Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XIX əsr

|  |
| --- |
| II minillik |
| XVII əsr — XVIII əsr — **XIX əsr** — XX əsr — XXI əsr |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-cı illər | 1790
 | 1791
 | 1792
 | 1793
 | 1794
 | 1795
 | 1796
 | 1797
 | 1798
 | 1799
 |
|  |
| 1800-cü illər | 1800
 | 1801
 | 1802
 | 1803
 | 1804
 | 1805
 | 1806
 | 1807
 | 1808
 | 1809
 |
| 1810-cu illər | 1810
 | 1811
 | 1812
 | 1813
 | 1814
 | 1815
 | 1816
 | 1817
 | 1818
 | 1819
 |
| 1820-ci illər | 1820
 | 1821
 | 1822
 | 1823
 | 1824
 | 1825
 | 1826
 | 1827
 | 1828
 | 1829
 |
| 1830-cu illər | 1830
 | 1831
 | 1832
 | 1833
 | 1834
 | 1835
 | 1836
 | 1837
 | 1838
 | 1839
 |
| 1840-cı illər | 1840
 | 1841
 | 1842
 | 1843
 | 1844
 | 1845
 | 1846
 | 1847
 | 1848
 | 1849
 |
| 1850-ci illər | 1850
 | 1851
 | 1852
 | 1853
 | 1854
 | 1855
 | 1856
 | 1857
 | 1858
 | 1859
 |
| 1860-cı illər | 1860
 | 1861
 | 1862
 | 1863
 | 1864
 | 1865
 | 1866
 | 1867
 | 1868
 | 1869
 |
| 1870-ci illər | 1870
 | 1871
 | 1872
 | 1873
 | 1874
 | 1875
 | 1876
 | 1877
 | 1878
 | 1879
 |
| 1880-ci illər | 1880
 | 1881
 | 1882
 | 1883
 | 1884
 | 1885
 | 1886
 | 1887
 | 1888
 | 1889
 |
| 1890-cı illər | 1890
 | 1891
 | 1892
 | 1893
 | 1894
 | 1895
 | 1896
 | 1897
 | 1898
 | 1899
 |
|  |
| 1900-cü illər | 1900
 | 1901
 | 1902
 | 1903
 | 1904
 | 1905
 | 1906
 | 1907
 | 1908
 | 1909
 |

 |
|  |

**XIX əsr** — XVIII əsrdən sonra gəlir. İlk günü 1801-ci ilin 1 yanvar günündən sonra başlayır. Son günü isə 1900-cu ilin 31 dekabrıdır.

XIX əsrdən sonra isə XX əsr gəlir.

## İstinadlar
# Zoologiya

Heyvan müxtəlifliyi
**Zoologiya** — Heyvanlar aləmindən bəhs edən elmdir. Zoologiya heyvanlar aləminin müxtəlifliyini, onların bədən quruluşunu, həyat fəaliyyətini, yaşadığı mühitlə əlaqəsini, fərdi və tarixi inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənir. Heyvanlar aləmində ən ali sistematik vahid tip adlanır. Hazırda heyvanlar 23 tipə ayrılır.

## Maraqlı faktlar

* Ən böyük məməli heyvan göy balinadır. Onun kütləsi 150 tona çatır.
* Ən kiçik məməli heyvan isə kiçik ağdişdir. Onun kütləsi isə cəmi 3 qramdır.

## Mənbələr

* *Ağamalıyev F.* **Onurğasızlar zoologiyası ali məktəblər üçün dərslik**. Bakı, 2012.
* *Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.* **Azərbaycanın heyvanlar aləmi**, 3 cilddə: II cild (Buğumayaqlılar), III cild (Onurğalılar). Bakı: Elm, 2004.
* Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı. Nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan hetvan və bitki növləri. Bakı: İşıq, 1989.
* *Əliqızı E. və b.* Azərbaycanın quşlar aləmi: ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: "Letterpress" nəşriyyat evi, 2009.
* *Şahtaxtinskaya Z. M.* Zoologiya: **I hissə**. Bakı: "Maarif", 1974.- 296 s.

## Həmçinin bax

* Biologiya
* Botanika
# 1801

| 1801 digər təqvimlərdə |
| --- |
| Qriqori təqvimi | 1801 *MDCCCI* |
| Yuli təqvimi | 1801 |
| Yuli təqvimi bizans erasında | 7309-7310 (1 sentyabr) |
| Romanın yarandığı gündən | 2553-2554 (21 aprel) |
| Avropa təqvimi  | 5561-5562
ה'תקס"א
 - ה'תקס"ב |
| Hicri təqvim | 1215-1216 |
| Erməni təqvimi | 4293-4294 (11 avqust)
ՌՊԱ |
| Çin təqvimi | 4497-4498 庚申 - 辛酉 ağ meymun
 - ağ xoruz
 |
| Efiopiya təqvimi | 1793 - 1794 |
| Hind təqvimi |  |
| ⁃ *Vikram-samvat* | 1857-1858 |
| - *Şaka sambat* | 1723—1724 |
| ⁃ *Kali-yuqa* | 4902-4903 |
| İran təqvimi | 1179-1180 |
| Buddist təqvimi | 2344 |
| Holosen təqvimi | 11801 |
| Yapon xronologiyası | 1 Kyova erası |
| Fransız inqilabı təqvimi | 9—10

