Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ekstrasens

**Ekstrasens** — Ekstrasensor qavrayışa sahib olduğunu iddia edən şəxs. Belə insanları elmi cəhətdən sübuta yetirən bir hal yoxdur.

## Təsvir

Ekstrasens termini eyni zamanda, parapsixologoyada medium qabiliyyətlərinə, yəni telepatiya, telekinez kimi paranormal qabiliyyətlərə sahib olduğu iddia edilən şəxsləri ifadə etmək üçün istifadə edilir.

"Ekstrasens" termini ilə "psixoloq" termini arasındakı fərq odur ki, birinci terminin bədənin ruhu, ikinci terminin zehin ilə əlaqədar olmasıdır. Hal-hazırda parapsixologiya ilə məşğul olanlara parapsixoloq əvəzinə çox zaman ekstrasens deyə müraciət edirlər.

## Elmi araşdırmalar

Ekstrasens termini ilk dəfə SSRİdə 1979-cu ilin oktyabrında Şüursuz Psixi Fəaliyyət Problemləri üzrə Tbilisi Simpoziumundan sonra ümumi mətbuatda məlum oldu və məruzə edən Djuna Davitaşvilinin adı ilə əlaqələndirildi. Rusiya Elmlər Akademiyasının Bextereva İnsan Beyni İnstitutu ekstrasensor qabiliyyətləri özlərinə aid edən insanlar üzərində tədqiqatlar apardı. Məsələn, Ninel Kulagina; sonradan N. Kulaginanın qabiliyyətləri "İnsan və Qanun" jurnalı tərəfindən şübhə altına alındı və o, şarlatan adlandırıldı. Lakin həmin tədqiqatlar bolqar ektrasensi Vanqa haqqında müsbət fikirlər söyləmişdi.

1988-ci ildə ABŞ Milli Elmlər Akademiyası bəyan etdi ki, 130 illik elmi araşdırmalar parapsixoloji hadisələrin mövcudluğunu təsdiq edə bilmədi. Təkrarlanan tədqiqatlar onu elm kimi təsnif edən ekstrasensor qavrayışın  mövcudluğunu yenə də təsdiq edə bilmədi.

2008-ci ilin yanvar ayında yeni bir tədqiqatının nəticələri dərc olundu. Təcrübə telepatiyanın, ekstrasensorikanın və ya keçmişə nəzər salmağın mövcudluğunu təsdiqləmək məqsədi daşıyırdı. Buna baxmayaraq, zehni və qeyri-zehni təsirlər arasında heç bir nəzərə çarpan sinir əlaqələri tapılmadı. Alimlər belə nəticəyə gəliblər ki, bu nəticələr paranormal psixi hadisələrin olmaması üçün indiyə qədər əldə edilmiş ən inandırıcı sübutlardır.

## Həmçinin bax

* Medium
* Psi-faktor

## Mənbə

* The Signet Handbook of Parapsychology, Martin Ebon
* Encyclopedia of Psychic Science, Nandor Fodor

## İstinadlar
# Wayback Machine

| Wayback Machine |
| --- |
|  |
|  |
| URL | web.archive.org |
| Dilləri | ingilis dili |
| Proqramlaşdırma dili | C, Perl, Java, Python |
| Sahibi | Internet Archive |
| Açılma tarixi | 29 oktyabr 2001 |
| Alexa reytinqi | * 205 (2017, 2021)
 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Wayback Machine** — Ümumdünya hörümçək torunun rəqəmsal arxivi. Internet Archive tərəfindən qurulub.

## Həmçinin bax

* Internet Archive

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# İl

**İl** — Yer kürəsinin Günəş ətrafında dövr etməsi ilə bağlı olan zaman ölçü vahididir.

Təqvim ili qriqorian və yulian təqvimlərində qısa ildə 365, uzun ildə 366 sutkaya bərabərdir.

Kosmologiya elmində "giqa il" (milyard il) anlayışı da işlədilir.

## İlin müxtəlif uzunluğu

* 346,620047 gün — *əjdaha ili*, Günəşin Ay orbitinin əvvəlki nöqtəsinə qayıtdığı zaman.
* 353, 354 və ya 355 gün — qısa ilin bəzi təqvimlərdə uzunluğu.

