələrinin ən önəmli databankı halına gəlmiş, milyonlarca elm adamı tərəfindən istifadə edilir və istinad göstərilməkdədir.

## PubMed

Biologiya və tibb sahəsində dərc olunan elmi məqalələr bazasıdır. 2015-ci ilə 1966-ci ildən günümüzə qədər olann 25 milyon məqalə qeydə alınmışdır. Hər il təxminən yarım milyon yeni məqalə bazaya daxil edilməkdədir.

## BLAST

**B**asic **L**ocal **A**lignment **S**earch **T**ool (*azerb.* ana lokal cərgələmə üçün axtarış vasitəsi) qısaltması olan BLAST bioloji ardıcıllıqlar, DNT-nin nukleotid sıraları yaxud zülalların aminturşu sıraları arasındaki bənzərliyi sayca ölçmək üçün proqramlar ailəsidir. Bəzilərinin adı belədir: nblast, tblast, pblast və tblastn. BLAST əldəki bilinməyən DNT və ya zülalın ardıcıllığından yola çıxaraq arxiv məlumat bazalarından (GenBank, Protein kimi) axtarış edərək kimliyini təyin etmək üçün güclü vasitədir.  Molekulyar bioloq və bioinformatiklər üçün ən çox istifadə olunan kompüter proqramı sayılır. BLAST-ı bioloqların google-u saymaq mümkündür. BLAST alqoritması Stephen Altschul, Warren Gish, Webb Miller, Eugene Myers və David Lipman elm adamları tərəfindən işlənib hazırlanaraq Journal of Molecular Biology 1990-cu ildə nəşr edilmişdir. Biologiyanın ən çox istinad göstərilən məqalələrindən biri olub təxminən 50 000 dəfə digər elmi məqalələr tərəfindən istinad edilmişdir.

## Xarici keçidlər

NCBI rəsmi saytı

## İstinadlar
# The Plant List

| The Plant List |
| --- |
| URL | theplantlist.org |
| Tipi | Onlayn verilənlər bazası |
| Qeydiyyat |
tələb olunmur |
| Dilləri | ingiliscə |
| Sahibi | Kyu Kral Botanika Bağı (Böyük Britaniya) və Missuri Botanika Bağı (ABŞ) |
| Açılma tarixi | dekabr, 2010 |
| Alexa reytinqi | * 74.195 (2017)
 |

The Plant List (ingiliscədən tərcüməsi "Bitkilərin Siyahısı") — bitkilər aləminə aid müasir taksonların bioloji adlarının daxil olunduğu ensiklopedik internet-layihə.

## İstinadlar
# Plants of the World Online

| Plants of the World Online |
| --- |
| URL | powo.science.kew.org |
| Tipi | Onlayn verilənlər bazası |
| Dilləri | ingilis dili |
| Açılma tarixi | mart 2017 |

**Onlayn Dünya Bitkiləri** (ing. Plants of the World Online) — Royal Botanika Bağları, Kyu tərəfindən yayılan onlayn məlumat bazası.
2020-ci ilə qədər elmə məlum olan bütün toxumlu bitkilər haqqında məlumat toplamaq məqsədilə 2017-ci ildə yaradılıb. İlkin dövrlərdə diqqət əsasən tropik Afrika florası, xüsusilə Zambiya, tropik Qərbi Afrika florası və tropik Şərqi Afrika florasına yönəlmişdir.

## İstinadlar
# Tropicos

| Tropicos |
| --- |
| URL | tropicos.org |
| Tipi | Onlayn verilənlər bazası |
| Dilləri | ingilis dili |
| Serverin yeri | * Sent-Luis
 |
| Sahibi | Missuri Botanika Bağı |

**Tropicos** — botanikaya aid elektron məlumat bazası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Rəsmi sayt  (ing.)
# National Herbarium of Victoria

| National Herbarium of Victoria |
| --- |
|  |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölkə | * Avstraliya
 |
| Yaradılıb | 1853 |
| Ünvan | Dallas Brooks Drive & Birdwood Avenue, Melbourne VIC 3004 |
| Sayt | rbg.vic.gov.au/science/h… |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**National Herbarium of Victoria** — Avstraliyanın Viktoriya əyalətində yerləşən və 1853-cü ildə yaradılmış ən qədim elmi bitki kolleksiyası və elmi institutdur. O, Avstraliya və Okeaniya təbii biomüxtəlifliyini tədqiq edən aparıcı mərkəzlərdən biridir.

