Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 8 dekabr

| ←→Dekabr |
| --- |
|

| B.e | Ç.a | Ç | C.a | C | Ş | B |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |   |

 |
| 2026-cı il |

**8 dekabr** — Qriqorian təqvimində ilin 342-ci günü. (uzun ildə 343-cü)
Bu tarixdə ilin sonuna 23 gün qalır.

XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 25 noyabr tarixinə uyğun gəlir.

## Əhəmiyyətli hadisələr

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

### 1901–cari

Belovej razılığını imzalanması
* 1991 — Rusiya, Belarus və Ukrayna liderləri Sovet İttifaqının dağılması və Müstəqil Dövlətlər Birliyinin yaradılması haqqında Belovej razılığını imzalayıblar.

### Azərbaycana aid hadisələr

* 2004 — "Neftçi" və "Xəzər Lənkəran" arasında ilk "Böyük Oyun" futbol derbisi keçmişdir.
* 2006 — Şahdağ Milli Parkı yaradılmışdır.
* 2020 — YAŞAT Fondu təsis edilib.

## Doğumlar

### 1600-cü ildən əvvəl

* 1542 — Mariya Stüart, Şotlandiya kraliçası

### 1601–1900

Yan Sibelius
* 1864 — Kamilla Klodel, Fransa heykəltəraşı
* 1865 — Yan Sibelius, Finlandiya bəstəkarı
* 1881 — Alber Qlez, Fransa boyakarı
* 1886 — Dieqo Rivera, Meksika boyakarı

### 1901–cari

* 1909 — Nina Sarnatskaya, Azərbaycan aktrisası
* 1929 — Klara Rumyanova, Rusiya aktrisası
* 1930 — Tofiq Bakıxanov, Azərbaycan bəstəkarı
* 1933 — Lev Borisov, Rusiya aktyoru
* 1935 — Tatyana Zatulovskaya, İsrail şahmatçısı
* 1943 — Cim Morrison, ABŞ müğənnisi
* 1957 — Sərdar Fərəcov, Azərbaycan bəstəkarı
* 1972 — Coşqun Rəhimov, Azərbaycan aktyoru
* 1982 — Niki Minaj, Trinidad və Tobaqo repçisi
* 1994 — Rahim Sterlinq, İngiltərə futbolçusu
* 1946 — Tamilla Şirəliyeva, Azərbaycan baletmeysteri

## Ölümlər

### 1600-cü ildən əvvəl

### 1601–1900

### 1901–cari

Antonio Karlos Jobim
* 1903 — Məhəmməd Tağı Sidqi, Azərbaycan yazıçısı
* 1907 — II Oskar, İsveş və Norveç kralı
* 1937 — Əhməd Baytursunov, Qazaxıstan ictimai xadimi
* 1968 — Abdulla Qarayev, Azərbaycan həkimi
* 1978 — Qolda Meir, İsrail baş naziri
* 1980 — Con Lennon, İngiltərə müğənnisi
* 1992 — Pavel Klimov, Sovet pilotu
* 1994 — Antonio Karlos Jobim, Braziliya bəstəkarı
* 2001 — Mirza Delibaşiç, Bosniya və Herseqovina basketbolçusu
* 2009 — Tavo Burat, İtaliya yazıçısı
* 2016 — Con Qlenn, ABŞ kosmonavtı
* 2018 — Lyudmila Alekseyeva, Rusiya tarixçisi və insan hüquqları müdafiəçisi
* 2019 — Juice Wrld, ABŞ repçisi
* 2021 — Fəridə Məmmədova, Azərbaycan tarixçisi

## Bayramlar və xüsusi günlər

* Beynəlxalq Rəssamlar Günü
* Albaniya — Milli Gənclər Günü
* Finlandiya — Finlandiya Musiqisi Günü
* Özbəkistan — Konstitusiya Günü

## İstinadlar
# Yazıçı

azərbaycanlı yazıçı Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
**Yazıçı** və ya **yazar** — ideyaları çatdırmaq üçün fərqli üslublar və texnikalarla yazılı sözlərdən istifadə edən insan. Yazıçılar ədəbi sənətin fərqli formlarını və romanlar, hekayələr, kitablar, poeziyalar, səfərnamələr, pyeslər, ssenarilər, teleskriptlər, mahnılar və esselər kimi kreativ yazı işləri, habelə ictimaiyyət üçün maraqlı ola biləcək hesabatlar və məqalələr ərsəyə gətirirlər. Yazıçıların işləri medianın böyük bir hissəsində yayımlanmaqdadır. İdeyaları yaxşı bir şəkildə çatdırmaq məqsədilə dildən məharətlə istifadə edə bilən yazıçılar çox vaxt bir cəmiyyətin mədəniyyətinə önəmli töhfələr verir.