## Həmçinin bax

* Yer
* Ölçü vahidləri
* Təqvim
* Sutka

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Aymara dili

| Aymara dili |
| --- |
|  |
| Orijinal adı | Aymar aru |
| Ölkələr | Boliviya, Peru, Çili |
| Danışanların ümumi sayı | * 4.000.000 nəf. (2020)
 |
| Təsnifatı |
| indigenous language
Indigenous languages of the Americas
indigenous languages of South America
Aymaran
Aymara dili |
| Yazı | Latın əlifbası |
| Dil kodları |
| QOST 7.75–97 | айм 026 |
| ISO 639-1 | ay |
| ISO 639-2 | aym |
| ISO 639-3 |

aym
* ayr=Mərkəzi Aymara dili
* ayc=Cənubi Aymara dili
 |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 755 |
| Ethnologue | aym |
| ELCat | 8111 |
| IETF | ay |
| Glottolog | nucl1667 |
|  Bu dildə olan Vikipediya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Aymara dili** (*Aymar aru*) — aymaralar tərəfindən danışılan dil. Aymara ispan dili ilə birlikdə Boliviyanın rəsmi dilidir. Peru, Argentina və Çilidə də danışılır. Aymara dili qədim dövrlərdə Uari imperiyasının dili idi, lakin sonradan onlar inkalar tərəfindən fəth edilmişdir.

Bəzi dilçilər iddia edirlər ki, Aymara onun qonşusu olan Keçua dili ilə bağlıdır. Bununla belə, bu iddia mübahisəlidir. Bu dillər arasında oxşarlıqlar olsa da, əksər dilçilər bu oxşarlıqların bu dillərin uzun müddət qarşılıqlı əlaqədə olması, eyni və ya qonşu əraziləri tutması ilə əlaqədar olduğu ilə razılaşırlar.

Aymara dili bir milyondan çox danışan bir neçə hind dillərindən biridir. Bu dildə təxminən 3,1 milyon insan danışır.

Aymara dilinin qrammatikası ilk dəfə 1603-cü ildə Ludoviko Bertonio tərəfindən tərtib edilmişdir. İlk lüğət o, 1608-ci ildə tərtib etmişdir.

Aymara aqlütinativ-polisintetik dildir, "SOV" söz sırasına malikdir.

## Etimologiya

"Aymara" etimologiyası qeyri-müəyyən olaraq qalır. Sözün "jaya" ("əcdad") və "mara" ("il, vaxt") sözlərindən əmələ gəldiyi iddiası var, lakin bu, mübahisəlidir.

## Əlifba

Aymara dili bir neçə əlavə hərflə latın əlifbasından istifadə edir: **А а, Ä ä, Ch ch, Chh chh, Ch' ch', I i, Ï ï, J j, K k, Kh kh, K' k', L l, Ll ll, M m, N n, Ñ ñ, P p, Ph ph, P' p', Q q, Qh qh, Q' q', R r, S s, T t, Th th, T' t', U u, Ü ü, W w, X x, Y y**.

## Paylanma coğrafiyası

Aymara dilində ən çox Boliviyada danışır və bu ölkədə bu dildə danışanların sayı 2.256.000 nəfərdir. Peruda 732 min, Çilidə 53,200, Argentinada 41,300 nəfər bu dildə danışır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Aymaraca üçün Ethnologue hesabatı
# Bazar ertəsi

**Bazar ertəsi. 27. Aprel**

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin birinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə bazar ertəsi bəzən qısaldılmış şəkildə **b.e.** də yazılır.

Türk dillərində " ertə " " gün başlanğıcı", " sabah " anlamında olduğundan " bazar ertəsi " -" bazardan sonrakı " gün deməkdir.

Azərbaycanda bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə **bazar ertəsi** adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, sıra sayına görə **birinci gün** deyilir.

Bazar ertəsi həftədə bazar günü ilə çərşhəm də yeni dərs günü bazar ertəsi ilə başlayır. Ancaq islam ölkələrində və İsraildə həftə bazar günü ilə başlayır. Onlarda bazar ertəsi həftənin ikinci günüdür.

