# Kaliforniya

| **Kaliforniya** ing. California |
| --- |
| Ştat |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb |

 |
| Təxəllüsü: Qızıl ştat |
| Şüarı: Evrika |
| Himni: **I Love You, California** |
| ABŞ xəritəsində Kaliforniya |
| Rəsmi dil | İngilis dili |
| Danışılan dillər | İngilis dili (57.4%) İspan dili (28.5%) Çin dili (2.8%) Taqal dili (2.2%) Vyetnam dili (1.43%) |
| Paytaxtı | Sakramento |
| Ən iri şəhəri | Los-Anceles |
| Ən iri metropoliteni | **Böyük Los-Anceles** |
| Ərazisi | 3-cü (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 163,696 mil² (423,970 km2) |
|  • Eni | 250 mil (400 km) |
|  • Uzunluğu | 760 mil (1220 km) |
|  • % su | 4.7 |
|  • En dairəsi | 32° 32′ Ş - 42° Ş |
|  • Uzunluq dairəsi | 114° 8′ Q - 124° 26′ Q |
|  |
| Əhalisi | 1-ci (ABŞ üzrə)  |
|  • Ümumi | 39,185,605 (2022) |
|  • Sıxlıq | 251.3/mil²  (97.0/km2) 11ci (ABŞ üzrə) |
|  • Təsərrüfatın Orta Gəliri | $78,700 (5ci) |
|  |
| Yüksəklik |  |
|  • Maksimal yüksəklik | Vitni dağı 14,505 ft (4,421.0 m) |
|  • Orta yüksəklik | 2,900 ft  (880 m) |
|  • Minimal yüksəklik | Bəduoter hövzəsi -290.0 ft (-85.0 m) |
|  |
| Ştatlıqdan Əvvəl | Kaliforniya Respublikası |
| İttifaqa qəbul | 9 sentyabr, 1850 (31-ci) |
| Qubernator | Qavin Nyusm (D) |
| Leytenant-qubernator | Eleni Kounalakis (D) |
| Qanunverici hakimiyyət | Ştat Qanunverici Hakimiyyəti  |
|  • Yuxarı Palata | Senat |
|  • Aşağı Palata | Ştat Assambleyası |
|  |
| ABŞ Senatorları | Dayana Faynstayn (D) Aleks Padilla (D) |
| ABŞ Palata nümayəndələri | 39 Demokrat 14 Respublikaçı (siyahı) |
| Saat qurşağı | Pasifik UTC -8/-7 |
| ISO 3166 | US-CA |
| Abbreviatura | CA |
| Rəsmi saytı | ca.gov |

**Kaliforniya** (ing. California) – Birləşmiş Ştatların Qərb regionunda yerləşən və Sakit Okean sahilində uzanan bir ştatdır. Şimalda Oreqon, şərqdə Nevada və Arizona ilə həmsərhəddir və cənubda Aşağı Kaliforniya beynəlxalq sərhədini paylaşır. Üzərində 39 milyondan çox sakin yaşayan və sahəsi 163,696 kvadrat mil (423,970 km2) olan bu ştat, ən çox əhaliyə malik, üçüncü ən böyük və Şimali Amerikadakı ən böyük inzibati vahiddir.

Avropalılar tərəfindən müstəmləkələşdirilməsindən əvvəl, Kaliforniya Kolumbaqədərki Şimali Amerikanın ən zəngin mədəni və dil müxtəlifliyinə malik bölgələrindən biri idi. 16-cı və 17-ci əsrlərdə aparılan Avropa tədqiqatları nəticəsində bölgə İspan İmperiyası tərəfindən müstəmləkələşdirilmişdir. 1821-ci ildə Meksikanın Müstəqillik müharibəsi nəticəsində müstəqillik qazandıqdan sonra ərazi Meksikanın bir hissəsinə çevrildi, lakin Meksika-ABŞ müharibəsindən sonra 1848-ci ildə Meksikanın təslimi ilə ABŞ-a keçdi. Kaliforniya qızıl hərisliyi 1848-ci ildə başladı və yerli qəbilələrin əhalisinin azalması da daxil olmaqla sosial və demoqrafik dəyişikliklərə səbəb oldu. Alta Kaliforniyanın qərb hissəsi sonra təşkil olunaraq 1850-ci ildə 31-ci ştat olaraq qəbul edildi və azad ştat kimi 1850-ci ilin kompromisindən sonra birləşdirildi.

