Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Filogenetika

**Filogenetika** və ya **filogenetik sistemləşdirmə** — müasir və nəsli kəsilmiş canlılar arasında, təkamül üzrə mövcud olan qarşılıqlı əlaqələri müəyyənləşdirən və identikləşdirən bioloji sistemləşdirmə sahəsidir. Təkamül nəzəriyyəsi iddia edir ki, individlər və ya növlər arasında olan oxşarlıq, əksər hallarda onların eyni mənşəli olmalarına və ya əcdadlarının eyni olmasına işarədir. Buna görə də, filogenetika ilə müəyyən edilən qarşılıqlı əlaqələr, adətən bioloji növün filogenezini və təkamül tarixini təsvir edir. Filogenetik taksomaniya filogenetikadan yaransa da, onun məntiqi davamı deyil. Filogenetik taksomaniya orqanizmlərin təkamül münasibətlərinin səviyyəsi üzrə təsniləşdirilməsi ilə məşğul olur.

## Filogenetik ağac

Filogenetik ağac
Sistem taksonlar arasındakı qarşılıqlı əlaqəni təsvir edir və canlı orqanizmlərin təkamül tarixini başa düşməyə imkan verir. Alimlər tarixi göstəricilər əsasında həyatın tarixi barədə hipotez, fərziyyə və modellər hazırlayır.Filogenetikada təkamül üzrə növlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə filogenetik ağac adlanan qrafiklə vizual şəkildə təsvir olunur.

Filogenetik ağac nümunəsi

* Qovşaq: taksomonik vahidi göstərir. Bu həm mövcud olan qrup, həm də onun əcdadı ola bilər.
* Budaq: taksonlar arasında qarşılıqlı əlaqəni müəyyən edir
* Topologiya: ağacın budaqlanması qaydası:
* Budağın uzunluğu: taksonlar arasında baş vermiş dəyişiklikləri sayını göstərir
* Kök: baxılan orqanizmlərin hamısının əcdadı
* Miqyas: orqanizmlər və ya genlərin ardıcıllığı arasındakı fərqlər
* Klada: iki və ya daha artıq takson və ya DNT-si özünün əcdadını və ondan törəyən bütün nəsilləri özündə ehtiva edən qrup.
* Operativ taksonomik vahid (ОТЕ, OTU): aparılan tədqiqatın mefəssəlliyi, məs., fərd, növ, cins və ya bakteriya xətti.
# Bioloji təsnifat

Elmi təsnifatın müxtəlif səviyyələri.

---

Bioloji təsnifatın əsas səkkiz taksonomik kateqoriyası. Aralıq kateqoryalar göstərilməmişdir.
**Bioloji təsnifat** və ya **sistematika** — canlı orqanizmləri təsnifləndirilməsi prinsiplərinin işlənib hasırlanması və bu prinsiplərin orqanik aləmin sisteminin qurulmasına praktik tətbiqinə dair elmi intizam. Təsnifləndirmə dedikdə bütün mövcud olan və nəsli kəsilmiş orqanizmlərin təsviri və sistemdə yerləşdirilməsi başa düşülür.

## Həmçinin bax

* Tritoniya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Taksonomiyaya giriş ingilis dilli vikipediyada (ing.)
* Orqanik aləmin təsniflənməsi
* Society of Australian Systematic Biologists
* Society of Systematic Biologists

|  |
| --- |
| **Taksomaniya ranqları** |
|
Aləmüstü (domen) —
**Aləm** —
Yarımaləm —
Tipüstü/Şöbəüstü —
Tip/**Şöbə** —
Yarımtip/Yarımşöbə —
Sinifüstü —
**Sinif** —
Yarımsinif —
İnfrasinif —
Dəstəüstü/Sıraüstü —
**Dəstə**/**Sıra** —
Yarımdəstə/Yarımsıra —
İnfradəstə —
Fəsiləüstü —
**Fəsilə** —
Yarımfəsilə —
Tribaüstü —
**Triba** —
Yarımtriba —
**Cins** —
Yarımcins —
Seksiyaüstü —
Seksiya —
Yarımseksiya —
Cərgə —
Yarımcərgə —
**Növ** —
Yarımnöv —
Varitet/Müxtəliflik —
Yarım müxtəliflik —
Forma —
Yarımforma |
| Taksonomiya — Binominal nomenklatura |
# Teist təkamül

