# Normativ yoxlama

**Normativ yoxlama** (ing. Authority control) — kitabxana elmində kataloq və biblioqrafik məlumatların yeganə və bənzərsiz bir ad verilərək keçirilməsi prosesi.

Bu unikal başlıqlar ardıcıl olaraq kataloqda istifadə olunur və digər təşkilati məlumatlarla, məsələn arayışlar ilə işləyir. Hər bir başlıqda tətbiqetmənin və istifadənin hədləri haqqında qısa bir məlumat var, bu təşkilat kitabxana işçilərinə kataloqu yeniləməyə kömək edir və tədqiqatçıların işini asanlaşdırır.

Kataloqatçılar, hər bir obyekti (müəllif, kitab, seriya, naşir) özünəməxsus bir mətn identifikatoru təyin edirlər, bu giriş, təxəllüs və ya kriptonimin bir variantı olsa belə, bu varlığa aid bütün istinadları bənzərsiz təsvir etmək üçün istifadə olunur. Unikal bir başlıq, əlaqəli qurumlar haqqında məlumat daxil olmaqla, bütün müvafiq məlumatları əldə etməyə imkan verir. Normativ yoxlama bir verilənlər bazasında yerləşə bilər və digər qurumlarla və digər məlumat bazaları ilə əlaqələri ehtiva edə bilər. Buna görə normativ nəzarət bir növ biblioqrafik nəzarət və normativ lüğətdir.

Nəzəri cəhətdən hər hansı bir məlumat normativ yoxlamaya məruz qalsa da (şərti adlar, şəxsi adlar, firma adları), kitabxanalardakı kataloqlar ümumiyyətlə müəlliflərin və kitabların adları ətrafında cəmlənir. Konqres təsnifatı kitabxanası oxşar bir funksiyanı yerinə yetirir, baxmayaraq ki, ümumiyyətlə ayrıca nəzərdən keçirilir. Vaxt keçdikcə normativ yoxlama qeydləri dəyişdirilməli və yenilənməlidir; məqsədinin ideal sarsılmaz məlumat saxlama sistemi yaratmamasına baxmayaraq, məlumatın təşkili və axtarışına kömək edir.

## Normativ yoxlamanın faydaları

* *Axtarış sadələşdirilir*. Mövzuya dair ədəbiyyat daha sürətli tapıla bilər. Yaxşı düşünülmüş bir rəqəmsal kataloqu (verilənlər bazası) axtarış dəqiqliyini yaxşılaşdıran və vaxta qənaət edən yaxşı qurulmuş bir termin və ya ifadəni geri göndərməklə bir sorğuya baxa bilər.
* *Axtarış daha proqnozlaşdırılan hala gəlir*. Məntiq operatorları AND, OR, NOT və s. Suallarda istifadə edilə bilər. Axtarış aktuallığı artır.
* Girişlərin sistematikliyi artır.
* *Məlumat bir təşkilat və quruluşa malikdir* .
* Kataloglaşdırmanın səmərəliliyi artır. Yeni satınalmalar paylanarkən, normativ yoxlamanın nəticələrindən verilənlər bazasına / kataloqda yenidən daxil olmamaq üçün istifadə edilə bilər.
* Kitabxana resurslarının artırılması.
* Sadələşdirilmiş qovluq dəstəyi. Kataloqayıcılar səhvləri tapmaq və düzəltmək üçün istifadə edirlər və avtomatlaşdırılmış proqram, insan müdaxiləsi olmadan qovluğu təmizləyə bilər. Normativ yoxlama metadata yaradanlara və istifadəçilərə kömək edir.
* Az səhvlər. Normativ yoxlama avtomatik olaraq daxil olmaqla səhvləri (adların və başlıqların səhv yazılması) aşkarlamağa və düzəltməyə imkan verir.

## Nümunələr

### Eyni obyekti izah edən fərqli adlar

| Kitabxana | Başlıq |
| --- | --- |
| Virtual International Authority File | VIAF ID: 107032638 |
| İngiliscə Vikipediya | Diana, Princess of Wales |
| WorldCat | Diana Princess of Wales 1961–1997 |
| Almaniya Milli Kitabxanası | Diana <Wales, Prinzessin> |
| Gemeinsame Normdatei | GND ID: 118525123 |
| Konqres Kitabxanası | Diana, Princess of Wales, 1961–1997 |
| İspaniya milli kitabxanası | Windsor, Diana, Princess of Wales |
| Getty Union List of Artist Names | Diana, Princess of Wales English noble and patron, 1961–1997 |
| Niderland milli kitabxanası | Diana, prinses van Wales, 1961–1997 |