Qədim türk, ərəb, fars, yunan, ivrit, portuqal və erməni dillərində bazar ertəsi ikinci gün deməkdir.

Bazar ertəsi ilə bağlı bəzi inanclar da vardır.SSRİ-də 1960-cı ildən 1965-ci ilədək bazar ertəsi günü edilən 11 kosmik uçuş qəza ilə nəticələndiyindən, bu gün 1965-ci ildən " yuxarıların tapşırığı ilə " kosmonavtlar üçün bazar günü elan edildi.

Cəmiyyətdə bazar ertəsinin iş üçün ağır gün olduğu barədə fikir yürüdənlər də vardır.

## Xarici keçidlər
# Çərşənbə axşamı

**Çərşənbə axşamı** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca ikinci günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin ikinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə çərşənbə axşamı bəzən qısaldılmış şəkildə **ç.a.** da yazılır.

Fars dilində çərşənbə axşamı "dördüncü şənbə axşamı" deməkdir.

Azərbaycanda bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə **Çərşənbə axşamı** adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, sıra sayına görə **ikinci gün** deyilir.

Çərşənbə axşamı həftədə bazar ertəsi günü ilə çərşənbə arasında yerləşir.

Qədim Romada çərşənbə axşamı müharibə allahı Marsa həsr edimişdi.

Azərbaycanda Novruz bayramından əvvəlki dörd həftənin çərşənbə axşamları bayram günləri kimi qeyd edilirlər. İnsanlar bir-birini təbrik edir, həyət və küçələrdə tonqallar qalanaraq üstündən tullanırlar.

## Maraqlı faktlar

* Katolik dininə mənsub ölkələrdə Böyük Orucluqdan əvvəlki gün "yağlı çərşənbə axşamı" adlanır.
* ABŞ-də prezident seçkiləri noyabr ayının birinci çərşənbə axşamı keçirilir.
* **Qara çərşənbə axşamı** — ABŞ-də 29 oktyabr 1929-cu ildə fond birjalarında maliyyə təlatümünün baş verdiyi gün çərşənbə axşamı idi. O **qara cümə axşamından** sonra ilk çərşənbə axşamı idi. Məhz həmin gün ABŞ-də Böyük böhranın başlanğıcı hesab edilir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Çərşənbə

**Çərşənbə** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca üçüncü günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin üçüncü günüdür.

Rəsmi sənədlərdə çərşənbə qısaldılmış şəkildə **ç.**- də yazılır.

Fars dilində "çərşənbə" "dördüncü şənbə" deməkdir.

Köhnə türk dilində bu günün adı **Törtünç**, yəni dördüncüdür, və ayrıca Hicri təqvim işlədən əsasən müsəlmən ölkələrində çərşənbə həftənin dördüncü günüdür.

Azərbaycan Respublikasında bu gün rəsmi sənədlərdə və rəsmi dildə çərşənbə axşamı adlansa da, cəmiyyətdə daha sadə, miladi təqvimindəki sıra sayına görə **üçüncü gün** deyilir, lakin İran azərbaycalıları buna **dördüncü gün** deməyə davam edir.

Çərşənbə həftədə çərşənbə axşamı günü ilə cümə axşamı arasında yerləşir.

Qədim Romada çərşənbə ticarət allahı Merkuriyə həsr edlmişdi.Ona görə də bəzi roman dillərində çərşənbə onun adı ilə deyilir.Məsələn,fransız dilində (fr. mercredi). Rus inanclarına görə çərşənbə və cümə — iki mələkdir, ona görə də bu günlər oruc tutanlar cənnətə düşəcəklər.

## Xarici keçidlər
# Cümə axşamı

**Cümə axşamı** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca dördüncü günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin dördüncü günüdür.

Cümə axşamı həftədə çərşənbə günü ilə cümə günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə cümə axşamı bəzən qısaldılmış şəkildə **c.a.**- da yazılır.

İslam dininə görə vəfat etmiş insanın yeddisindən sonra qırxına qədər hər cümə axşamı anım günü keçirilir.

