Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dovşan

| Dovşan |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Dəstə:DovşankimilərFəsilə:**Dovşanlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Leporidae G.Fisch.Waldh., 1817[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180110 |
| NCBI   | 9979 |
| EOL   | 1689 |
| FW   | 42163 |

 |

 |

**Dovşanlar** (lat. Leporidae) — dovşankimilər dəstəsinə aid məməli fəsiləsi.

## Növləri

* Amerika ağ dovşanı (*Lepus americanus*)
* Ağquyruq dovşan (*Lepus townsendii*)
* Yaponiya ağac dovşanı (*Pentolagus furnessi*)
* Tibet qıvrımtük dovşanı (*Lepus osiostolus*)
* Mancuriya dovşanı (*Caprolagus brachyurus*)
* Zolaqlı dovşan (*Nesolagus netscheri*)
* Qaraquyruq dovşan (*Lepus californicus*)
* Ağ dovşan (*Lepus timidus*)
* Boz dovşan (*Lepus europaeus*)
* Tolay dovşanı və ya qumluq dovşanı (*Lepus tolai*)
* Quyruqsuz adadovşanı (*Romerolagus diazi*)
* Bataqlıq adadovşanı (*Sylvilagus palustris*)
* Braziliya adadovşanı (*Sylvilagus brasiliensis*)
* Avropa adadovşanı (*Oryctolagus cuniculus*)
* Qıvrımquyruq adadovşanı (*Pronolagus crassicaudatus*)
* Florida adadovşanı (*Sylvilagus floridanus*)
* Piqmey adadovşanı (*Microlagus idachaensis*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Ev siçanı (cins)

| Ev siçanı |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:*Myomorpha*Fəsiləüstü:SiçankimilərFəsilə:SiçanlarYarımfəsilə:*Murinae*Triba:*Murini*Cins:**Ev siçanı** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Mus L., 1758[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180365 |
| NCBI   | 10088 |
| EOL   | 42344 |
| FW   | 41911 |

 |

 |

**Ev sıçanı** (lat. Mus musculus) — gəmiricilər dəstəsinin sıçanlar fəsiləsinə aid məməli heyvan cinsi.

## Təsnifatı

* Pyromys yarımcinsi
	+ Mus platythrix
	+ Mus saxicola
	+ Mus phillipsi
	+ Mus shortridgei
	+ Mus fernandoni
* Coelomys yarımcinsi
	+ Mus mayori
	+ Mus pahari
	+ Mus crociduroides
	+ Mus vulcani
	+ Mus famulus
* Mus yarımcinsi
	+ Mus caroli
	+ Mus cervicolor
	+ Mus cookii
	+ Mus cypriacus — Kipr siçanı
	+ Mus booduga
	+ Mus terricolor
	+ Mus musculus — Ev siçanı
	+ Mus spretus
	+ Mus macedonicus
	+ Mus spicilegus — Kurqancıq siçanı
	+ Mus fragilicauda
	+ Mus nitidulus
* Nannomys
	+ Mus callewaerti
	+ Mus setulosus
	+ Mus triton — Bozqarın piqmey-siçanı
	+ Mus bufo
	+ Mus tenellus
	+ Mus haussa
	+ Mus mattheyi
	+ Mus indutus
	+ Mus setzeri
	+ Mus musculoides
	+ Mus minutoides — Afrika piqmey-siçanı
	+ Mus orangiae
	+ Mus mahomet
	+ Mus sorella
	+ Mus kasaicus
	+ Mus neavei
	+ Mus oubanguii
	+ Mus goundae
	+ Mus baoulei
	+ Mus ferox

## Həmçinin bax

* Hind siçanı

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
* Şəkillər
* Siçanların tarixi Arxivləşdirilib 2007-07-03 at Archive-It
*
# Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı

| Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Cardiocranius paradoxus Konstantin Alekseyeviç Satunin, 1903[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 609748 |
| NCBI   | 1041411 |
| EOL   | 327886 |

 |

 |

**Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı(Cardiocranius paradoxus Satunin)* — nadir növdür.

Xırda ölçülü ərəbdovşanı. Bədəninin uzunluğu 5,8–7,5 sm. Quyruğun uzunluğu 7,3–7,7 sm. Özünəməxsus quyruğu var: əsasında incə, ən yoğun yeri ortasında(8–12 mm diametrdə) və tədricən, kiçik fırçası olan ucuna yaxın, incələşir. Quyruğun yoğunlaşması piy qatları hesabına baş verir. Başı qeyri-mütənasib böyükdür. Gözləri iridir. Vibrissaları çox inkişaf edib. Ön və geri əzaları beşbarmaqlıdı. Daban altında sərt tükləri var. Tük örtüyü nisbətən hündür, sıx və yumşaqdır. Beli qum rəngindədir, qarnı isə ağ. Quyruğu üst tərəfdə açıq-palıdı, altda ağdır.