Teist təkamül (Tanrıya bənzər təkamül, təkamül kreativizmi), klassik dini təlimlərdəki Tanrı və yaradılışı müasir elmi anlayışdakı bioloji təkamül nəzəriyyəsinə uyğun edən bir görüşdür. Teist təkamül elmi bir nəzəriyyə deyil, təkamül elmini və bəzi dini izahları əlaqələndirən bir görüşdür. Bu şəkildə teistik təkamül nəzəriyyəsinə baxanlar dinlə elm arasındakı qarşıdurmanı rədd edir və yaradılışın təkamül izahının dini baxımdan problemli olmadığını düşünürlər.
# Təbiət yoxsa tərbiyə

XX əsrdə doğuş zamanı bir-birindən ayrı qalan əkizlər üzərində aparılan tədqiqatlar təbiət yoxsa tərbiyəməsələsi ilə bağlı müzakirələrə daha yaxşı fikir yürütməyə kömək etdi. Belə ki, birlikdə böyüdülmüş eyni əkizlər kimi, doğulduğu andan bəri bir-birindən ayrı böyüdülmüş əkizlər də oxşar davranış və psixoloji xüsusiyyətlərdə malik olurlar.
**Təbiət, yoxsa tərbiyə** — biologiyada və cəmiyyətdə taleyi təyin edən iki rəqabətli amil: genetika (təbiət) və ətraf mühit (tərbiyə) arasında tarazlıq haqqında uzun müddətdir davam edən mübahisə. İngilis dilində bununla bağlı işlənən "nature and nurture" alliterativ ifadəsi ən azı Yelizaveta dövründən istifadə olunur və kökləri orta əsr fransız dilinə gedib çıxır.

İki anlayışın bir-birini tamamlayan birləşməsi qədim anlayışdır (q.yun. ἁπό φύσεως καὶ εὐτροφίας). Təbiət insanların ilkin təsir kimi düşündüyü şeydir, genetik irsiyyət və digər bioloji amillərdən təsirlənir. Tərbiyə ümumiyyətlə konsepsiyadan sonra xarici amillərin təsiri kimi qəbul edilir, məsələn, məruz qalma, təcrübə və öyrənmə məhsuludur.

Müasir mənada ifadə, irsiyyət və ətraf mühitin sosial tərəqqiyə təsirini müzakirə edərkən, yevgenika və davranış genetikasının müasir banisi Viktoriya dövrü polimatı Frensis Qalton tərəfindən populyarlaşmışdır. Qalton, təkamülçü bioloq Çarlz Darvinin *Növlərin mənşəyi* əsərindən təsirlənmişdir.

İnsanların davranış xüsusiyyətlərinin hamısını və yaxud demək olar ki, hamısını "tərbiyə"dən əldə etməsi fikri 1690-cı ildə Con Lokk tərəfindən *tabula rasa* ("boş və ya ağ lövhə") adlandırıldı. İnsanın davranış xüsusiyyətlərinin demək olar ki, yalnız ətraf mühitin təsirindən inkişaf etdiyini güman edən insan inkişafı psixologiyasında boş bir *fikir* XX əsrin böyük bir hissəsində geniş yayılmışdı. İrsiyyətin təsirinin "ağ lövhə" inkarı ilə həm ekoloji, həm də irsi xüsusiyyətləri qəbul edən baxış arasında mübahisə çox vaxt *təbiətlə* tərbiyə baxımından aparılır. İnsan inkişafı ilə bağlı bu iki ziddiyyətli yanaşma XX əsrin ikinci yarısında tədqiqat gündəmləri üzərində ideoloji mübahisənin əsasını təşkil edirdi. Həm "təbiət", həm də "tərbiyə" amillərinin əhəmiyyətli dərəcədə, çox vaxt ayrılmaz şəkildə töhfə verdiyi aşkar edildiyindən, bu cür fikirlər XXI əsrdə insan inkişafının əksər alimləri tərəfindən sadəlövh və ya köhnəlmiş hesab olundu.