Ərəb dilində "cümə axşamı" "toplanmaqdan əvvəlki gün" (cümə namazında müsəlmanların bir yerə toplanması) mənasını verir.

Yaponca "cümə axşamı" "ağac günü" kimi səslənir (木曜日).
Portuqalca "cümə axşamı" "beşinci gün" kimi səslənir (quinta-feira).
## Maraqlı faktlar

* Böyük Britaniyada seçkilər bir qayda olaraq cümə axşamı keçirilir.
* SSRİ-də 1976-cı ildə Sov.İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin birgə qərarı ilə cümə axşamları ictimai iaşədə "balıq günü" elan edilmişdi.
* Yazıçı Qilbert Kit Çestertonun "Cümə axşamı olmuş adam" adlı romanı vardır.
# Cümə

**Cümə** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca beşinci ( bəzilərində altçncı ) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin beşinci günüdür.

Cümə həftədə cümə axşamı günü ilə şənbə günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə cümə bəzən qısaldılmış şəkildə **c.**- da yazılır.

" Cümə " sözü ərəb dilindəki " يوم CM'A " "toplanmak" ( toplam ) sözündən irəli gələrək yaranmışdır.

Qədim Romada cümə günü gözəllik ilahəsi Veneraya, qədim alman tayfalarında Freyya qadın allahına həsr edimişdi.Ona görə də ingilis dilində cümə günü *Friday*  adlanır.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə cümə günü istirahıət günüdən əvvəlki gün olduğundan işçilərin işə bir qədər laqeyd yanaşması hiss edlir.

Rusiyada Pasxa dini bayramından sonra on həftə ərzində hər cümə günü ticarət yarmarkası keçirilirdi.

İslam ölkələrində cümə günü qeyri – iş günüdür və kütləvi surətdə inasnlar məscidlərdə namaz qılırılar.
ABŞ-də cümə günü haqqında deyirlər "TGIF" —"**T**hank **G**od **I**t’s **F**riday" (" Sağ ol, Allah , bu gün cümədir!")

Qədim türk dilində bu günün adı, **Altıncı Gün** və **Altınç** dır.

Cümə ayrıca kişi şəxs adı da vardır.

Xristianlıqda Pasxadan öncəki **Cüma** günü İsanın çarmıxa çəkildiyi üçün yas günü sayılır.
Ayın 13 – nün **Cüma**yə düşdüyü günler bəzi inanclara görə uğursuz qəbul edilir.

## İstinadlar
# Şənbə

**Şənbə** — dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca altıncı (bəzilərində yeddinci) günü.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin altıncı günüdür.

Şənbə həftədə cümə günü ilə bazar günü arasında yerləşir.

Rəsmi sənədlərdə şənbə bəzən qısaldılmış şəkildə **ş.**- da yazılır.

Qədim Romada romalılar bu ğünü Saturna həsr edirdilər. Ona görə də bəzi dillərdə bu gün *Saturn* sözündən götürülür. Məsələn , ingiliscə *Saturday*. Azərbaycanca *şənbə* sözü yəhudi sğzü olan «şabbat» dan götürülüb. Bu söz xristianlıqla birlikdə Avropaya yayılıb.

Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə şənbə günü axırıncı iş günündən sonrakı ilk istirahət günüdür.

Bu gün azərbaycan dilində qeyri-rəsmi şəkildə **altıncı gün** adlanır.

## Maraqlı faktlar

Slavyanlarda şənbə günü «*altılıq*» adlanır.

7 mart 1967-ci ildə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Soveti və ÜİHİMŞ «Müəssisə, idarə və təşkilatların fəhlə və qulluçularının iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsinə keçməsi haqqında» birgə qərar qəbul etdilər. Bununla da şənbə günü istirahət günü oldu.

## İstinadlar
# Bazar (gün)

**Bazar** – dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca yeddinci ( bəzilərində birinci ) günü. Bazar günü həftədə şənbə günü ilə bazar ertəsi günü arasında yerləşir.

ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin yeddinci günüdür.

Rəsmi sənədlərdə cümə bəzən qısaldılmış şəkildə **b.**- da yazılır.
Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə bazar günü ikinci istirahət günüdür.