Əksər hallarda *yazıçı* sözü əsərlərini nəsr, şair isə əsərlərini nəzm ilə yazan müəlliflərə ithaf edilir.

Yazıçılar uydurma və uydurma olmayan bir çox janrda əsərlər yazıb-yarada bilər. Bəzi yazıçılar isə öz fikirlərini multimedia — qrafika, illüstrasiya və s. ilə zənginləşdirirlər. Öz fikirlərini çatdırmaq üçün onlar nadir hallarda hətta musiqidən də faydalana bilərlər. Bunlardan başqa, şifahi ənənədən istifadə edən bir sıra yazıçılar da mövcuddur.

## Növlər

Yazıçılar bir çox ədəbiyyat janrı arasından öz fikirlərini ifadə etmək üçün ən əlverişli olanı seçirlər. Əsərlərin əksəriyyəti başqa bir mətbuatda istifadə edilmək üzrə uyğunlaşdırıla biləcək formdadır. Məsələn, yazıçının bir əsəri fərdi oxuna, yaxud bir pyesdə və ya filmdə nümayiş etdirilə bilər. Misal üçün satira bir şeir, bir esse, bir film, bir komiks pyesi və yaxud jurnalistikanın bir hissəsi kimi nəşr oluna bilir. Bir məktub yazıçısı isə öz yazısına tənqid, bioqrafiya və yaxud jurnalistika elementlərini daxil edə bilər.

## İstinadlar
# 1977

| 1977 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1977 *MCMLXXVII* |
| Yuli təqvimi | 1977 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7485-7486 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2729-2730 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5737-5738
ה'תשל"ז
 - ה'תשל"ח |
| Hicri təqvim | 1397-1398 |
| Erməni təqvimi | 4469-4470 (11 avqust)
ՌՋՀԷ |
| Çin təqvimi | 4673-4674 丙辰 - 丁巳 qırmızı əjdaha
 - qırmızı ilan
 |
| Efiopiya təqvimi | 1969 - 1970 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 2033-2034 |
| - *Şaka sambat* | 1899—1900 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 5078-5079 |
| İran təqvimi | 1355-1356 |
| Buddist təqvimi | 2520 |
| Holosen təqvimi | 11977 |
| Yapon xronologiyası | 52 Syova erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 185—186 |
| Çuçxe təqvimi | 66-cı çuçxe ili |
| Minqo təqvimi | 66-cı Tayvan ili |

## Hadisələr

* 8 yanvar — Moskvada törədilən terror aktları.
* 27 iyun — Cibutinin öz müstəqilliyini elan etməsi.
* Tərtər şayı üzərində Sərsəng Su Elektrik Stansiyasının istismara verilməsi.

## Doğumlar

* 2 fevral — Şakira, kolumbiyalı musiqiçi
* 23 aprel — Con Sina
* 23 aprel — Arəş
* 8 avqust — Ebru Yaşar
* 16 avqust — Adil Şükürov

## Ölümlər

* 16 avqust — Elvis Presli — amerikalı müğənni və aktyor.
* Fuad Şıxıyev
# Farengeyt 451

| *Farenheyt 451* |
| --- |
| Fahrenheit 451 |
|  |
| Müəllif | Ray Bredberi |
| Janrlar | dram və psixologiya |
| Orijinalın dili | ingilis |
| Ölkə |  ABŞ |
| Orijinalın nəşr ili | 1953-cü il |
| Cild |
I |
| Növ |
Bədii əsər |
| Elektron versiya |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Farenheyt 451** — yazıçı Rey Bredberi tərəfindən psixoloji janrda yazılmış bədii roman. Roman əsasında Universal kinostudiyası tərəfindən film də çəkilib.

Tez-tez onun ən yaxşı əsərlərindən biri hesab edilən, Farenheyt 451, kitabların qadağan edildiyi və "yanğınsöndürənlərin" tapılan hər şeyi yandırdığı Amerika cəmiyyətini təsvir edir. Roman ədəbiyyata senzura tətbiq etmək və biliyi məhv etmək rolundan məyus olan, sonra isə işini tərk edərək özünü ədəbi və mədəni yazıların qorunub saxlanmasına həsr edən yanğınsöndürən Qay Monteqdən bəhs edir.

## Ad

Kitab adını fizikadakı temperatur vahidindən alıb. Belə ki, adi kağızın alışması üçün 451 °F (233 °C) kifayət edir.