Çinin şimal-qərbində, Şimali Qobidə, Cunqar Qobisində, Rusiya Federasiyasında Tuvada, Qazaxıstan yaylasında Balxaşdan 60 km. şimalda, iki sahəsi Bektausun şimal dağətəklərində, və ola bilər Krakenelidə yaşayır. Əsasən xırda-şeben səhralarda yaşayır. Adda-budda bitən yovşanlı ot örtüyü olan bərk qruntda olmağa üstünlük verirlər. Axşam, gecə və səhər tezdən fəaldırlar. Özlərinin ya da başqa gəmiricilərin qazdıqları(dərinlikləri 45 sm, uzunluğu 1 metr olan) yuvalara sığınırlar. Yuvanın girişini qruntdan olan tıxacla bağlayırlar. Sentyabrdan aprelin ortasına qədər qış yuxusuna gedirlər.

Əsasən taxılın dənləri ilə qidalanırlar.

Çoxalmaları öyrənilməyib. Ola bilər dişilər ildə bir dəfə yayın əvvəlində balalayırlar. Laktasiya iyulun əvvəlində qeyd olunub (Tuva). Gənc ərəbdovşanları gələn yaza cinsi yetkinliə çatırlar.

Düşmənləri: bütün gecə yırtıcılarıdır.

Çox nadirdir. Qazaxıstan dağlıqında 27 km. marşrutda biri rast gəlinir.

## İstinadlar

## Mənbə

* В.Е. Соколов. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие. Москва "Высшая школа" 1986 səh. 215–216
# Fəsiləüstü

**Fəsiləüstü** (lat. superfamilia) — taksonomik kateqoriya. XV Beynəlxalq zoologiya konqresində qəbul edilmiş Beynəlxalq kodeksin zooloji nomenklaturasına əsasən (1966) fəsiləüstü üçün "oidea"-dan ibarət suffiks və sonluq qəbul olunmuşdur. Beləliklə, fəsiləüstünün adı sözün kökünə suffiks və sonluq əlavə edilməklə yaranır. Fəsiləüstü yalnız heyvan orqanizmlərinin təsnifatında tətbiq olunur. Məsələn, durnalar (gruoidea), sığırçınlar (ralloidea) və s.

## İstinadlar

|  |
| --- |
| **Taksomaniya ranqları** |
|
Aləmüstü (domen) —
**Aləm** —
Yarımaləm —
Tipüstü/Şöbəüstü —
Tip/**Şöbə** —
Yarımtip/Yarımşöbə —
Sinifüstü —
**Sinif** —
Yarımsinif —
İnfrasinif —
Dəstəüstü/Sıraüstü —
**Dəstə**/**Sıra** —
Yarımdəstə/Yarımsıra —
İnfradəstə —
Fəsiləüstü —
**Fəsilə** —
Yarımfəsilə —
Tribaüstü —
**Triba** —
Yarımtriba —
**Cins** —
Yarımcins —
Seksiyaüstü —
Seksiya —
Yarımseksiya —
Cərgə —
Yarımcərgə —
**Növ** —
Yarımnöv —
Varitet/Müxtəliflik —
Yarım müxtəliflik —
Forma —
Yarımforma |
| Taksonomiya — Binominal nomenklatura |
# Monofiliya

**Monofiliya** (q.yun. μόνος – tək; φῦλον – tayfa, cins, növ) — müəyyən qrup orqanizmin ümumi əcdaddan əmələ gəlməsi. Üzvi aləm təkamülünün əsas prinsipi. Həyat ağacı ümumi kökdən başlanğıc alır və 2 gövdəyə (bitkilər və heyvanlar aləmi) ayrılır. Bunların hər birindən iri gövdələr – tiplər əmələ gəlir, o da tədricən siniflər, dəstələr, fəsilələr və nəhayət cinslərə budaqlanır. Cinslər ayrı-ayrı budaqlar dəstəsindən ibarət növlərdən təşkil olunmuşdur. Çarlz Darvin bitki və heyvan yetişdirmək sahəsindən dəlillər gətirməklə monofiliyanı əsaslandırmışdır. O, müasir ev göyərçinlərini tədqiq edərək göstərdi ki, onların əcdadı vəhşi göyərçindir (*Columba livia*). Darvindən sonra müxtəlif bioloji fənlərin dəlilləri əsasında heyvanlar və bitkilər aləminin təbii qruplarının əksəriyyətinin əmələ gəlməsində monofiliya bir daha sübut edilmişdir. Müxtəlif insan irqlərinin vahid bir mənşədən başlanğıc alması da monofiliyaya misaldır.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* *Abbey, Darren.* "Graphical explanation of basic phylogenetic terms". University of California, Berkeley. 1994–2006. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2021.
* *Carr, Steven M.* "Concepts of monophyly, polyphyly & paraphyly". Memorial University. 2002. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2021.
* *Hyvönen, Jaako.* "Monophyly, consensus, compromise" (PDF). University of Helsinki. 2005. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2021.
* "Phylogenetic Trees and Classification". Digital Atlas of Ancient Life. Paleontological Research Institution.
# Nomenklatur tipi