Beləliklə, təbiətin tərbiyəyə *qarşı* güclü dixotomiyasının bəzi tədqiqat sahələrində məhdud əhəmiyyətə malik olduğu iddia edilmişdir. Özünütərbiyədən göründüyü kimi təbiət və tərbiyənin bir-birinə daim təsir etdiyi yaxın əks əlaqə dövrələri tapıldı. Ekologiya və davranış genetikasında tədqiqatçılar tərbiyənin təbiətə mühüm təsiri olduğunu düşünürlər. Eynilə, digər sahələrdə, epigenetikada və ya dölün inkişafında olduğu kimi, irsi və qazanılmış əlamət arasındakı bölünmə xətti qeyri-müəyyən olur.

## İstinadlar
# Qədim yunan dili

| Qədim yunan dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα (γλῶττα) |
| Region | Aralıq dənizi regionu |
| Status | klassik |
| Ölü dil | IV əsrdə yunan dilinə çevrilmişdir |
| Təsnifatı |
| Kateqoriya |
Avrasiya dilləri |
| Avrasiya dilləri
Hind-Avropa dilləri
yYunan dilləri
qədim yunan dili |
| Yazı | yunan əlifbası, B xətt yazısı |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | qyd 186 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 | grc |
| ISO 639-3 | grc |
| Ethnologue | grc |
| IETF | grc |
| Glottolog | anci1242 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Qədim yunan dili** (ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα) — hind-avropa dil ailəsinə aid olan dil, yunan dilinin ilk variantı. Bizim eradan əvvəl ikinci minilliyin sonundan bizim eranın V əsrinə qədər yunan dili arealında yayılmışdı.

Dilin inkişafının aşağıdakı dövrlərini ayırırlar: *proyunan* (e.ə.XX əsr - e.ə.XVII əsr), *miken* (e.ə.XVI əsr- e.ə.XII əsr), *postmiken* (e.ə.XI əsr - e.ə.IX əsr, *arxaik* (e.ə. VIII əsr - e.ə.VI əsr), *klassik* (e.ə.V əsr - e.ə.IV əsr), *ellinist* (e.ə. III əsr - e.ə.IV əsr); dilin inkişafının hər mərhələsində əhəmiyyətli dialektləri mövcud idi.

Qədim yunan dilində Homerin məşhur «İliada» və «Odissey»i, həmin dövrün filosoflarının və yazıçılarının digər əsərləri yazılıb. O dildə Makedoniyalı İskəndərin imperiyasında danışırdılar, o Roma imperiyasının ikinci rəsmi dili idi, Orta əsrlərdə Bizantiyanın ədəbi dilinə çevrildi. Müasir yunan dili bu dildən törəmişdir.

## Əlifbası

**Αα** — Alfa, **Ββ** — Beta, **Γγ** — Qamma, **Δδ** — Delta, **Εε** — Epsilon, **Ζζ** — Dzeta, **Ηη** — Eta, **Θθ** — Teta, **Ιι** — Yota, **Κκ** — kappa, **Λλ** — lyambda, **Μμ** — Myu, **Νν** — Nyu, **Ξξ** — Ksi, **Οο** — Omikron, **Ππ** — Pi, **Ρρ** — Ro, **Σσς** — Siqma, **Ττ** — Tau, **Υυ** — İpsilon, **Φφ** — Fi, **Χχ** — Xi, **Ψψ** — Psi, **Ωω** — Omeqa.

## Ədəbiyyat

* Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990.
* Ф. Вольф, Н. К. Малинаускене. Древнегреческий язык: начальный курс. В трех частях (часть 1 часть 2). — М., 2004.
* Козаржевский А. Ч.Учебник древнегреческого языка. — М., 1975 (2-е, исправленное и дополненное, издание — 1981).
* Славятинская М. Н. Учебник древнегреческого языка Arxivləşdirilib 2007-04-17 at the Wayback Machine. — М., 2003
* Соболевский С. И. Учебник древнегреческого языка. — М., 1948.
* Чёрный Э. Греческая грамматика. М: Академический проект. М. 2008. 800 с.
* Шантрен П. Историческая морфология греческого языка. — М., 1953.