## Məzmun

Qay Monteq yanğınsöndürəndir və kitablara nifrət edir. O, həyatının son 10 ilini kitabları oğurlayıb yandırmaqla keçirib. Bu müddətdə Monteq on minlərlə kitab yandırır. O, sadəcə yandırır, lakin özünü mühakimə etmir. Amma bir gün Monteq işdən evə qayıdan da 17 yaşlı Klarissa adlı qızla rastlaşır. Onunla söhbətdən sonra Monteqin həyatı dəyişilir. O, boşluğa düşdüyünü hiss edir. Oğurladığı kitabları oxumağa başlayır. O, bu boşluqdan qurtulmaq üçün mübarizəyə start verir.
# Əhali

Yer üzərində cəmiyyətin yayılışı 2018
tövzih
**Əhali** — Yer kürəsində və ya dünyanın konkret hansısa hissəsində (ölkə, qitə, region, ölkələr qrupu) daima yenidən istehsal nəticəsində yenilənən və yaşayan insanların toplusu.

Bizim eranın əvvəlində Yer kürəsində təqribən 230 mln, birinci minilliyin sonunda — 275 mln, 1800-cü ildə — 1 mlrd, 1900-cü ildə — 1,6 mlrd, 1960-cı ildə — 3 mlrd, 1999-cu ildə 6 mlrd nəfər yaşayırdısa, 1 iyul 2009-cu ildə bu rəqəm 10 768 167 712 nəfər oldu. 2050-ci ilə proqnoz — 9,2 мilyard nəfər götürülür.

1970-ci ilədək əhali hiberbolik templə artırdı. Hal-hazırda Yer kürəsi əhalisinin artım tempinin azaldığı hiss edilir.

## Dünyanın əhalicə ən böyük ölkələri

*2016-cı ilin iyul ayına əhalisi 80 milyondan çox olan ölkələr*:

| № | Ölkə | Əhalisi | Artım |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Çin | 1,432,663,275 | + 0,5% |
| 2 | Hindistan | 1,326,801,576 | + 1,2% |
| 3 | ABŞ | 324,118,787 | + 0,7% |
| 4 | İndoneziya | 260,581,100 | + 1,2% |
| 5 | Braziliya | 209,567,920 | + 0,8% |
| 6 | Pakistan | 192,826,502 | + 2,1% |
| 7 | Nigeriya | 186,987,563 | + 2,6% |
| 8 | Banqladeş | 162,910,864 | + 1,2% |
| 9 | Rusiya | 143,439,832 | 0.0% |
| 10 | Meksika | 128,632,004 | +1.3% |
| 11 | Yaponiya | 126,323,715 | - 0,2% |
| 12 | Filippin | 102,250,133 | + 1,5% |
| 13 | Efiopiya | 101,853,268 | + 2,5% |
| 14 | Vyetnam | 94,444,200 | + 1,1% |
| 15 | Misir | 93,383,574 | +2.2% |
| 16 | Almaniya | 80,682,351 | 0.0% |
| 17 | İran | 80,043,146 | +1.2% |

## Əhali göstəriciləri

* əhalinin sayı və onun artım dinamikası
* demoqrafik proseslərin intensivliyi: doğum, ölüm, təbii artım, kəbin
* yerləşmə, urbanizasiya, miqrasiya
* yaş-cins tərkibi və ailə göstəriciləri
* təhsil səviyyəsi
* irq, dil, etnos və din tərkibi
* ac adamların sayı, onların kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri.

Dünya əhalisinin artım dinamikası (milyard nəfər), e.ə.10000-ci il — eramızın 2000-ci ili
Hayns fon Fyorster, Andrey Korotayev, Sergey Kapitsa və digərlərinin tədqiqatlarında isbat edildi ki, axırıncı 100 min ildə (XX əsrin 60–70-ci illərinə qədər), dünya əhalisinin artımı sayının kvadratı tempi ilə artırdı. Bu hiberbolik qanun adlandırıldı.

## Həmçinin bax

* Demoqrafiya

## Mənbə

* Большая Советская Энциклопедия +
* РБК Рейтинг Самые населенные страны к 2050 году 27.07.07 + \* World Factbook Arxivləşdirilib 2011-09-27 at the Wayback Machine
* Данные ЦРУ Arxivləşdirilib 2011-09-27 at the Wayback Machine
* Долгосрочные колебания численности населения в исторических обществах

## İstinadlar
# İSİN

**ISIN** (ing. International Securities Identification Number — Qiymətli kağızın beynəlxalq identifikasiya kodu) — maliyyə alətini xarakterizə edən informasiyanı özündə daşımayan, sadəcə qiymətli kağızlarla hesablaşmalar və əqdlərin bağlanması zamanı qiymətli kağızların birmənalı identifikasiyasına xidmət edən 12 işarəli hərfi-rəqəmli kod.