**Tip** və ya **nomenklatur tipi** (lat. typus) — (lat. typus nomenclaturalis), — taksonun təsvirinə əsaslanan bioloji təsnifləndirmə elementi.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* Nomenklatur tipi
* Ali bitkilər
* Vienna Code, 2006 Beynəlxalq kodeks
	+ Division II. Rules and Recomendations. Chapter II. Status, Typification, and Priority of Names. Section 2. Typification (ing.)
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) (ing.)
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990) (ing.)
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) Arxivləşdirilib 2011-09-16 at the Wayback Machine (ing.)
* The Type Specimen Register of the United States National Herbarium (ing.)
# Yeni Zelandiya yelpikquyruğu

| Yeni Zelandiya yelpikquyruğu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Yeni Zelandiya yelpikquyruğu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Rhipidura fuliginosa Sparrm., 1787[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 562740 |
| NCBI   | 381039 |
| EOL   | 1051113 |
| FW   | 143830 |

 |

 |

**Yeni Zelandiya yelpikquyruğu**—kiçik həşəratyeyən quşdur. Geniş ərazidə yayılmış yelpikquyruqlar Yeni Zelandiyanın Cənub Adalarında, həmçinin *Rhipidura fuliginosa placabilis* kimi yarımnövləri Şimal Adalarında, Rhipidura fuliginosa penita yarımnövü Çatem adlarında, hal-hazırda nəsli kəsilmiş *Rhipidura fuliginosa cervina* (və ya Lord Houv yelpikquyruğu) yarımnövü Lord Houv adasında yayılmışdır. Bu quş alabəzək yelpikquyruq və ya Maori dilində Pīwakawaka və ya Tīwakawaka kimi də adlanır. Bu növlər bir çox halda Avstraliya və Yeni Kaledoniyanın boz yelpikquyruqları ilə eyni növ hesab edilir, lakin quşların çağırışlarındakı fərqlərə görə bəzi orqanlar indi bu quşlara ayrıca növ kimi bu yanaşır.

## Çoxalması

Yeni Zelandiya yelpikquyruğu mövsümi olaraq çoxalır. Şimal Adalarında avqustdan marta, Cənub Adalarında sentyabrdan yanvara və Çatem adalarında isə oktyabrdan yanvara kimi bala çıxarma dövrüdür. Onlar adətən mövsümdə iki və ya daha çox nəsil artırırlar. Quşlar adətən yığcam, fincanşəkilli yuvalarını ağacların çəngəlində, mamır qabığı və lifdən hazırlanmış və tez-tez hörümçək toru ilə tamamlanmış şəkildə qururlar. Yuvanın qurulmasında hər iki cins iştirak edir. Yuvanın ölçüsü adətən, boz və qəhvəyi xallı üç-dörd yumurta sığacaq qədər olur. İnkubasiya dövrü təxminən iki həftə çəkir. İnkubasiya və qidalanma vəzifələrini hər iki fərd bölüşür. Gənc erkəklər tükləndikdən iki ay sonra cütləşmə baş verə bilər. Yeni Zelandiya yelpikquyruğunun yuvalarına arabir Yeni Zelandiyada ququkimilərin iki növü tərəfindən parazitlik edilir.

## Mifologiyada

Maori mifologiyasında *piwakawaka* insanlara tanrılardan ölüm və ya ölüm xəbəri çatdıran elçi rolunu oynayır. Çökük gözlər və quşun qəribə uşuş davranışı od tanrısı ulu Mahuikanın olduğu yeri ortaya çıxarmamaq üçün Maui ilə yanaşı məcbur olunması ilə izah olunur. *Tiwakawaka* həmçinin Yeni Zelandiyaya birinci köçən Maori mühacirinin adlarından biridir.

## İstinadlar
# İnkişaf biologiyası

Embrioloji inkişafın ümumi sxemi.
**İnkişaf biologiyası** — orqanizmin fərdi inkişaf (ontogenez) proseslərini öyrənən müasir biologiyanın bir qolu.