Böyük Los-Anceles və San-Fransisko Körfəzi əraziləri müvafiq olaraq 19 milyon və 10 milyon əhali ilə ölkənin ikinci və beşinci ən böyük şəhər bölgələridir. Los-Anceles ştatın ən çox əhaliyə malik şəhəri, ölkənin isə ikinci ən böyük şəhəridir. Kaliforniyanın paytaxtı Sakramentodur. Kaliforniyalar bölgəsinin bir hissəsi olan ştatın müxtəlif coğrafiyası qərbdə Sakit Okean sahili və şəhər ərazilərindən tutmuş şərqdə Sierra Nevada dağlarına, şimal-qərbdə sekvoya və Douqlas küknarı meşələrindən cənub-şərqdəki Mojave səhrasına qədər dəyişir. ABŞ-ın zəlzələ riskinin üçdə ikisi Kaliforniyada yerləşir. Mərkəzi Vadi, ştatın mərkəzində yerləşən məhsuldar kənd təsərrüfatı ərazisidir. Ştatın böyük ölçüsü, şimalda nəmiş mülayim meşədən daxili ərazilərdəki quru səhra iqliminə, eləcə də dağlardakı qarlı alp iqliminə qədər müxtəlif iqlimlərə səbəb olur. Quraqlıqlar və meşə yanğınları davam edən problemlərdir, eyni zamanda atmosfer çayları qış aylarında intensiv daşqın hadisələrinə səbəb olaraq artmaqdadır.

Kaliforniya, 2024-cü ilin 3-cü rübü etibarilə $4.132 trilyonluq dövlətin ümumi məhsulu ilə ölkənin ən böyük iqtisadiyyatına malikdir. Bu, dünyanın ən böyük sub-milli iqtisadiyyatıdır və nominal ÜDM-ə görə qlobal olaraq 5-ci yeri tuta bilər. Ştat kənd təsərrüfatı istehsalında ölkəyə liderlik edir, yüksək texnologiyalar, əyləncə, şou-biznes (Hollywood vasitəsilə) və şərabçılıq. Kaliforniya mədəniyyətinə və ölkənin iqtisadiyyatına olan böyük təsiri səbəbindən millətin trend tənzimləyicisi olaraq xarakterizə olunur.

## Coğrafiyası

Kaliforniya Amerikanın Oreqon, Arizona və Nevada ştatları, Meksikanın Baja Kaliforniya ştatı və Sakit Okean ilə həmsərhəddir. Ştatın mərkəzi hissəsində Kaliforniya vadisi yerləşir. Kaliforniya Vadisinin qərbində Kordilyer dağları, şərqində Sierra Nevada dağları, şimalında Kaskad dağları, cənubunda isə Tehaçapi dağları yerləşir. Bu ərazi Kaliforniyanın əsas kənd təsərrüfatı regionudur. ABŞ-nin kənd təsərrüfatında istifadə olunan torpaqlarının 1 faizi, istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının isə (dəyərinə görə) 8 faizi bu regiona düşür.

Ştatın ərazisinin 45 faizini meşələr tutur. Nisbətən quru iqlimə məxsus bir ştat üçün bu göstərici kifayət qədər yüksək göstəricidir. Şam ağaclarının növlərinin zənginliyinə görə Kaliforniya bütün ştatlardan irəlidədir. Kaliforniya meşə sahələrinin ümumi həcminə görə ştatlar arasında Alyaskadan sonra 2-ci yeri tutur. Kaliforniya Ağ Dağlarında yerləşən bəzi ağaclar dünyada ən qədim ağaclar hesab olunurlar.