İlk iki işarə ölkə kodunu müəyyən edir. Ölkə kodu iki hərfdən ibarət olub qiymətli kağızın qeydiyyata alındığı ölkəni və ya borc qiymətli kağızları istisna olmaqla, emitentin hüquqi yerləşdiyi yeri müəyyən edir.

Növbəti doqquz rəqəm qiymətli kağızın buraxıldığı ölkədə qiymətli kağıza verilən dövlət qeydiyyat nömrəsindən (National Securities Identification Number və ya NSIN) götürülür.

| İSİN strukturu |
| --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| Ölkə kodu | NSİN | Yoxla. rəqəm |

Sonuncu rəqəm – yoxlayıcı rəqəmdir. 0-dan 9-a qədər olan bir rəqəmlə ifadə olunur. Yoxlayıcı işarənin konkret rəqəmli ifadəsi 10 "ikiqat artır – topla — ikiqat artır" ("Modulus 10 Double Add Double technique") moduluna əsasən hazırlanmış xüsusi alqoritm vasitəsilə hesablanır.

## Xarici keçidlər

* ISIN
# İdman

Basketbol
**İdman** (ing. sport) — insanların müəyyən qayda üzrə təşkil edilmiş hərəkəti. ABŞ-nin elm adamlarının uzun müddətli araşdırmalarından sonra idmanın insan orqanizminə olan təsirlərinin ancaq müsbət yöndə olduğu aşkarlanmışdır.

İdman ümumiyyətlə fiziki atletizm və ya fiziki çevikliyə əsaslanan fəaliyyət sistemi olaraq qəbul edilir və olimpiya Oyunları kimi böyük yarışlarda yalnız bu tərifə cavab verən idman növləri qəbul edilir. Avropa Şurası kimi digər təşkilatlar fiziki elementi olmayan fəaliyyətləri idman növü kimi təsnif etmir.

## İdmanın faydaları

İdmanla məşğul olmağın orqanizmə bir çox faydaları vardır. Məsələn:

* İdman insanın əhval-ruhiyyəsini yüksəldir. Belə ki, idmanla məşğul olduqdan sonra insan özünü əvvəlkindən daha yaxşı hiss edir. İdman narahatlığı və gərginliyi aradan qaldırır.
* Vaxtaşırı idmanla məşğul olmaq ürəyi gücləndirir, yüksək qan təzyiqini və qanda xolesterinin miqdarını nizamlayır ki, bu da bir çox xroniki xəstəliyin qarşısını alır. Arterial və koronar damarların elastikləşməsinə və fəaliyyətinin yaxşılaşmasına səbəb olur.
* Müntəzəm idmanla məşğul olan zaman insan kalori itirir ki, bu da artıq çəkilərdən xilas olmağa kömək edir.
* İdman ürəyin və ağciyərin funksiyasını gücləndirir, bədəni oksigenlə tam təmin edir və damarlardakı qan dövranını artırır. Nəticədə isə təngnəfəsliyi və yuxusuzluğu aradan qaldırır.
* Beyin damarlarının açılmasına, beyində serotonin və melotonin hormonlarının aktivləşməsinə kömək edir.

## İdmanın növləri

* Basketbol
* Tennis
* Boks
* Kikboksinq
* Döyüş sənəti
* Futbol
* Həndbol
* Amerikan futbolu
* Güləş
* Cüdo
* Voleybol
* Şahmat
* Taekvondo
* Alpinizm
* Ağırlıqqaldırma
* Velosiped yarışları
* Karate
* Qolf
* Üzgüçülük
* Avarçəkmə
* Ovçuluq
* Oxatma
* Badminton
* Gimnastika
* Qılıncoynatma

## Həmçinin bax

* Azərbaycanda idman
* İdman turizmi

## İstinadlar
# 1860

| 1860 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1860 *MDCCCLX* |
| Yuli təqvimi | 1860 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7368-7369 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2612-2613 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5620-5621
ה'תר"ך
 - ה'תרכ"א |
| Hicri təqvim | 1276-1277 |
| Erməni təqvimi | 4352-4353 (11 avqust)
ՌՊԿ |
| Çin təqvimi | 4556-4557 己未 - 庚申 sarı qoyun
 - ağ meymun
 |
| Efiopiya təqvimi | 1852 - 1853 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 1916-1917 |
| - *Şaka sambat* | 1782—1783 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 4961-4962 |
| İran təqvimi | 1238-1239 |
| Buddist təqvimi | 2403 |
| Holosen təqvimi | 11860 |
| Yapon xronologiyası | 1 Manen erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 68—69