### Lüğətlər

* MORPHOLOGIA GRAECA
* Древнегреческо-русский словарь под ред. И. Х. Дворецкого. В 2 томах. — М., 1958. — На сегодняшний день самый объемный древнегреческо-русский словарь.
* Древнегреческо-русский словарь под ред. А. Д. Вейсмана. — Дореволюционный словарь, переиздан в 1991 году Греко-латинский кабинет Ю. Шичалина.
* Греческо-русский словарь Нового Завета
* Греческий и древнегреческий словарь перевода с английского
* Древнегреческо-русский словарь Arxivləşdirilib 2012-04-29 at the Wayback Machine под ред. И. Х. Дворецкого, онлайн
# Elmi metod

Cozef Rayt. Hava nasosu ilə quş üzərində təcrübə (1768)
**Elmi metod** — elmi ictimaiyyətin öz fəaliyyətində rəhbər tutduğu kateqoriyalar, dəyərlər, tənzimləmə prinsipləri, əsaslandırma üsulları, nümunələr və s. sistemi.

Metod hadisələrin öyrənilməsi, sistemləşdirilməsi, yeni və əvvəllər əldə edilmiş biliklərin korreksiyası üsullarını əhatə edir. Əqli nəticələr obyekt haqqında empirik (müşahidə edilə bilən və ölçülə bilən) məlumatlara əsaslanan mülahizə qaydaları və prinsiplərindən istifadə etməklə aparılır. Müşahidələr və təcrübələr məlumat əldə etmək üçün əsasdır. Müşahidə olunan faktları izah etmək üçün fərziyyələr irəli sürülür və nəzəriyyələr qurulur, onların əsasında öz növbəsində öyrənilən obyektin modeli qurulur.

Elmi metodun mühüm cəhəti, onun hər hansı bir elm üçün ayrılmaz hissəsi nəticələrin subyektiv şərhini istisna edən obyektivlik tələbidir. Heç bir izah, hətta nüfuzlu alimlərdən gəlsə belə, təbii qəbul edilməməlidir. Müstəqil yoxlamanı təmin etmək üçün müşahidələr sənədləşdirilir və bütün ilkin məlumatlar, metodlar və tədqiqat nəticələri digər alimlərə təqdim olunur. Bu, təkcə eksperimentləri təkrarlamaqla əlavə təsdiq əldə etməyə deyil, həm də sınaqdan keçirilən nəzəriyyəyə münasibətdə eksperimentlərin və nəticələrin adekvatlıq (əsaslılıq) dərəcəsini tənqidi qiymətləndirməyə imkan verir.

## Həmçinin bax

* Elm
* Metodologiya

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Bioloji takson

**Bioloji takson**, Takson , aləmdən yarımnövə qədər iyerarxiyada düzülmüş canlıların təsnifatındakı bütün vahidlərin ümumi adıdır .

Qızılcalar, quşlar, xordatlar, orqanizmlər qrupuna aiddir. Əgər belə bioloji qrup təsnifat mərhələlərində fərqləndirici xüsusiyyətlərinə görə bioloq tərəfindən kifayət qədər fərqli hesab edilirsə, onda orqanizm takson adlanır. Takson, müəyyən bir kateqoriyaya daxil olacaq qədər fərqli fərqlərə malik olan hər hansı bir sıradan (cins, növ, yarımnöv və s.) taksonomik qrupdur .

Taksonomik addımlarda (kateqoriya) taksonomik vahidlər (taksonlar) cədvəldə göstərildiyi kimi çeşidlənə bilər. Üst kateqoriyalardakı taksilərə daha aşağı olan taksonlar daxildir. Həmçinin, məsələn, filialda bir və ya bir neçə sinif; Bir sinifdə bir və ya bir neçə komanda ola bilər. Eyni şey ailələr, cinslər və növlər üçün də keçərlidir.