## Tarixi

National Herbarium of Victoria, Viktoriya hökumətinin ilk dövlət botaniki Ferdinand von Mueller tərəfindən 1853-cü ildə təsis edilib. Bu kolleksiya Avstraliyanın ilk herbarumu olmuş və Viktoriya əyalətinin ən köhnə elmi institutu hesab olunur.

## Kolleksiya icmalı

Herbariumda təxminən 1,56 milyon qurudulmuş bitki, göbələk və yosun nümunəsi saxlanılır. Bu, Okeaniyada ən böyük herbar kolleksiyası sayılır. Təxminən 27,000 növ Avstraliya florasına, 9,000 növ isə digər ölkələrə aiddir.
Kolleksiya 30,000-dən çox tip nümunəsini ehtiva edir və bu baxımdan Cənubi Yarımkürənin ən zəngin herbariumlarından biridir.

## Əhəmiyyətli hissələr

Herbarium, "State Botanical Collection of Victoria" adlı unikal elmi kolleksiyanı qoruyur. Bu kolleksiya həm elmi arxivləri, həm də botanik incəsənət nümunələrini əhatə edir.

1883-cü ildə herbariuma Otto Wilhelm Sonder-in şəxsi kolleksiyası da daxil edilib. Bu kolleksiya 250,000–300,000 nümunədən ibarətdir və Ferdinand von Mueller tərəfindən satın alınmışdır.

## Elmi və tədris fəaliyyəti

National Herbarium bir sıra elmi təşəbbüslərin üzvüdür:

* Australasian Virtual Herbarium — kolleksiya məlumatları açıq şəkildə paylaşılır.
* VicFlora — Viktoriya florasına dair elmi təsvirlər və taksonomik açarlar təqdim olunur.

Kolleksiya rəqəmsallaşdırılmış və indekslənmişdir: hazırda Avstraliya mənşəli nümunələrin 90%-i və beynəlxalq nümunələrin 25%-i kataloqlaşdırılmışdır.

## Bina və inkişaf mərhələləri

İlk herbarium binası 1860-cı ildə Kings Domain ərazisində inşa edilmiş, lakin 1935-ci ildə Şərəf Memorialı üçün sökülmüşdür. Hazırkı bina isə 1934-cü ildə Sir Macpherson Robertson tərəfindən maliyyələşdirilmiş və 1989-cu ildə genişləndirilmişdir.

## Tədqiqat və biomüxtəliflik mühafizəsi

Bu institut bitki biologiyası, taksonomiya və ekologiya sahəsində mühüm tədqiqatlar aparır. Herbariumda qorunan nümunələr həm tarixilik baxımından, həm də iqlim dəyişikliyi və ekoloji dəyişimlərin izlənməsi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

## Həmçinin bax

* Royal Botanic Gardens Victoria
* Australasian Virtual Herbarium
* VicFlora
* Otto Wilhelm Sonder

## İstinadlar
# World Flora Online

| World Flora Online |
| --- |
| URL | World Flora Online |
| Tipi | Ensiklopediya |
| Dilləri | İngilis |
| Müəllif (lər) | Royal Botanika Bağları, Kyu və Missuri Botanika Bağı |
| Açılma tarixi | oktyabr 2011 |
| Hazırkı statusu |
Aktiv |

**Dünya Florası Onlayn** (ing. World Flora Online) — dünyanın bitki növlərindən ibarət İnternet-toplu.

## İstinadlar

## Mənbə

* *Miller, Chuck; Ulate, William.* "World Flora Online Project: An online flora of all known plants". Proceedings of Taxonomic Databases Working Group (TDWG). 1. 23 avqust 2017: e20529. doi:10.3897/tdwgproceedings.1.20529.
* "World Flora Online: An international initiative of the Global Partnership for Plant Conservation". The World Flora Online Consortium. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2019.
* "World Flora Online". Plant Science. Missouri Botanical Garden. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2019.
* "The Plant List". Royal Botanic Gardens, Kew; Missouri Botanical Garden. 2013. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2019., *həmçinin bax:* The Plant List
# Mutasiya

**Mutasiya** (lat. mutatio — dəyişiklik) — dəyişkənlik nəticəsində meydana gələn və hər hansı əlamətə görə normal tipdən fərqlənən, irsiyyətcə dəyişmiş orqanizm forması. Mutant təbii seçmədə ilk material sayılır. Məhsuldarlığın artırılmasında və süni mutagenezin nəzəri məsələlərinin həllində mutantlardan
geniş istifadə edilir.