## Adı

Günün adı qədimdən məhz bu gün kənd bazarlarının keçirilməsi ilə yaranıb.

## Dinlərdə

### Islam

İslam dinin rəsmi din edildiyi ölkələrdə və İsraildə bazar gene adı iş günüdür. Yəhudi xalqının inancına görə yeni il bazar günüdən başlaya bilməz, çünki, bu halda yanvar ayının 13-ü cümə gününə düşür ki, bu isə çox uğursuz hal sayılır. Bu gün azərbaycan dilində həm rəsmi, həm qeyri-rəsmi şəkildə **bazar günü** adlanır.

### Xristian

Bəzi konservativ xristian Avropa dövlətlərində bazar günü işləmək və mal almaq günah sayılır. İstisna kimi, kommunal xidmətlərin və xəstəxanaların fəaliyyəti təqdir edilir.

## İstinadlar
# Həftə

**Həftə** (fars. هـفـت‎ — "yeddi") — yeddi gündən ibarət vaxt dövrü.

## Tətbiqi

Astek sivilizasiyasında 20 günlük təqvim
Qriqorian təqvimi də daxil olmaqla bir çox təqvimlər, o cümlədən xristian vaxt ölçüsünə əsaslanmayanlar, həftəyə yeddi gün daxil edirlər. Həftənin astronomik əsası, ayın yarıya kimi tutulma və ya açılma vaxtına bərabərdir. O, dünyada çox geniş istifadə edilir. Prinsipcə həftəlik təqvimlər astronomik zamanı özünə tabe etdirir.

Qədim Misirdə on günlük həftədən (dekada) istifadə edirdilər.

Mayya mədəniyyətində həftə 13 gündən ibarət idi, onlarda 20 günlük təqvim də var idi.

## Müxtəlif dillərdə həftənin günlərinin adı

| Gün | *birinci gün* *(bazar)* | *ikinci gün* *(bazar ertəsi)* | *üçüncü gün* *(çərşənbə axşamı)* | *dördüncü gün* *(çərşənbə)* | *beşinci gün* *(cümə axşamı)* | *altıncı gün* *(cümə)* | *yeddinci gün* *(şənbə)* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| İvrit *tələffüzü* *hərfi tərcümə* | יום ראשון *yom rişon* *birinci gün* | יום שני *yom şeni* *ikinci gün* | יום שלישי *yom şlişi* *üçüncü gün* | יום רביעי *yom revii* *dördüncü gün* | יום חמישי *yom hamişi* *beşinci gün* | יום שישי *yom şişi* *altıncı gün* | יום שבת *yom şabbat* *sakitlik günü* |
| Köhnə latınca *hərfi tərcümə* | Dominica *ilahın günü* | feria secunda *ikinci gün* | feria tertia *üçüncü gün* | feria quarta *dördüncü gün* | feria quinta *beşinci gün* | feria sexta *altıncı gün* | sabbatum *istirahət* |
| Yunan *tələffüzü* *hərfi tərcümə* | Κυριακή *Kiriaki* *ilahın günü* | Δευτέρα *Deftera* *ikinci* | Τρίτη *Triti* *üçüncü* | Τετάρτη *Tetarti* *dördüncü* | Πέμπτη *Pemti* *beşinci* | Παρασκευή *Paraskevi* *altıncı* | Σάββατο *Savato* *istirahət* |
| Portuqal *hərfi tərcümə* | Domingo dominqo *ilahın günü* | Segunda-feira sequnda-feyra *ikinci gün* | Terça-feira tersa-feyra *üçüncü gün* | Quarta-feira kuarta-feyra *dördüncü gün* | Quinta-feira kuinta-feyra *beşinci gün* | Sexta-feira seksta-feyra *altıncı gün* | Sábado sabado *istirahət* |
| Vyetnam *hərfi tərcümə* | Chủ Nhật *Allahın günü* | Thứ Hai *ikinci gün* | Thứ Ba *üçüncü gün* | Thứ Tư *dördüncü gün* | Thứ Năm *beşinci gün* | Thứ Sáu *altıncı gün* | Thứ Bảy *yeddinci gün* |
| Ərəb *tələffüzü* *hərfi tərcümə* | يوم الأحد *yəum əl-əhəd* *birinci gün* | يوم الإثنين *yəum əl-isneyn* *ikinci gün* | يوم الثُّلَاثاء *yəum əs-süləsa'* *üçüncü gün* | يوم الأَرْبعاء *yəum əl-ərbiə'* *dördüncü gün* | يوم الخَمِيس *yəum əl-xamis* *beşinci gün* | يوم الجُمْعَة *yəum əl-cuma* *yığışma günü* | يوم السَّبْت *yəum əs-səbt* *istirahət günü* |
| Farsca *tələffüzü* *hərfi tərcümə* | یکشنبه *yəkşənbe* *bir-şənbə* | دوشنبه *doşənbe* *iki-şənbə* | سه شنبه *səşənbe* *üç-şənbə* | چهارشنبه *çaharşənbe* *dörd-şənbə* | پنجشنبه *pəncşənbe* *beş-şənbə* | آدینه və ya جمه *adine* və ya *come* *yığışma* | شنبه *şənbe* *şənbə* |