  |

## Hadisələr

* 20 yanvar - ABŞ-də Con Marşallın Ali Məhkəməmnin baş hakimi təyin edilməsi
* 26 yanvar - Haitidə adanın şərq hissəsində Fransua Tussen Luvertuyerin ispan qoşunlarını təslim olmağa məcbur etməsi.
* 12 sentyabr - Şərqi Gürcüstanın Rusiyaya birləşdirilməsi.
* Rusiyada baş verən saray çevrilişi nəticəsində I Pavelin öldürülməsi və onun oğlu I Aleksandr Rusiya imperatoru (1801-1825) elan edilməsi.
* 12 sentyabr - Rusiya imperatoru I Aleksandrın Şərqi Gürcüstanın Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında Manifest imzalaması nəticəsində Azərbaycanın Qazax, Şəmşəddil, Borçalı və Pəmbək ərazilərinin Rusiyaya qatılması.

## Doğumlar

* 19 mart — Salvador Kammarano
* 2 fevral — Jan Batist Bussenqo
* 12 avqust — Ejen Bürnuf
* 5 aprel — Coberti Vinçenso

## Ölümlər

* IV Ümmə xan
# Perm dövrü

|  |
| --- |
| Yerin geoloji tarixinin bir hissəsi |
| Perm dövrü  |
| 298.9—251.9 mln il qabaq
←
Ke
O
S
D
Ка
Pe
Тr
Y
Tə
Pa
N

 |
|  |
| Geoxronoloji məlumatlar |
| Eon |
Fanerozoy |
| Era |
Paleozoy |
| İqlim |
| Oksigen səviyyəsi |
22 % |
| CO2 səviyyəsi |
0,4 % |
| Orta temperatur |
21—23 °C |
| ← Daş kömür dövrüTrias dövrü → |

**Perm dövrü** – paleozoy erasının 55 milyon il davam etmiş sonuncu geoloji dövrü. Bu dövrdə vulkanik fəaliyyətlə müşayiət olunan güclü dağəmələgəlmə prosesləri baş vermişdir. Bilavasitə hersin tsiklinə aid olan bu proseslər nəticəsində Ural dağları tam formalaşmış, Mərkəzi Asiyanın möhtəşəm dağ silsilələri, Şimali Amerikanın Appalaç strukturları əmələ gəlmişdir. Bu dövr üçün dəniz, laqun və kontinental rejimli böyük epikontinental hövzələrin geniş yayılması səciyyəvidir. Perm dövrü isti və quru iqlim şəraitində geniş laqunlarda qalın evaporit çöküntüləri (dolomit, anhidrit və gipslər, daş və kalium duzları) toplanmışdır. Rütubətli isti iqlimin üstünlük təşkil etdiyi rayonlarda iri kömür yataqlarının (Peçora hövzəsi, Kuzbas, Çin və b.) əmələgəlməsi üçün ilkin material olan məhv olmuş bitki qalıqların toplanırdı. Cənub yarımkürəsində kontinental rejim üstünlük təşkil edirdi. Burada mövcud olan Qondvana qitəsində dəfələrlə dağ buzlaşması (Cənubi Amerika, Avstraliya) baş vermişdi. Perm dövrü dəniz hövzələrində seratit xətli aimonoideyalar (seratitlər, bəzi aqoniatitlər) meydana gəlmiş, quruda anapsid və sinapsid sürünənlər və pulcuqlu kərtənkələlər, bitkilərdən-qatırquyruqukimilər və çılpaqtoxumlulardan bennettitlər inkişaf etmişdir. Perm dövrü foraminiferlərin (fuzulinidlər), mərcanların (tabuatoidealar və dördşüalılar), buğumayaqlıların (trilobitlər və evripteroidealar), başıayaqlı moluskaların (qoniatitlər), hiolitlərin, qıfıllı braxiopodların (ortidlər, strofomenidlər və produktidlər), mamırkimilərin (sistoporidlər, rabdomezonidlər, kriptosomidlər), balıqlardan akantodların, qədim şüaüzgəclilər və fırçaüzkəclilərin, ikicür tənəffüslülərin, bitkilərdən – qıjıların və b. məhv olması ilə səciyyələnir; lepidodendronlar, kalamitlər, kordaitlər və b. tənəzzülə uğrayır. Perm dövrü hövzələri üçün foraminiferlər, tabulatoidealar və dördşüalı mərcanlar, ammonoideyalar (aqoniatitlər, qoniatitlər və seratitlər), qıfıllı braxiopodalar (produktidlər və spiriferidlər), mamırkimilər (kriptostomidlər), dəniz qönçələri və zanbaqları, bəzi köpəkbalıqıkimilər xarakterikdir. Quruda həşəratlar, suda-quruda yaşayanlardan – steqosefallar və qədim reptilialar (kotilozavrlar və b.) səciyyəvidir. Perm dövrü çılpaqtoxumlu bitkilər geniş yayılmış, yüksək inkişafın pilləsinə çatmışdır. Rifəmələgətirən orqanizmlər, mamırkimilər, mərcanlar, krinoideyalar, süngərkimilər, sianobiontlar və yosunlar olmuşdur. Quruda aridləşmə müşahidə olunmuş, iynəyarpaqlılar meydana gəlmişdir. Karbonun fitocoğrafi vilayətiləri permdə yalnız bir müddət qorunub qalmışdır. Dövrün sonunda bitki aləminin yeniləşməsi başlamışdır.