## Tarixi

Mutasiya orqanizmin istər somatik, istərsə də cinsiyyət hüceyrələrində əmələ gəlir. Mutasiya terminini ilk dəfə biologiyaya daxil edən Huqo-de Friz olmuşdursa, lakin bu haqqda olan anlayışa ondan da əvvəlki alimlərin əsərlərində rast gəlirik. Hələ Ç. Darvin öz əsərində bu cür gözlənilmədən, qəflətən baş verən irsi və xırda dəyişmələr haqqında yazırdı. Darvin bədəni uzun, ayaqları qısa “ankon” qoyunları, tükləri incə və uzun “moşan” qoyunları haqqında məlumat verir və bu cür dəyişilmələri “sport” və ya tək-tək baş verən dəyişkənlik adlandırırdı. Q.Friz 1880-cı ildən başlayaraq təcrübə apardığı Enotera Lamarkiana adlanan bitkilərin içərisində mutasiya baş vermiş formalar aşkar etdi. Bəzi bitkilər öz əlamətləri ilə enotera növündən elə kəskin fərqlənmişdir ki, hətta de Friz onları yeni növ adlandırmışdı.

## Mutasiyanın təsnifatı

Mutasiyalar mikroorqanizmlərdən başlayaraq insanlara qədər bütün canlılarda baş verən hadisədir. Mutasiyalar orqanizmlərin daxili və xarici orqanlarında, morfoloji əlamətlərində fizioloji funksiyalarında baş verir.

Mutasiyalar mənşə baxımından 2 cür təsnifləşdirilə bilər:

1 .spontan mutasiyalar

2 .induksiya olunan mutasiyalar .

Təbii faktorların, daxili fizioloji və biokimyəvi dəyişikliklərin təsiri altında baş verən mutasiyalara spontan mutasiyalar, müxtəlif faktorların (rentgen şüaları, kimyəvi madddələr, temperatur və s.) təsiri altında eksperimental şəraitdə əmələ gələn mutasiyalara induksiya olunan mutasityalar deyilir.

Canlılar aləmində təbii yolla baş verən mutasiyalara spontan mutasiyalar deyilir. Sonralar alimlər süni yolla da yeni müxtəlif mutagen amillərin təsirilə mutasiyalar almışlar. Belə mutasiyalar induksion mutasiyalar adlanır. Spontan və induksion mutasiyalar arasında prinsip etibarı ilə bir fərq yoxdur.

Mutasiyalar əmələ gəldiyi yerə görə generativ (cinsi hüceyrələr) və somatik (bədən hüceyrələri) mutasiyalara bölünür. Bunlardan əlavə mutasiyalar bir sıra səbəblərə görə də təsnif olunur.

Xromosomların sayı və strukturunda və ya bir sıra əsas hüceyrə orqanoidlərində baş verən dəyişikliklər mutasiyalara səbəb olur.

Genotipə görə aşağıdakı mutasiyalar var

:

1) Gen və ya nöqtəvi mutasiyalar: Xromosomlarda sitoloji görünməyən dəyişikliklərdir.

2) Xromosom mutasiyaları: xromosom daxili və xromosomlar arası dəyişilmələr.

3) Genom mutasiyaları: xromosom sayının dəyişilməsi.

4) Sitoplazmatik mutasiyalar: plazmogenlərin dəyişilməsi.

Mutasiyaların aşağıdakı tipləri ayırd edilir :

1 .Xromosom dəstinin dəyişilməsi və ya genom mutasiyaları

2 .Xromosom sayının dəyişilməsi və ya aneuploidiya

3 .Xromosomların quruluşunda baş verən dəyişikliklər, xromosomdaxili və xromosomarası mutasiyalar

4 .Gen və ya nöqtəvi mutasiyalar .