  |

## Hadisələr

* 5 aprel - "Dağıstan vilayətinin idarə olunma əsasmaməsi" təsdiq olundu.
* aprel - Siciliyada kəndli üsyanınını baş verməsi.
* 2 iyul - Vladivostok şəhərinin əsasının qoyuimas.
* sentyabr İtaliyada Cüzeppe Haribaldinın Neapola daxil olması.
* 13 oktyabr- Pekin şəhərinın ingilis- fransız qoşunları tərəfindən işğal edilməsi.
* Rusiya ilə Çin arasında Pekin müqaviləsinın imzalanması.
* Neapol krallığının Pyemonta birləşdirilməsi.
* Avstriya ilə bağlanan sülh müqaviləsinə görə Lombardiyanın Avstriya ağalığından azad olunması.
* noyabr - ABŞ-də prezident seçkilərində Respublikaçılar Partiyasını nümayəndəsi Avraam Linkolnun (1809-1865) qələbə qazanması.
* Dərbənd quberniyasının ləğv edilməsi.

## Doğumlar

* Aşıq Şivğa
* 24 iyun — Orleanlı Mariya Mersedes, İspaniya kralı XII Alfonsonun xanımı, İspaniyanın kraliça-konsortu.

## Ölümlər

* Aşıq Məhəmməd Hüseyn.
# Alleqoriya

**Alleqoriya** və ya **təmsil** — hər hansı bir mücərrəd fikrin, anlayışın konkret predmet və ya hadisənin köməyi ilə təsvir edilməsidir. Orta əsrlər ədəbiyyatında alleqoriyadan geniş istifadə olunurdu. Yazıçılar və şairlər ədalət, xeyir, şər və s. haqqında fikirlərini antik mifolofiyadan aldıqları surətlər vasitəsilə ifadə edirdilər. Alleqoriya romantizmdə də mühüm yer tuturdu. Alleqoriyadan təmsil və nağıllarda, ümumiyyətlə, satirik əsərlərdə geniş istifadə edilir. Məsələn, belə əsərlərdə çox vaxt tülkü surəti – hiyləgər adamları, qurd – acgözləri, aslan - igid və mərd, ayi-qanmaz, nadan adamları təmsil edir.

Məhəmməd Füzulinin "Bəngü Badə", Mirzə Ələkbər Sabirin "Tülki və qarğa" əsərləri alleqorik əsərlərdir.

Dünya ədəbiyyatı tarixində ilk alleqoriyanın müəllifi Homer sayılır. Alleqoriya sözünün etimalogiyası isə latın dilindən "məclis, yığıncaq" mənasına gəlir. Ən tanınmış alleqoriyalardan biri də antik yunan filosofu Platonun "The Republic" adlı daha geniş əsərinin bir parçası olan "Allegory of the cave" alleqoriyasidir. Belə ki müəllif burada, həyatları boyu bir mağarada zəncirlənərək həbs olunmuş və sadəcə boş divarları görməyə məhkum bir qrup mağara adamından danışır. İnsanlar mağaradan kənar dünyada baş verənləri və obyektləri sadəcə mağarada qaladıqları ocaqdan divarlara yansıyan kölgələr vasitəsilə görürlər. Zamanla onlar gördüklərini təsvir etmək üçün ünsiyyət vasitəsi olan dildən ve sözlərdən istifadə edirlər. Alleqoriyada mağaradakıların həyatları boyu gördükləri yeganə şeyi- kölgələrini həqiqət kimi qəbullanmalarından danışılır. Ta ki, onlardan biri mağaranın xaricinə çıxış yolu əldə edir və kölgələrdən də böyük həqiqətlərin olduğunu öyrənən ana qədər. Daha sonra o, gördüklərini digərlerinə danışır, lakin insanlar ona inanmamaqla yanaşı həm de onun hamını buradan azad etmək səylərinə də şiddətlə müqavimət göstərirlər.

Bu filosofun sadə alleqoriyalarından biridir ve mağaranin xaricində daha böyük həqiqət və elmin mövcudluğunu qavrayan mağara adamının digərlərini də bundan xəbərdar edib, öz vəzifəsi kimi onları xilas etməyə çalışmasından və özlərini daha bilikli zənn etmələrinin nəticəsində ona laqeyid yanaşıb, görməzdən gələnlərin axmaqlığından bəhs edir.

## Həmçinin bax

* Platon mağarası
* Alleqorik heykəl

## Mənbə

* Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı,1978, səh.9

## Xarici keçidlər