## Ümumi

Eyni zamanda, ontogenezin bütün mərhələləri öyrənilir: doğum anından ölüm anına qədər və ən ilkin (embrion və embrion öncəsi) mərhələlər. Ontogenezin ilkin mərhələləri də embriologiya ilə araşdırılır.

İnkişaf biologiyasının spesifikliyi, formalaşdırıcı prosesləri dörd ölçüdə nəzərdən keçirməsindədir: təkcə məkanda deyil, həm də zaman içində.

Müasir inkişaf biologiyası müxtəlif morfogenetik proseslərin molekulyar, biyokimyəvi və genetik mexanizmlərini intensiv şəkildə öyrənir, embrionların subcellular və hüceyrə təşkilatlarının xüsusiyyətlərini aktiv şəkildə öyrənir.

Bir elm olaraq inkişaf biologiyası XX əsrin ortalarından başlayaraq molekulyar biologiya, embriologiya və genetika məlumatları əsasında formalaşmağa başladı. İnkişaf prosesinin müxtəlif aspektlərini molekulyar, hüceyrə, toxuma, orqan və orqanizm səviyyələrində araşdırır, ontogenez zamanı genetik məlumat proqramlarının həyata keçirilməsinin əsas problemlərini və fenotipik dəyişikliklərin molekulyar əsaslarını, hüceyrələrin və hüceyrə populyasiyalarının normal və şiş artımını həll edir. , morfogenez, hüceyrə, toxuma, orqan fərqliliyi, hüceyrə qarşılıqlı təsirləri, inkişafın bütövlüyünü təmin edən tənzimləmə mexanizmlərinin meydana çıxması və meydana gəlməsi.

Tədqiqatın əsas istiqamətləri:

* Heyvanların inkişaf biologiyası.
* Bitki inkişafının biologiyası.
* Eksperimental embriologiya.
* Hüceyrənin molekulyar biologiyası.
* İnkişafın genetik tənzimlənməsi.
* Fərqlənmənin molekulyar mexanizmləri.
* İnkişaf biologiyasının yeni metodlarının inkişafı.
* Ontogenezin sitoloji əsasları.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* İnkişaf biologiyası  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
* *Зуссман М.* Биология развития. — М.: Мир, 1977. — 301 с.
# Onkologiya

|  |
| --- |
| Onkologiya |
| Elm sahəsi → öyrənir |
|

Xətalar haqqında məlumat *[[]]* –i təsvir edən {{[[:Template: | ]]}} taksonomik şablon yoxdur
 |
| Yarımbölmə → öyrənir |

**Onkologiya** (yun. ονκος — "şiş" və λόγος — "elm, bilim") — xərçəng xəstəliyi və şiş xəstəliklərini öyrənən tibb elmə deyilir.

## Həmçinin bax

* Hematologiya
* Milli Onkologiya Mərkəzi
* Bəd-xassəli şişlər

## Xarici keçidlər

* Guidelines & Practice Tools of European Society for Medical Oncology (ESMO) Arxivləşdirilib 2013-10-28 at the Wayback Machine
* AynureAqayeva Ibadqizi Guidelines of American Society of Clinical Oncology (ASCO) Arxivləşdirilib 2013-11-07 at the Wayback Machine
* Guidelines of American Society for Radiation Oncology (ASTRO)
* Azərbaycan Onkologiya və Hematologiya Jurnalı (onlayn arxivi) Arxivləşdirilib 2013-07-28 at the Wayback Machine
# İmmunologiya

**İmmunologiya**, Tibbin immunitet və fərqli organizmaların immunitet sistemləri ilə bağlı olan bir növü. Azərbaycan dilinə, Fransızca "*immunologie*" kəliməsindən törəyərək gəlmişdir. Bir çox fərqli mövzuyu əhatə edən elm sahəsi xüsusilə orqanizmlərin immunitet sistemlerinin sağlam olduqları və ya xəstə olduqları hallarındakı vəziyyəti və fizioloji funksiyaları ilə insanların immunitet sistemlərinin əlverişsiz bir şəkildə işləməsi nəticəsində yaranan immunoloji pozuqluqları (məsələn avtoimmun pozğunluqları) əhatə edir. Hımçinin immunoloji immunitet sisteminin cürbəcür elementlərinin in vivo, in situ və in vitro şəkillərində araşdırılması və incələnməsini də əhatə edir.

İmmunologiya olduqca geniş bir sahədir və bir çox alt sahəyə malikdir. İmmunoterapiya, immunogenetika, təkamül immnologiyası bunlardan bəziləridir.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

* National Immunization Program Childhood Immunization Initiative Arxivləşdirilib 2008-05-02 at the Wayback Machine