Bəzən eyni şəxs və ya obyektin kataloqda ad və ya başlıqdan ibarət bir neçə variantı olur, bu da çatışmayan məlumatlar səbəbindən problem yarada bilər. Tənzimləmə nəzarəti, məntiqi əlaqəli materialları bir araya gətirməyə imkan verir. Kataloqayzerlər bütün mümkün variantları, imla seçimlərini və tez-tez səhv edilmiş variantları, müxtəlif tarixləri və s. Ehtiva edən universal bir indeks seçirlər. Məsələn, Uels şahzadəsi Diana məqaləsində o, "Diana" və haqqında yazılmışdır. nəzarət birmənalı olaraq adlandırılacaqdı. Onlayn kataloqu bu kimi görünə bilər:

1. Diana. (1)
2. Diana, Princess of Wales. (1)
3. Diana, Princess of Wales, 1961–1997 (13)
4. Diana, Princess of Wales 1961–1997 (1)
5. Diana, Princess of Wales, 1961–1997 (2)
6. DIANA, PRINCESS OF WALES, 1961–1997. (1)
7. Diana, Princess of Wales, — Iconography. (2)

Bu seçimlərin hamısı eyni şəxsi təsvir edir. Tənzimləmə nəzarəti altında vahid "giriş nöqtəsi" seçilir:

Diana, Princess of Wales, 1961–1997.
Hər bir kitabxana əvvəlcə giriş nöqtələrini inkişaf etdirdiyindən, sadəliyi üçün VIAF kimi standart kataloqlar mövcuddur. Məsələn, Alman Milli Kitabxanasında Şahzadə Diana üçün şəxsiyyət vəsiqəsi 118525123, Konqres Kitabxanasında isə *Diana, Princess of Wales, 1961–1997* yaradılıb. VIAF, bütün bu seçimləri birləşdirən ümumi bir identifikator təqdim edir: *VIAF ID: 107032638*.

### Fərqli obyektləri təsvir edən bir ad

Bəzən iki fərqli müəllif eyni ad altında nəşr olunur, məsələn, tam adlardırsa və ya kollektiv təxəllüsdən istifadə edirlərsə. Qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün giriş nöqtəsinə əlavə məlumatlar əlavə edilə bilər: doğum və ölüm tarixi, fəaliyyət illəri, xarakterik epitet.

## Normativ yoxlama qeydləri

Normativ yoxlama kitabxana kataloqu ilə tanıtdırmağın ümumi bir yolu, kataloqun çarpaz istinad olunduğu maddələrin ayrıca nəzarət siyahısını yaratmaqdır. Bu siyahı tez-tez "normativ fayl (sənəd)" ing. authority file adlanır. Tercih olunanlar da daxil olmaqla bütün baş dəyişiklikləri və (bəzən) bu seçimlərin araşdırılması zamanı əldə olunan məlumatları ehtiva edir.

Normativ sənədlərin yeganə funksiyası məlumat vermək deyil, onu təşkil etməkdir. Yalnız bir verilmiş adın və ya adın unikal olduğunu başa düşməyə imkan verir. İngilis dilli ölkələrdə tənzimləmə sənədinin tipik məzmunu aşağıda göstərilmişdir.

* *Başlıqda* üstünlük verilən (səlahiyyətli) ad yerləşir. Başlığın unikal olması vacibdir, münaqişə vəziyyətində yalnız biri seçilir.

>
> Başlıqlar giriş nöqtələri olduğundan, onların fərdi olduğundan və mövcud olanlarla ziddiyyət təşkil etməməsindən əmin olmaq lazımdır. Məsələn, əsərlərinə "Ay daşı" və "Ağdakı qadın" daxil olan ingilis yazıçısı Uilyam Kollinz (1824–1889) daha yaxşı Uilki Kollinz kimi tanınır. Kataloqerlər oxucuların ən çox hansı adı axtaracağını və fərqli bir ad və başqa bir seçimi olan bir keçid yaratmağı qərar verəcəklər.
>
>
> Orijinal mətn (ing.)Since the headings function as access points, making sure that they are distinct and not in conflict with existing entries is important. For example, the English novelist William Collins (1824–89), whose works include the Moonstone and The Woman in White is better known as Wilkie Collins. Cataloguers have to decide which name the public would most likely look under, and whether to use a see also reference to link alternative forms of an individual's name.— Moya K. Mason

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* *Robert Harold Burger.* Authority work: the creation, use, maintenance, and evaluation of authority records and files. Littleton, Colorado: Libraries Unlimited. 1985. ISBN 9780872874916.
* *Doris H. Clack.* Authority Control: Principles, Applications, and Instructions (перепечатанное). Chicago: UMI Books on Demand. 2003.
* *Robert L. Maxwell.* Maxwell's Guide to Authority Work. Chicago: American Library Association. 2002. ISBN 9780838908228.
* *Bohdan S. Wynar.* Introduction to Cataloguing and Classification (4). Littleton, CO: Libraries Unlimited, Incorporated. 1972.