Cənubda daxili duzlu göl olan Salton Si (*Salton Sea*) yerləşir. Ştatın cənub-mərkəz hissəsində Mahove Səhrası yerləşir. Mahove Səhrasının şimal-şərq hissəsində Ölüm Vadisi yerləşir, burada Şimali Amerikanın ən isti və ən aşağı nöqtəsi olan Bedvater hövzəsi yerləşir. Qərb yarımkürəsində qeydə alınan ən isti temperatur buraya aiddir. Rekord göstərici 1910-cu il, 10 İyul tarixində 57 °C qeydə alınmışdır. Ümumiyyətlə isə ştatın bütün cənub-şərq ərazisi quru və isti iqlimə malik səhralardan ibarətdir. Kaliforniyanın Arizona ştatı ilə cənub-şərq sərhədləri Kolorado çayından keçir. Kaliforniyanın cənub hissəsi bu çayın sularının yarısını istifadə üçün götürür.

Ştatın sahilyanı bölgəsində çoxlu əhali məskunlaşmışdır. Burada San-Dieqo, Los-Anceles, San-Fransisko kimi iri şəhərlər mövcuddur.

## Etimologiyası

“California” sözü və onun hökmdarı Kraliça Kalafiya, 1510-cu ildə Garci Rodríguez de Montalvo tərəfindən yazılmış *Las Sergas de Esplandián* epik əsərindən götürülmüşdür.
İspanlar Baxa Kaliforniya yarımadasına Las Californias adını verdilər. İspan kəşfiyyatçıları və məskunlaşanlar şimala və içərilərə doğru irəlilədikcə, *California* və ya *Las Californias* kimi tanınan ərazi böyüyürdü. Nəticədə, bu ad yarımadanın şimalındakı əraziləri, o cümlədən müasir ABŞ-ın Kaliforniya ştatının bir hissəsini əhatə etməyə başladı.

2017-ci ilə aid bir ştat qanunvericilik sənədində deyilir: "‘California’ sözünün mənşəyi və mənası ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr mövcuddur” və məlum olan yeganə şey odur ki, bu ad 1541-ci ilə qədər "ehtimal ki, ispan naviqatoru tərəfindən" xəritəyə əlavə edilmişdir.

Bu adın ən çox ehtimal edilən mənşəyi 1510-cu ildə Garci Rodríguez de Montalvonun yazdığı *Esplandiánın Macəraları* əsərində qeyd olunan, Kraliça Kalafiyanın hökm sürdüyü əfsanəvi Kaliforniya adasıdır. Kraliça Kalafiyanın krallığı, qızıl və inci ilə zəngin, qızıl zirehlər geyinən, Amazonlar kimi yaşayan gözəl qaradərili qadınların, həmçinin qrifonlar və digər qəribə məxluqların yaşadığı uzaq bir torpaq kimi təsvir edilirdi.

Ştatın adının qısaldılmış formalarına CA, Cal., Calif., Califas və US-CA daxildir.

## İqlimi

Kaliforniyanın iqlimi Aralıq Dənizi iqlimindən Subarktik iqlimə qədər dəyişir.

Ştatın ərazisinin böyük hissəsi Aralıq Dənizi İqlimindədir, bura sərin, yağışlı qış ayları və quru yay ayları xasdır. Okean sahillərindən axan sərin Kaliforniya cərəyanı yay aylarında sahildə ərazilərində tez-tez duman yaranmasına səbəb olur. Daxili ərazilərdə isə yay ayları daha isti, qış ayları isə daha da soyuq olur. Ştatın şimal hissəsi cənubuna nisbətən daha rütubətlidir. Şimal-Qərbi Kaliforniya mülayim iqlimə malikdir. Ştatın hündür dağları qış müddətində qar ilə örtülü olur, yayda isə mülayim iqlimə malik olurlar.