## İstinadlar
# Ogüsten Piram Dekandol

| Oqüsten Piram Dekandol |
| --- |
| fr. Augustín Pyrámus (Pyráme) de Candólle |
|  |
| Doğum tarixi | 4 fevral 1778 |
| Doğum yeri | Cenevrə |
| Vəfat tarixi | 9 sentyabr 1841  |
| Vəfat yeri | Cenevrə |
| Uşağı | * Alfons de Kandol
 |
| Elm sahəsi | Botanika |
| Elmi dərəcəsi | * tibb doktoru[d] (1804)
 |
| İş yerləri | * Cenevrə Universiteti,
* Monpelye Universiteti
 |
| Təhsili | * Sorbonne Paris Universiteti,
* Cenevrə Universiteti
 |
| Üzvlüyü | * Niderland Kral İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Turin Elmlər Akademiyası (1805-ci ildən),
* Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası (1818-ci ildən),
* London Kral Cəmiyyəti (1822-ci ildən),
* Peterburq Elmlər Akademiyası (1835-ci ildən)
 |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Oqüsten Piram Dekandol** (fr. Augustín Pyrámus (Pyráme) de Candólle) (4 fevral 1778, Cenevrə, — 9 sentyabr 1841, Cenevrə) — İsveçrə və Fransa botaniki.

## Dekandolun şərəfinə adlandırılmış taksonlar

* Candolleaceae F.Muell. fəsiləsi, sinonimi: Stylidiaceae R.Br.
* Candollea Baumg. cinsi, sinonimi: Menziesia Sm.
* Candollea Labill. cinsi, sinonimi: Stylidium Sw. ex Willd.
* Candollea Mirb. cinsi
* Candollea Steud. cinsi, sinonimləri: Decandolia T.Bastard, Agrostis L.
* Candolleodendron R.S.Cowan

## Ədəbiyyat

* *Bishop of Norwich*. Augustin-Pyramus DeCandolle. Proceedings of the Linnean Society of London, v. I:142-145. 1842. (ing.)
* *John Briquet*. Biographies des Botanistes a Genève. Berichte der Schweizerischen Botanischen Gesellschaft, v. 50a:114-130. 1940. (fr.)
* *George B. Emerson*. A Notice of Prof. Augustin Pyramus DeCandolle. The American Journal of Science and Arts, v. 42:217-227. 1842. (ing.)
* *Asa Gray*. Augustin-Pyramus De Candolle. The Journal of Botany, v. I:107-120. 1863. (ing.)
* *P. E. Pilet*. Augustin-Pyramus De Candolle. Dictionary of Scientific Biography, v. III: 43-45. 1971. (ing.)

## İstinadlar

* Биография на сайте *Missouri Botanical Garden* (ing.)
# Con Lindli

| Con Lindli |
| --- |
| ing. John Lindley |
|  8 fevral 1799 – 1 noyabr 1865 |
| Doğum tarixi | 8 fevral 1799 |
| Vəfat tarixi | 1 noyabr 1865  |
| Vəfat yeri | * Ternem-Qrin[d], Böyük London, İngiltərə, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı
 |
| Dəfn yeri | * Akton[d]
 |
| Elm sahəsi | Botanika |
| İş yeri | * London Universitet Kolleci
 |
| Üzvlüyü | * London Kral Cəmiyyəti,
* Prussiya Elmlər Akademiyası,
* Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası,
* Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası,
* Bavariya Elmlər Akademiyası
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

| Canlı təbiətin sistematiki |
| --- |
|
Tədqiqatçı, botanika taksonlarını təsnif edən. Beynəlxalq Botaniki Adlandırma Kodeksində bu ad qısaldılmış şəkildə belə göstərilir: **"Lindl."**. **Bu cür taksonlar** IPNI saytında **Şəxsi səhifə** IPNI saytında

 |

**Con Lindli** (**Con Lindley**) (ing. John Lindley; 5 fevral 1799[…] – 1 noyabr 1865[…], Ternem-Qrin[d], Böyük London) – İngiltərə botaniki.

