Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Günəş təqvimi

| Təqvim |
| --- |
| Təqvim haqqında |
| Təqvim tipi |
Günəş, Ay, Ay-Günəş |
| Təqvim dövrü |  | Uzun illərin daxil edilməsi |  |
|

---

 |
| Digər təqvimlər |
| Armelin · Assuriya · Astek · Benqal · Berber · Bəhai · Budda · Babil · Bizans · Vyetnam · Gilburd · Hind · Holosen · Qafqaz Albaniyası · Qriqori · Gürcü · Qədim yunan · Qədim Misir · Qədim hind · Qibti · Qədim Çin · Qədim fars · Qədim slavyan · Yəhudi · Zərdüşt · Hindistan · İnk · Hicri-qəməri ·Hicri-şəmsi · İrland · Çin · Kont · Malay · Mayya · Nepal · Yuli · Roma · Rumi · Simmetrik · Tamil · Tay Günəş · Tibet · Üçmövsümlü · Türkmən · Universal · Fransız · Xanaane · Xani · Çuçxe · İsveç · Şumer · Efiopiya · Yava · Yapon |

**Günəş təqvimi** — müasir dövrdə təqvimin daha geniş yayılmış növü.

Miladdan 2780 il öncə Misir kahinləri tərəfindən 365 gündən ibarət il təqvimi hazırlandı.

İlk Günəş təqvimini qədim misirlilər yaratmışlar. Herodotun məlumatına görə "Qara torpağın" sakinləri ilin uzunluğunu müəyyən edə bilmişlər (365,25 günəş sutkası). Onlar təqvimi yaradarkən Günəşin nəzərdə tutulan nöqtədən çıxması ilə Sirus ulduzunun (70 gecə yoxa çıxdıqdan sonra) görünməsi və Nil çayının daşqınnlarının başlanmasının eyni vaxtda düşdüyünə dair müşahidələrinə əsaslanmışlar. Misir təqviminə əsasən il 365 gün, hər dörd ildən bir isə 366 gün hesablanırdı. İl dörd fəslə, 12 aya bölünürdü. Artq qalan 5 gün isə ilahələrin şərəfinə bayram edilirdi.

Ay təqvimi üzrə ilin uzunluğu 354 gecə-gündüzə bərabərdir. Ay təqvimi Günəş təqvimindən 11 gecə-gündüz qısadır.

Fəsillərin hərəsi üç ay hesablanmış və bu bölgü əsasən təsərrüfatla əlaqələndirilmişdir.

## Mənbələr

* Tarix.info Arxivləşdirilib 2013-08-09 at the Wayback Machine

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Fəsil

**Fəsil**, **mövsüm** ya da **sezon** — ilin şərti olaraq bölündüyü 4 dövr.
Mövsümlərin bölünməsi müxtəlif cür aparılır:

Təqvim üzrə mövsümlər – dünyanın əksər ölkəsində ilin hər biri 3 təqvim ayına bərabər olan 4 mövsümə bölünməsi qəbul edilib.

Astronomik mövsümlər - gündönümündən (yay və qış) və gecə-gündüzün bərabərləşməsinə uyğun bölünür.

Fenologiya - mövsümlərin müddəti təbiət hadisələrinə uyğun olaraq bölünür (təbiətdə iqlimin mövsümi dəyişikliyinə uyğun).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

## Təqvim üzrə mövsümlər

Fəsilləri dövrü belədir : qış payız yaz yay .İlin fəsilləri belə dövr edir: Qış Payız Yaz Yay .Orta en dairələrində il formal olaraq təqribən 4 bərabər hissəyə bölünür. Şimal yarımkürəsinin əksər ölkələrində fəsillərin başlama və bitmə vaxtı aşağıdakı kimi qəbul edilib:

* Yaz — 21 mart — 22 iyun
* Yay — 22 iyun — 23 sentyabr
* Payız — 23 sentyabr — 22 dekabr
* Qış — 22 dekabr — 21 mart

Cənub yarımkürəsində isə bu, aşağıdakı kimi qəbul edilir:

* Yaz — 23 sentyabr — 22 dekabr
* Yay — 22 dekabr — 21 mart
* Payız — 21 mart — 22 iyun
* Qış — 22 iyun — 23 sentyabr
# Ayın fazaları

Ayın fazaları
**Ayın fazaları** — Günəşin Ayı işıqlandırmasının periodik olaraq dəyişməsi vəziyyətləri.

Ayın fazaları, Yerdəki müşahidəçinin gördüyü Ayın görünən üzünün, Ayın tam görünən səthinə nisbətini göstərir. Ay Yer kimi, özü işıq şüalandırmır. Səthinə düşən Günəş şüalarını əks etdirməklə işıqlanır. Bu səbəbdən, Ayın Yer və Günəşə görə mövqeyindən asılı olaraq müəyyən bir hissəsi işıqlı qalan səthi isə qaranlıq görünür.

Ay, Hilal, Aypara və Bədirlənmiş ay formasında görünür ki, bunlara Ayın fazaları deyilir.

Ayın görünən üzünün bütöv şəkildə işıqlanması-Bədirlənmiş ay adlanır, bu faza Ayın Yerə baxan üzünün Günəşin qarşısında gəldiyi vaxtda baş verir.

Ay Günəşlə Yer arasında olduqda Ayın görünən üzü tamamilə işıqsız qalır və Yerdən görünmür bu hala Yeni Ay fazası deyilir. Təqribən 2 həftədən sonra Ay tədricən Bədirlənmiş Ay fazasına gəlir. İlk Yeni aydan 29,5 gün sonra Ay təkrar Yerlə Günəş arasındakı yerinə qayıdır və təkrar Yeni Ay müşahidə olunur.

## Fazaların təbiəti

Fazaların dəyişməsi orbit üzrə hərəkəti zamanı Ayın qara kürəsini Günəşin işıqlandırması ilə şərtlənib. Bu isə Yer, Ay və Günəşin bir-birinə nəzərən yerləşməsinin qarşılıqlı olaraq dəyişməsindən yaranır.

## Xarici keçidlər

* redday.ru saytında Ayın fazasını hesablama
* moonsighting.com saytında Qəməri təqvimi ilə Ayın əvvəlinin müəyyənləşdirilməsi Arxivləşdirilib 2012-08-25 at the Wayback Machine
* www.astrolab.ru
# Gecə yarısı

Gecə yarısı çəkilmiş foto
**Gecə yarısı** bir gündən digərinə keçid vaxtı – hər hansı xüsusi yurisdiksiya üçün yerli rəsmi saat vaxtı ilə tarixin dəyişdiyi an. Saat vaxtına görə gecə yarısı günortanın əksinədir, ondan 12 saat fərqlənir.

**Günəş gecəyarısı** günəş günortasına əks olan vaxtdır, bu zaman Günəş nadirə ən yaxın, gecə isə alatoranlıq və şəfəqdən bərabər məsafədədir . Bir sıra meridianlar üzrə vaxtı nizamlayan saat qurşaqlarının yaranması və yay vaxtı ilə günəş işığının gecə yarısı çox az hallarda saat 12 ilə üst-üstə düşür. Günəş gecə yarısı saat qurşağından çox uzunluq və ilin vaxtından asılıdır. Qədim Romada zaman hesablanmasında gecə yarısı gün batması ilə günəşin doğması arasında (yəni, günəşin gecə yarısı) götürülürdü və fəsillərə görə dəyişirdi.