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Saniyə

| Saniyə |
| --- |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölçdüyü anlayış | müddət[d] |
| Simvolu | san |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Saniyə** — zaman ölçü vahididir. 60 saniyə 1 dəqiqəyə bərabərdir. 1967-ci ildən etibarən BS saniyəni sezium-133 atomunun elektromaqnit şüalanmasının 9 192 631 770 perioduna bərabər götürür. Bu tərifə görə, sezium-133 atomu vaxt və tezlik ölçülməsi üçün standart hesab olunur. Saniyənin dəqiq ölçülməsi bir sıra digər əsas vahidlərin də dəqiq ölçülməsinə şərait yaradır.

## Həmçinin bax

* Saat
* Dəqiqə

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* *High-accuracy strontium ion optical clock*; National Physical Laboratory (2005)
# Dəqiqə

| Dəqiqə |
| --- |
| Ümumi məlumatlar |
| Ölçdüyü anlayış | müddət[d] |
| Simvolu | dəq |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Dəqiqə** — zaman ölçü vahidi. 1 dəqiqə = 60 saniyədir.

## Həmçinin bax

* Saat
* Saniyə

## Ədəbiyyat

* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6th Edition, entry on Minute. West Publishing Company, St. Paul, Minnesota, 1991.
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Ay (zaman)

**Ay** — Ayın Yer ətrafında dövr etməsi vaxtına təqribən bərabər olan və təqvimlərdə istifadə edilən zaman ölçü vahidi. Ayın Yerdən görünən bütün mərhələlərini keçdiyi müddət orta hesabla 28,530588 günəş günüdür (28 gün, 12 saat, 44 dəqiqə, 3 saniyə).

Bir ulduz ayı isə, Ayın hər hansı bir ulduzla ard-arda düzülməsi (ulduzla eyni mövqeyə gəlməsi) iki dəfə eyni yerə gəlməsi nəticəsində yaranan zaman müddətdir və 27,321661 gün davam edir (27 gün, 7 saat, 43 dəqiqə, 12 saniyə).

Müasir təqvimlərdə ay ilin 12-də biri olaraq qəbul edilir.

## Aylar və gün sayı

| Xronologiya | Ay | Gün |
| --- | --- | --- |
| 1 | Yanvar | 31 gün |
| 2 | Fevral | 28 gün, 29 — dörd ildən bir |
| 3 | Mart | 31 gün |
| 4 | Aprel | 30 gün |
| 5 | May | 31 gün |
| 6 | İyun | 30 gün |
| 7 | İyul | 31 gün |
| 8 | Avqust | 31 gün |
| 9 | Sentyabr | 30 gün |
| 10 | Oktyabr | 31 gün |
| 11 | Noyabr | 30 gün |
| 12 | Dekabr | 31 gün |

Oynaqların başında (zirvəsində) (sarı): 31 gün
Oynaqların arasında (göy): 30 gün
Fevralda (qırmızı) 28 və yaxud 29 gün var.
31 gün olan aylar pianonun ağ, 30 (28,29) olanlar isə qara aşarlarıdır. ('F' açarı Yanvardır.)
## Həmçinin bax

* Ay
* Zaman
* Təqvim
* Ölçü vahidləri

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Gecə

**Gecə**— göy cisimlərinin (planetlər, onun peyki və s.) səthində olan müəyyən nöqtə üçün mərkəzi ulduzun (Günəş, ulduz) üfüqünün az olduğu müddət.