## Əsərləri

* Digitalium Monographia, London, 1821, 28 cədvəllə (lat.)
* Synopsis of the British Flora, 1829 (ing.)
* First principles of Botany (ing.); (1852-ci ildə Elements of Botany)
* The fossil Flora of Great-Britain, London, 1831—1837 (ing.)
* Nixus plantarum", London, 1833 (lat.)
* Flora medica, 1838 (lat.)
* Sertum orchidaceum, 1838 (lat.)
* The theory of horticulture, 1840 (ing.)
* Pomologia Britannica, 1841 (lat.)
* The vegetable Kingdom, London, 1845—1847 (ing.)
* The flower garden, London, 1851—1853 (ing.)

## Xarici keçidlər

* John Lindley John Lindley's work on orchids
* Books by John Lindley at the Biodiversity Heritage Library
# Anatomiya

**Anatomiya** — orqanizmin orqanlarının, toxumalarının, hüceyrələrinin quruluşunu və formasını öyrənən elm. Anatomiya sözü yunanca "anatemno" sözündəndir və mənası "yarıram" deməkdir.

Heyvanlar ilə əlaqədar Heyvan anatomiyası (zootomy) bitkilərlə əlaqədar Bitki anatomiyası (phytonomy) deyilir ki, iki alt budağa bölünür.

Bu bilik budaqlarından biri insan anatomiyasıdır ki, insanın orqanlarının necə düzülməsini və onların insan həyatındakı funksiyasını öyrənir.

XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə **Təşrihül-bədən** (تشریهول-بده‌ن) adlandırılmışdır.

Anatomiyanın qolları bunlardır:

* Bitkilərin anatomiyası
* Heyvanların anatomiyası
* İnsanın anatomiyası.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Anatomiya bilgisi
* Azərbaycanda elmi anatomiyanın banisi
* AZeRBAYCAN TIBB UNIVERSITETI
* Anatomiya
# Cinsiyyət üzvləri

**Cinsiyyəti üzvləri** cinsi çoxalma orqanlarıdır. Adətən heyvanların cinsi çoxalma orqanları belə adlanır, bitkilərin çoxalma orqanları isə generativ orqanlar adlanır. Cinsiyyət orqanları reproduktiv sistemi təşkil edir. Kişilərdə xayalar, qadınlarda yumurtalıqlar başlıca cinsiyyət orqanlardır. Hər iki cinsdə doğulanda görünən orqanlara xarici cinsiyyət orqanı və ya genitaliya, daxili cinsiyyət orqanı isə ikinci dərəcəli cinsiyyət orqanı adlanır.

Heyvanlarda cinsiyyət üzvlərinə cinsi vəzilər (xayalar və yumurtalıqlar), reproduktiv kanallar (vas deferens və yumurtalıqlar), bir sıra "əlavə formasiyalar" (müxtəlif növ vəzilər, həmçinin seminal bursalar və spermaqəbuledicilər) və kopulyar orqanlar daxildir. Bundan əlavə, dişi heyvanların hamiləlik orqanları (rüşeym daşımağa xidmət edən) var ki, onlar da cinsi hesab olunur.

Cinsi vəzilər cinsi hüceyrələri (və ya qametlər) istehsal edir. Qadın cinsiyyət vəziləri yumurta əmələ gətirir və yumurtalıqlar adlanır, kişi cinsiyyət orqanları isə sperma əmələ gətirir və xaya adlanır. Bundan əlavə, cinsiyyət vəziləri cinsi hormonlar istehsal edir.

Qadın cinsi hüceyrələri yumurta kanalları vasitəsilə, kişi cinsi hüceyrələri isə vas deferens vasitəsilə xaric edilir. (Baxmayaraq ki, bu məqsədlə ifrazat orqanlarının ifrazat kanallarından istifadə edən heyvanlar var. Məsələn, süngərlərdə və bəzi kirpikli qurdlarda cinsiyyət vəziləri ayrı-ayrı orqan kimi yoxdur. Onların cinsi hüceyrələri parenximada səpələnib ağız boşluğundan və ya ağız boşluğundan çıxır. bədən divarındakı boşluqdan).