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Adaptiv radiasiya

**Adaptiv radiasiya** — eyni başlanğıcdan olan müxtəlif canlıların müxtəlif şəraitə uyğunlaşması hadisəsi. Məsələn, plasentalı məməlilərin müasir formalarından bəzilərinin Yer üzərində sürətlə hərəkət etməyə (yırtıcılar, antiloplar), ağac həyatına (sincablar, primatlar və s.), uçmağa (yarasalar), suya (balinalar, delfinlər), torpaq altına (həşəratyeyənlər) uyğunlaşması.

## Xüsusiyyətlər

Adaptiv radiasiyanı müəyyən etmək üçün dörd xüsusiyyətdən istifadə edilə bilər:

Komponent növlərinin ümumi əcdadı: xüsusilə də yeni nəsil. Qeyd edək ki, bu, ortaq bir əcdadın bütün nəslinin daxil olduğu monofiliya ilə eyni deyil.

Fenotip-mühit əlaqəsi: mühitlər və bu mühitlərdən istifadə etmək üçün istifadə olunan morfoloji və fizioloji əlamətlər arasında əhəmiyyətli bir əlaqə.

Xarakter faydası: xasiyyət dəyərlərinin müvafiq mühitlərdə performans və ya uyğunluq üstünlükləri.

Sürətli spesifikasiya: ekoloji və fenotipik fərqliliyin davam etdiyi dövrdə yeni növlərin yaranmasında bir və ya bir neçə partlayışın olması.

## Şərtlər

Adaptiv şüalanmaların ekoloji fürsət və ya yeni uyğunlaşma zonası tərəfindən yaradılması düşünülür. Ekoloji imkanların mənbələri antaqonistlərin (rəqiblər və ya yırtıcılar) itirilməsi, əsas yeniliyin təkamülü və ya yeni mühitə səpələnməsi ola bilər. Bu ekoloji imkanlardan hər hansı biri əhalinin sayının artması və rahat stabilləşdirici (məhdudlaşdırıcı) seçimlə nəticələnmə potensialına malikdir. Genetik müxtəliflik əhalinin sayı ilə müsbət əlaqədə olduğundan genişlənmiş populyasiya əcdad populyasiyasına nisbətən daha çox genetik müxtəlifliyə malik olacaqdır. Sabitləşdirici seçimin azalması ilə fenotipik müxtəliflik də arta bilər. Bundan əlavə, daha geniş resurslardan istifadə etmək üçün divergent seçimi təşviq edərək, növ daxili rəqabət artacaq. Bu ekoloji buraxılış ekoloji spesifikasiya və beləliklə adaptiv radiasiya potensialını təmin edir.

Yeni bir mühitin işğalı aşağıdakı şərtlər altında baş verə bilər:

1. Yeni yaşayış mühiti açıldı: məsələn, vulkan okeanın ortasında yeni torpaq yarada bilər. Bu, Havay və Qalapaqos kimi yerlərdə belədir. Suda yaşayan növlər üçün böyük yeni göl yaşayış mühitinin formalaşması eyni məqsədə xidmət edə bilər; Şərqi Afrika Riftini meydana gətirən və nəticədə Rift Vadisi Göllərinin yaranmasına səbəb olan tektonik hərəkət buna misaldır. Nəsli kəsilmə hadisəsi bu eyni nəticəni effektiv şəkildə əldə edə bilər, əvvəllər artıq mövcud olmayan növlər tərəfindən işğal edilmiş nişləri açır.
2. Bu yeni yaşayış yeri nisbətən təcrid olunub. Materikdə bir vulkan püskürdükdə və ona bitişik meşəni məhv etdikdə, çox güman ki, məhv edilmiş bölgədə yaşayan yerüstü bitki və heyvan növləri çox təkamül etmədən yenidən koloniyaya girəcəklər. Bununla belə, yeni yaranmış yaşayış mühiti təcrid olunarsa, onu koloniyalaşdıran növlər çox güman ki, bir qədər təsadüfi və qeyri-adi gələnlər olacaq.
3. Yeni yaşayış sahəsi geniş niş məkanına malikdir. Nadir müstəmləkəçi yalnız nişlərin olduğu qədər çox formada uyğunlaşa bilər.

## İstinadlar

## Mənbə

1. Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E. Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı, 2005, 260 s.
# Nəsil kəsilməsi

Dodo- nəsli kəsilən canlılar içərisində adı ən çox çəkilənlərdən biridir.
Nəsli kəsilən Dilophosaurus
**Nəsil kəsilməsi** — bioloji və ekoloji amillər nəticəsində bir növə və ya cinsə aid məxluqun varlığına son qoyulması, biosferin "daralması".