Telegraph Zirvəsi San Gabriel Dağları
## Tarixi

Kaliforniya ərazisi 10.000 il əvvəldən başlayaraq müxtəlif xalqlar tərəfindən məskunlaşmağa başlamışdır. Əlverişli və rəngarəng iqlimin olması səbəbindən bu region Kolumbun Amerikaya gəlməsindən əvvəl ən çox inkişaf etmiş regionlardan biri olub.

Bu regionu ilk tədqiq edən avropalı isə 1542-ci ildə bura İspaniya Krallığının gəmisi ilə üzən portuqal Joao Rodrigez Kabrilyo olub. Bundan 37 il sonra, 1579-cu ildə ingilis səyyahı Fransis Dreyk Kaliforniyaya çatmış və bu torpaqlara iddia etmişdir. İspaniyalı Sebastyan Vizkano 1602-ci ildə İspaniya Krallığı üçün Kaliforniyanı tədqiq etmiş və onun xəritəsini hazırlamışdır.

İspan missionerləri bu regiona 18-ci əsrin sonlarından etibarən bu regiona gəlməyə başlamışlar. Region həmin dövrdə Alta Kaliforniya (Yuxarı Kaliforniya) adlanırdı. 1821-ci il Meksika Müstəqillik Muharibəsi nəticəsində Meksikanın müstəqillik əldə etməsi nəticəsində Kaliforniya Meksika ərazisinə çevrildi. Bundan 25 il sonra keçən bir müddət ərzində Alta Kaliforniya Meksikanın ucqar və geridə qalmış regionuna çevrildi. Müstəqilliyin əldə olunması ilə birlikdə missionerlərə aid olan torpaqlar onlardan alınaraq Meksika Dövlətinin mülkiyyətinə verildi. Həmin dövrdə Kaliforniyada əsasən ranço təsərrüfatı inkişaf etmişdi. 1820-ci illərdən etibarən Kanada və ABŞ-dən olan insanlar burada məskən salmağa başladılar. Onlar Kaliforniyanın Amerika torpağı olacağının müjdəçiləri idilər.

Az sonra başlanan Meksika-Amerika müharibəsi (1846–1848) nəticəsində Meksika öz ərazisinin yarıdan çoxunu, həmçinin Kaliforniya ərazisini itirdi. Lakin Kaliforniyanın aşağı regionu olan Baja Kaliforniya Meksikanın ərazisi kimi qaldı.

San-Fransisko portu 1850-ci il. 1847 və 1870-ci illər arasında San-Fransiskonun əhalisi 500 nəfərdən 150000 nəfərə qədər artmışdır.
1848-ci ildə Kaliforniyanın ağdərili əhalisi 15 000 nəfər idi. Lakin 50-ci illərdə burada qızıl mədənlərinin tapılması nəticəsində çoxlu sayda avropalı Kaliforniyaya köçdü. 1854-cü ildə onların sayı artıq 300 000-ə çatırdı. Həmin ildə Sakramento Kaliforniyanın inzibati mərkəzi seçildi.

Kaliforniya ilə ABŞ-nin şərq və mərkəz regionları arasında yol çox uzun və təhlükəli idi. Buna görə Kaliforniyaya birbaşa dəmiryolu tikintisinə başlandı. İlk belə dəmiryolunun tikintisi 1869-cu ildə başa çatdı. Həmin dəmiryolu Birinci Transkontinental Dəmiryolu adlanır. Bu dəmiryolunun istifadəyə verilməsi Kaliforniyanın inkişafına böyük təkan verdi, ştata yüzminlərlə əhali köç etməyə başladı. Yeni gələn məskunlar buradakı torpağın yay zamanı su verildiyi vaxt çox yaxşı məhsul verdiyini görərək burada çoxlu sayda fermalar açmağa başladılar.