Kopulyator orqanlar da kişi və qadın olmaqla bölünür. Birincisi spermanı daxil edir, ikincisi onu qəbul edir və bəzi hallarda həyati fəaliyyətini dəstəkləyərək müəyyən müddətə saxlayır. Bir sıra quşlar, balıqlar, qurdlar, mollyuskalar və buğumayaqlılar, demək olar ki, bütün sürünənlər (xatteriya istisna olmaqla) və bütün məməlilər cütləşmə orqanlarına malikdir.

## İstinadlar
# Embriologiya

Rüşeymin və ya embrionun inkişafını öyrənən bir elm sahəsi. İstənilən orqanizm ilkin inkişaf mərhələsində rüşeym adlanır. Embrioloji inkişaf bioloji inkişafın ilkin mərhələsi sayılır.

Embriologiya canlı orqanizmin aşağıdakı mərhələlərinin- hematogenez, mayalanma və ziqotanın əmələ gəlməsi, bölünməsi, differensial toxumaların əmələgəlmə və orqanların inkişafı prosesini — orqanogenezi, morfogenezi, regenerasiyanı öyrənir.

Morula, 8 hüceyrə mərhələsi
**1** — morula, **2** — blastuis
## İstinadlar
# Fiziologiya

|  |
| --- |
| Fiziologiya |
| Elm sahəsi → öyrənir |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Biologiya |  → *Canlı təbiəti* |

|  |  |
| --- | --- |
| Ümumi biologiya |  → *Canlı sistemlərin ümumi xüsusiyyətlərini* |

|  |  |
| --- | --- |
| Fiziologiya |  → *Orqanizmlərin fəaliyyətini* |

 |
| Yarımbölmə → öyrənir |

**Fiziologiya** (yunan dili φύσις — təbiət və λόγος — bilik sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir) — müxtəlif səviyyəli bioloji sistemlərin fəaliyyəti və tənzimlənməsi, həyati proseslərin normadakı sərhədlərini (bax: normal fiziologiya) və onlardan kənaraçıxmaları (bax: patofiziologiya) öyrənən elm. Fiziologiya canlı orqanizm və onun həyat fəaliyyəti haqqında olan elmdir. Fiziologiya canlı orqanizmin fəaliyyətlərinin icra mexanizmini açmaqla, onlar arasındakı əlaqəni, təkamülünü və fərdi inkişaf proseslərini öyrənir. Fiziologiyanın öyrənmə obyekti canlı orqanizmdir. Bioloji elmlərə aid olub, bütöv orqanizmin və onu təşkil edən orqan, toxuma və hüceyrələrin struktur elementlərinin həyat fəaliyyətinin, bu fəaliyyətin səbəb və mexanizmlərini müəyyən etməklə orqanizm ilə xarici mühit arasındakı əlaqəni öyrənir. Fiziologiyanın iki sərbəst elm sahəsindən ibarətdir:

1. *Bitki fiziologiyası*
2. *İnsan və heyvan fiziologiyası*

## Fiziologiyanın inkişaf tarixi

Qədim fiziologiyanın inkişafı – Fiziologiyanın tarixi çox qədimdir. Onun əsasını eramizdan əvvəl Çində, Hindistanda, Yunanistanda və s. yaşamış filosoflar və həkimlərin anatomiyası və fiziologiyaya aid bəzi təsəvvürləri təşkil edir. Eramızdan 400 il əvvəl yaşamış Hipokrat (460–377) təbabətə aid qiymətli məlumatlar vermişdir. O, insanın bədən quruluşunu , kəllənin örtük sümüklərini öyrənmiş , bəzi cərrahi əməliyyatlar aparmış , şişlərin və çıxıqların müalicə üsullarını göstərmişdir. Azərbaycan fiziologiyasının inkişafı. Azərbaycan fiziologiya məktəbin təşkilində və ilk fizioloqların hazırlanmasında Pavel Yuryevic Rostovsev 1877-ci il Moskva da anadan olmuşdur. O ,1901-ci ildə Peterburq Hərbi –Tibb akademyasını bitirdikdən sonra fiziologiya kafedrasında əmək fəaliyyətinə başlamışdır.Косицкий Г.И.Физиология человека.-Москва,1985.