Bir növə aid son canlının ölümü həmin növün nəslinin kəsilməsi kimi qəbul edilir. Amma nəslin davam etməsi üçün bir növə aid edilən canlıların sayının kəskin azalması da onları nəsli kəsilən növlərə aid etməyə imkan verir.

## Həmçinin bax

* Qırmızı kitab
* Azərbaycan Qırmızı Kitabı

## İstinadlar
# Antropogenez

**Antropogenez** (yun. anthropos - insan və yun. genesis - mənşə) — insanın ictimai varlıq kimi meydana gəlməsi və inkişafı prosesi. Darvin, Haksli və Ernst Hekkel insanın üçüncü dövr ali meymunlarından əmələ gəldiyi fikirlərini irəli sürmüşlər. Engels göstərirdi ki, Antropogenezin hərəkətverici qüvvəsi qədim insanların ictimai əmək fəaliyyəti olmuşdur. Bu fəaliyyət səciyyəvi münasibətləri, mədəniyyəti yaratmış, insanın bədən quruluşunu formalaşdırmışdır. Bu,insanın Allah tərəfindən yaradılması haqqında dini-idealist fikirlərin əksi demək idi.

İnsanın meydana gəlməsi və inkişafı prosesi avstrolopiteklərin (insanın 5 milyon il bundan əvvəl yaşamış ən yaxşı əcdadlarının-qazıntı halında tapılan Cənubi Afrika meymunlarının)yer üzərində sürü halında yaşamağa,hər cür qida ilə qidalanmağa,təbii əşyalardan alət kimi (ov üçün)istifadə edilməsinə,sonra isə belə alətlərin uyğunlaşdırmağa və təsadüfən onları yenidən hazırlamağa keçmələri ilə xarakterizə olunur.Sələfləri olan paleoantroplar və yaxud neandertallar forma və vəzifəsinə görə daha mürəkkəb alətlər hazırlamış, ilk süni tikililər yaratmış,od əldə etməyi bacarmışlar. Meydana gəlmiş ictimai istehsal şüurun və nitqin yaranmasına səbəb oldu,insanın bədənini formalaşdırdı.İnsanın təşəkkülü yüz minlərlə il davam etmişdir (Cənub-Şərqi,Cənubi,Ön Asiya və Afrika). 3-cü mərhələ (ibtidai sürünün ibtidai cəmiyyətə,neandertalın müasir tipli insana çevrilməsi) 35-40 min il bundan əvvəl baş vermişdir.

## Mənbə

* Fəlsəfə Ensklopedik Lüğəti Bakı.1997 səh.35
# Bioloji müxtəliflik

**Bioloji müxtəliflik** — yer üzərində bütün canlıların — mikroorqanizm, bitki və heyvanların müxtəlifliyi deməkdir.

## Azərbaycanda bioloji müxtəliflik

Azərbaycan Respublikası Qafqaz regionunda ən zəngin təbii sərvətlərə malik ölkədir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində 9 iqlim zonası üzrə 4500 növə kimi ali bitkilər qeydə alınmışdır ki, bu da Qafqazın növ tərkibinin 64%-ni, keçmiş ittifaqın bütün florasının 24%-ni təşkil edir. Respublikada rast gələn 600 növ endemik bitkilərdən 168-i Azərbaycan, 432 növü isə Qafqaz florasına aiddir.

Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı"na 140 nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan bitki növü daxil edilmişdir. Növlərin bu kitaba düşmək ehtimalı böyükdür. Çünki, insan təbiətdən istifadədə ehtiyatsızdır.

Azərbaycan ərazisində faunanın 18 min növü qeydə alınmışdır. Müasir Azərbaycan faunası məməlilərin 97 növünü, quşların 357, balıqların 100-ə yaxın, amfibiya və reptiliyaların 67 növ və yarımnövü, həşaratların 15 minə yaxın növünü əhatə edir.

Azərbaycan Respublikasının "Qırmızı kitabı"na məməlilərin 14 (ceyran, bəbir, bezoar keçisi, dağ qoyunu və s.), quşların 36 (turac, dovdaq, ütəlği, bəzgək, ərsindimdik və s.), balıqların 5 (ilanbalığı, qızılxallı, poru və s.) amfibiya və reptiliyaların 13 (adi triton, Suriya sarımsaqiyli qurbağa, eskulap ilanı), həşaratların 40 növ və yarımnövləri (Talış kökyeyəni, Apollon, Xrizip, Talış brameyası və s.) daxil edilmişdir. Bioloji növ müxtəlifliyinin əsas səbəbi regionun geoloji tarixi və müxtəlif iqlim şəraitinin olmasıdır.