Müəyyən nöqtə üçün "gecə müddətinin" uzunluğu onun coğrafi enliyindən asılıdır. Göy cisimlərinin gündüz və gecə tərəfləri terminatorla bölünür.

Planetlərin qütb dairələrindən yuxarı enliklərində gecənin uzunluğu çox olur. Qütb gecəsi qütb dairəsinin enliyində bir günə qədər, qütblərdə isə yarım ilə qədər davam edir.

Gecə
# Günəşin batması

Faktiki günəş batması: Günəşin üfüqün altında itməsinə iki dəqiqə qalmış vəziyyət.
**Günəşin batması** (və ya **gün batımı, qürub**) – Günəşin Yer (və ya Günəş sistemindəki hər hansı digər astronomik obyektin) üfüqünün altında fırlanma səbəbindən itməsi, yoxa çıxması. Yer kürəsinin hər yerindən göründüyü kimi, qütblərə yaxın ərazilər istisna olmaqla, təxminən hər 24 saatda bir dəfə baş verən hadisədir. Ekinoks Günəş həm yaz, həm də payız bərabərliyi anında qərbə doğru qürub edir. Şimal yarımkürəsindən göründüyü kimi, Günəş yazda və yayda şimal-qərbə, payız və qışda isə cənub-qərbə doğru qürub edur; Bu fəsillər Cənub yarımkürəsi üçün əksinə olur.

Faktiki günbatımı - astronomiyada Günəşin yuxarı hissəsinin üfüqün altında yox olmasına iki dəqiqə qalmış kimi müəyyən edilir. Üfüqün yaxınlığında atmosfer sınması günəş işığı şüalarının o dərəcədə təhrif edilməsinə səbəb olur ki, həndəsi cəhətdən günəş diski qürub müşahidə edildikdə artıq üfüqdən təxminən bir diametr aşağıda olur.

Günəşin batması üç mərhələyə bölünən alatoranlıqdan fərqlənir. Birincisi, Günəş üfüqün altında itdikdən sonra başlayan və üfüqdən 6 dərəcə aşağı enənə qədər davam edən *mülki alatoranlıqdır*. İkinci mərhələ üfüqdən 6 ilə 12 dərəcə aşağıda olan *dəniz* *alatoranlığıdır*. Üçüncü mərhələ Günəşin üfüqdən 12 ilə 18 dərəcə aşağıda olduğu dövr olan *astronomik alatoranlıqdır*. *Alatoranlıq* astronomik alaqaranlığın ən sonundadır və gecədən bir az əvvəl toranlığın ən qaranlıq anıdır. Nəhayət, Günəş üfüqdən 18 dərəcə aşağıya çatdıqda və artıq səmanı işıqlandırmayanda gecə başlayır.

Arktika dairəsindən daha şimalda və Antarktika dairəsindən daha cənubda qütb gündüzü və ya qütb gecəsi 24 saat davamlı olaraq qaldığı zaman ilin ən azı bir günündə tam gün batımı və ya günəşin doğması müşahidə edilmir. Hər iki qütbün yarım dərəcədən daha çox enliklərində, günəşin günorta ilə gecə yarısı arasındakı bucaq hündürlüyü bir dərəcədən az olduğu üçün ilin heç bir günündə günəş eyni tarixdə çıxa və ya bata bilməz.

## İstinadlar
# Vikilüğət

Vikilüğət loqosu
**Vikilüğət (Wiktionary)** — izahedici məqalələr, tezauruslar və tərcümələrin saxlandığı saytdır. Bu layihə müxtəlif dillərdə hazırlanan azad lüğətlər üçün nəzərdə tutlmuşdur.