## İnsan və heyvan fiziologiyası aşağıdakı bölmələrə ayrılır

1. Ümumi fiziologiya
2. Müqayisəli fiziologiya
3. Xüsusi fiziologiya

**Ümumi fiziologiya**-orqanizmdə , o cümlədən hüceyrə daxilində gedən prosesləri və bunlar arasındakı qarşılıqlı funksional dəyişikliklərin ümumi qanunauyğunliqlarını öyrənir.
**Müqayisəli fiziologiya**- öz fəaliyyətini müxtəlif inkişaf mərhələlərindəki spesifik xüsusiyyətlərinə həsr edir. Müxtəlif zooloji qruplara aid canlının həyat fəaliyyətinin qanunauyğunluqlarını öyrənən təkamül fizioloji müqayisəli fizioson pilləsidir. Təkamül fiziologiyası,ekologiya,ontologiya və paleofiziologiya bölmələri vardır.
**Xüsusi fiziologiya**-müxtəlif orqan və sistəmlərinin funksiyalarını, onlar arasındakı qarşılıqlı əlaqəni, daxili və xarici amillərdən asılığını, orqanizmin davranışını və s. öyrənir.

## İstinadlar
# Davranış

**Davranış** — ən geniş mənasıyla fərdin hər hansı bir situasiya qarşısındakı total reaksiyası.

Müəyyən bir davranış forması mühit və ya fərdlə mühit arasındakı əlaqə üzərində bəzi təsirlər yaradaraq situasiya dəyişdirər. Psixologiya artıq bir davranış elmi olaraq təyin olunmaqdadır. Bu düşüncə Con Votson tərəfindən ortaya atılmışdır. Votson, psixologiyanın obyektiv bir elm ola bilməsi üçün, yalnız birbaşa müşahidə və ölçülə bilən fenomenlərin ələ alınması lazım olduğunu irəli sürmüşdür, Votsona görə davranış, şərtli refleks törəyən və doğuşdan gələn bəzi mühərrik və guddesel reaksiya formalarına görə ibarət olan inteqrasiya xasiyyət sistemlərindən ibarətdir. Danışılan dillə bağlı xasiyyətlər, "emalı" bir xüsusiyyət daşıyabilmələrindən ötəri, xüsusilə vacibdir. Hələ ki, davranışçı ənənə və xüsusilə laboratoriya təcrübələrinin üzərində qurulub; lakin müasir experimenter psixoloqlar davranış daha ümumi təsvirlər meylində olub öyrənmə və motivasiya kimi proseslərlə əlaqədar nəzəri şərhlərini hipotetik, üzəri örtülü dəyişkənlərlə dilə gətirərlər.

## Davranış pozğunluğu

ABŞ ədəbiyyatında hər hansı tipdə bir funksiya anormallığını təyin ümumi bir termin olaraq istifadə olunur; lakin İngiltərədə psixiatrik istifadəsi daha məhduddur. Çox vaxt, sözü edilən davranış və ya "hərəkətin" ictimai və ya etik baxımlardan bir qiymətləndirilməsi həyata keçirilir. Beləcə "davranış" termini bəzi psikopatik nəfərlik formaları üçün, ümumiyyətlə də uşaqlarda görülən və isyankar təcavüzkar (aqressiv) davranış, oğurluq və məktəbdən qaçma simptomları ilə təzahür edən bir psixiatrik pozuqluq kateqoriyası üçün istifadə edilməkdədir. Daha dar bir mənada , bir xəstənin açıq davranışlarında əks olunan bütün psixiatrik xəstəliklər, istər "tik" kimi spesifik bir xüsusiyyət olsun, istər ağlına gələni etmək kimi ümumi bir xüsusiyyət olsun, çox dəfə diaqnoz baxımından əhəmiyyətlidir.

## Həmçinin bax

* Aqonist davranış

## Mənbə

* Davranış hakkında ansiklopedik bilgi  (türk.)