## Mənbə

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.
# Evcil dovşan

| Evcil dovşan |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Evcil dovşan** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Oryctolagus cuniculus domesticus
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

 |

 |

**Oryctolagus cuniculus domesticus** və ya **evcil dovşan** — Avropa adadovşanının əhliləşdirilmiş formasını təmsil edən və dovşankimilər sinfinə aid bir dovşan növü. Dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn yüzlərlə dovşan cinsi mövcuddur.

## Nəsil artımı və sağlamlıq

Ev dovşanları çox sayda bala doğur və bu, onların ildə bir neçə dəfə cütləşməsindən qaynaqlanır.

2017-ci ildə, dünyada 70 ölkədə ən az 305 ev dovşanı cinsi mövcud idi. "Amerika Dovşan Yetiştiriciləri Assosiasiyası" (ARBA) hazırda 52 dovşan cinsini tanıyır. "Britaniya Dovşan Şurası" (BRC) 106 cinsi qəbul edir.

## Həmçinin bax

* Çöl dovşanı
* Avropa adadovşanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Bərabər işarəsi

**Bərabər işarəsi** — indiki formasına yaxın bir şəkildə ilk dəfə 1557-ci ildə riyaziyyatçı Robert Rekorde (1510–1558) tərəfindən istifadə edilmişdir.

## Tarixi

XVI əsrə qədər bütün riyaziyyatçılar özlərinə xas bərabərlik işarəsindən istifadə edirdilər və vahid işarə olmadığından bir-birilərini çətin başa düşürdülər. Emre Robert Rekorde 1557-ci ildə **The Whetstone of Witte** adlı əsərində : "*Bərabərdir sözünü bezdirici bir şəkildə tez-tez istifadə etmək əvəzinə öz işlərimdə də istifadə etdiyim iki paralel xətdən istifadə etmək olar*" deyərək ilk dəfə istifadə etmişdir.

## Mənbə

* Adrian Berry — Tubitact yayınları / 2001 , ISBN 975-403-248-3
# Milli bayram

Milli bayramların səbəblərini göstərən xəritə
**Milli bayram** bir ölkədə qeyd olunan milli bayramlara verilən addır. Buna misal olaraq Türkiyənin 30 Avqust Qələbə Günü, Amerikanın Müstəqillik Günü, Respublika Günü, Kanada Gününü göstərmək mümkündür. Ümumiyyətlə millətçi məzmuna malik olan bu tətillərdə; həmin ölkənin milli azadlıq müharibəsini qazandığı gün, rəsmi olaraq tanındığı gün, əhəmiyyətli bir hadisənin şahidi olduğu gün və ya etnik-mifoloji əhəmiyyət kəsb edən bir gün qeyd edilə bilər. Milli bayram adətən tətildir. Bir çox ölkədə birdən çox milli bayram var. Danimarka və Böyük Britaniya milli bayramı olmayan yeganə ölkələrdir.

## Milli bayramların siyahısı

## Həmçinin bax

* Milli müstəqillik günlərinin siyahısı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Dövlət borcu

**Dövlət borcu** — daxili və xarici dövlət borcundan ibarət olmaqla, ölkənin təxirəsalınmaz sosial-iqtisadi xərclərinin və büdcə kəsirinin mmaliyyələşdirilməsi üçün qəbul edilən, ölkə hökumətinin hüquqi və fiziki şəxslərə, habelə xarici dövlətlərə müvafiq faiz ödənilməklə qaytarılmalı olan, milli və xarici valyuta ilə ifadə edilmiş borc öhdəlikləridir.

Dövlət borcu aşağıdakı formalarda ola bilər: hökumətin aldığı kreditlər, hökumətin adından buraxılan qiymətli kağızlar şəklində olan dövlət istiqrazları və hökumətin təminat verdiyi digər borc öohdəlikləri.

## İstinadlar