Layihə 2002-ci ilin dekabrında yaradılmış və hal-hazırda 170 dildə fəaliyyət göstərir. Ümumi halda, 01.10.2008-ci il tarixindəki məlumata əsasən 1,5 mln səhifəyə malikdir. Ən çox məqalə ingilis dilindədir. Daha sonra fransız, vetnam və rus dillərində daxil edilmiş məqalələr üstünlük təşkil edirlər. Bu dillərdən hər biri 100 mindən artıq məqaləyə malikdir.

Son zamanlar Vikilüğət layihəsi Vikimənbə ilə əlaqəli işləyir. Belə ki, Vikimənbə saytına istifadəçilər tərəfindən düzgün tələffüzü göstərən çoxlu sayda səs faylları yüklənmişdir və bu faylları artıq Vikilüğət vasitəsilə əldə etmək mümkündür.

## Xarici keçidlər

*

## Həmçinin bax
# Fırlanma periodu

**Fırlanma periodu** — Planetlərin, peyklərin və digər səma cisimlərinin hər hansı bir nöqtəsinin həmin cismin mərkəzi oxlarının ətrafında dönməsi nəticəsində ərtaf-mühitə nəzərən yenidən eyni yerdə olmasına qədər sərf olunan zaman müddəti. Yer kürəsinin fırlanma periodu 1 siderik gün, yəni 23 saat 56 dəqiqə təşkil edir.

## Fırlanmanın növləri

**Siderik fırlanma** — Ayın Yer ətrafında fırlanaraq müəyyən müddət sonra Yerin mərkəzində duran müşahidəçiyə nəzərən ikinci dəfə eyni nöqtəyə gəlməsi onun sideral dönməsi olub, 27.3 günə bərabərdir.

**Sinodik fırlanma** — Ayın fırlanaraq müəyyən müddət sonra Günəşlə Yer arasında yenidən eyni bucaqda olmasıdır, 29.5 gün təşkil edir.

## İstinadlar
# Səhər

Dağlarda səhər
**Səhər** — sutkanın saat 6-dan 12-dək olan hissəsi. Səhər hər saat qurşağına görə başlayır, ancaq səhərin vaxtına təsir etmir. Sutkanın dövrlərə bölünməsi insanın vaxtını düzgün bölünməsi üçün lazımdır.

## Sözün mənşəyi

Səhər sözünün kökü ivrit dilindəki ivr. ‏שחר‏‎ [şaxar] sözünə gedib çıxır ki, onun da mənası "sübh" deməkdir.Talmuda görə , şaxarit adlanan sübh vaxtı ibadət Həzrəti İbrahimdən gəlmişdir.

### Atalar sözləri

* Axşamın xeyrindən **səhərin** şəri yaxşıdır.
# Axşam

Hindistanda axşam. Parambikkulam, Kerala,
**Axşam** günün periodu olub, gündüzün sonunda başlayan və gecənin başlanğıcı ilə üst-üstə düşür. Ümumiyyətlə, günəşin üfüqə yaxın olduğu zaman dövrünü göstərir və mülki, dəniz və astronomik alatoranlıq dövrlərini əhatə edir. Axşamın başladığı və bitdiyi dəqiq vaxtlar subyektivdir və ilin yerindən və vaxtından asılıdır. Gün batmazdan bir az əvvəl son azalan günortanı daxil etmək üçün danışıq dilində istifadə edilə bilər.

## İstinadlar
# Sirkad ritmi

Səhər oyanan tipik insana xas olan sirkad ritmi: günorta saatlarında nahar edir və axşam 22-də yatmağa gedir.
**Sirkad (sirkadian) ritmi** (lat. circa "tədricən, ətrafında" + dies "gündüz") — gecə və gündüzün dəyişməsi ilə əlaqəli müxtəlif bioloji proseslərin intensivliyindəki tsiklik dalğalanmalar. Sirkad ritmlərin müddəti adətən 24 saata yaxındır.

Xarici stimullarla əlaqəyə baxmayaraq, sirkad ritmi endogen mənşəlidir və bununla da bədənin bioloji saatını təmsil edir.

Sirkad ritmi siyanobakteriyalar, göbələklər, bitkilər və heyvanlar kimi orqanizmlərdə mövcuddur.

## İstinadlar