## Təbiətin qorunması

Bütün dünyada vəhşi təbiətin qorunması və öyrənilməsində xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin inkişaf etdirilməsi ekosistemin qorunub saxlanılmasında mühüm rol oynayır. Məhz, xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin fəaliyyəti nəticəsində nadir və nəsli kəsilməkdə oldan fauna və flora növlərinin qorunub saxlanılmasına imkan yaranmışdır.

## Xarici keçidlər

* Lupins
* "Practical Science"
# Kladistika

Kladistika (yun. κλάδος; *Rom: klados*; azərb. budaq‎) — orqanizmlərin ən son ümumi əcdad fərziyyələri əsasında qruplara bölündüyü bioloji təsnifata yanaşmadır. Müştərək əcdaddan təkamül keçirən orqanizmlər qrupudur.

## İstinadlar
# Yox olma hadisəsi

**Yox olma hadisəsi** (**kütləvi yox olma** və **biotik krizis** olaraq da adlandırılır) - geniş miqyasda və sürətli şəkildə Yer üzərindəki bioloji müxtəlifliyin azalmasıdır. Bu kimi hadisələr çoxhüceyrəli orqanizmlərin çoxluğunda və müxtəlifliyindəki kəskin dəyişmələrlə təyin olunur. Bu, növləşmə nisbətinə nəzərən yox olma nisbətinin artdığı zaman baş verir. Son 540 milyon ildə böyük kütləvi yox olmaların təxmin edilən sayı beşdən iyirmiyə qədər dəyişir. Bu fərqliliklərə səbəb "əsas" və ya "böyük" kimi qəbul edilən yox olma hadisələrini təsvir etmək üçün seçilən başlanğıclar və keçmiş müxtəlifliyi ölçmək üçün seçilən məlumat bazasıdır.

Çünki dünya üzərindəki çoxu müxtəliflik və biokütlə mikroorqanizm səviyyəsindədir və bu da ölçməni çətinləşdirir, qeyd olunan yox olma hadisələri ümumi müxtəliflik və həyat çoxluğundansa, rahatlıqla müşahidə olunan, biosferin bioloji olaraq kompleks komponentlərinə təsir edir. Yox olma qeyri bərabər nisbətdə baş verir. Fosil qeydlərə əsaslanan dünyadakı yox olmanın arxa plan əmsalı hər milyon ildə dəniz canlılarının təsnifat fəsillərini üçün təxminən 2-5 aralığındadır. Dəniz fosillərinin yox olma əmsalını ölçməkdə istifadə olunmasına səbəb onların qurudakı fosillərə nisbətdə daha dəqiq fosil qeydi verməsi və üstün stratiqrafik aralığa səbəb olmasıdır.

Təxminən 2.45 milyard il baş verən Böyük Oksidləşmə hadisəsinin tarixdəki ilk böyük yox olma hadisəsi olduğu ehtimal olunur. Kembri partlayışından bəri daha 5 böyük kütləvi yox olma arxa plan yox olma əmsalını əhəmiyyətli dərəcədə aşmışdır. Ən son baş verən və ən yaxşı öyrənildiyi düşünülən, bundan təxminən 66 milyon il əvvəl meydana gəldiyi qəbul edilən Təbaşir-Paleogen yox olma hadisəsi zamanın qısa geoloji periodunda heyvan və bitki növlərinin kütləvi məhvinə səbəb olan böyük miqyaslı kütləvi yox olma idi. Beş əsas kütləvi yox olmaya əlavə olaraq, tarix boyunca saysız-hesabsız kiçik ölçülü yox olma hadisələri də baş vermişdir, hətta hal-hazırda insan təsiri nəticəsində meydana gələn kütləvi yox olma 6-cı yox olma olaraq da adlanır. Kütləvi yox olmalar, əsasən, geniş kompleks orqanizmlərin artmasından əvvəl aşağı yox olma əmsallı Fanerozoy fenomen olaraq görülür.

## İstinadlar