20-ci əsrin başlanğıcında buranı ABŞ-nin digər regionları ilə bağlayan daha bir neçə yol tikildi. Ştatın əhalisi 1900-cü ildə 1 milyon nəfərdən az olsa da, 1965-ci ildə Kaliforniya ölkənin ən çox əhalisi olan ştatına çevrildi. Bu gün Kaliforniya dünyada müasir texnologiyaların, iri müəssisələrin, musiqi və kino sənayesinin mərkəzi kimi tanınır. Ştat həmçinin ABŞ-nin kənd təsərrüfatının mərkəzidir.

Kaliforniyada həmçinin bir çox terror aktları da baş vermişdir. Bunlardan ən mühümü 1982-ci il yanvarın 28-də Los-Anceles şəhərində baş vermişdir. Həmin gün erməni terrorçuları Hampiq Sasunyan və Krikor Saliba Türkiyənin Los-Anceledəki konsulu Kamal Arıkanı güllələyərək öldürdülər. Hadisədən az sonra hər iki terrorçu həbs edildi. Sasunyanın atası Amerika televiziyasına verdiyi musahibədə 'türkün öldülürməsinə görə çox şad olduğunu' bildirdi. Hazırda hər iki terrorçu Kaliforniya həbsxanasında ömürlük həbs cəzası çəkməkdədir.

## Demoqrafiya

| İl | Əhalinin Sayı | +/- % |
| --- | --- | --- |
| 1850 | 92 597 | — |
| 1860 | 379 994 | 310,4 % |
| 1870 | 560 247 | 47,4 % |
| 1880 | 864 694 | 54,3 % |
| 1890 | 1 213 398 | 40,3 % |
| 1900 | 1 485 053 | 22,4 % |
| 1910 | 2 377 549 | 60,1 % |
| 1920 | 3 426 861 | 44,1 % |
| 1930 | 5 677 251 | 65,7 % |
| 1940 | 6 907 387 | 21,7 % |
| 1950 | 10 586 223 | 53,3 % |
| 1960 | 15 717 204 | 48,5 % |
| 1970 | 19 953 134 | 27 % |
| 1980 | 23 667 902 | 18,6 % |
| 1990 | 29 760 021 | 25,7 % |
| 2000 | 33 871 648 | 13,8 % |
| 2008 | 36 756 666 | 8,5 % |

2009-cu il üçün Kaliforniyanın əhalisi 36.961.664 nəfər olub. Əhalisinin böyük əksəriyyətini ağdərili amerikalılar təşkil edir. Onların əhalinin ümumi sayında payı 45 faizdir. İspandilli Amerikalıların payı 36 faizdir və onlar sürətlə artmaqdadırlar.

Hesablamalara görə 2020-ci ildə latın merikalılar Kaliforniyada əsas etnik qrupa çevriləcəklər, ispan dili isə Kaliforniyada əsas dil olacaqdır. Etnik mənsubluğuna görə ştat əhalisinin çoxunu meksikalılar (25%) təşkil edir, daha sonra almanlar (9%), irlandlar (7.7%), ingilislər (7.6%), filippinlilər (6%) gəlir. Los-Anceles və San-Fransiskoda çoxlu sayda fransız, italyan, skandinav və portuqal əsilli amerikalılar yaşayır. Kaliforniyada 600.000-ə yaxın erməni, 500.000 iranlı, 500.000 nəfər ərəb əsilli amerikalı yaşayır. Ştatda həmçinin əksəriyyəti Cənubi Azərbaycandan olan 200.000-ə yaxın azərbaycanlı yaşayır.

2010-cu il üçün Kaliforniya əhalisinin 7,3%-ni qanunsuz miqrantlar təşkil edir.

Hesablamalara görə, Kaliforniyanın əhalisi 2025-ci ildə 50 milyon nəfərə çatacaq.

### Din

Kaliforniyada əhalinin əksəriyyəti xristian dininə sitayiş edir. Onların böyük hissəsi katolikdir. Kaliforniya katolik kilsəsinə inananların sayına görə bütün ştatlardan irəlidədir. Katoliklərdən sonra 2-ci ən çox ardıcılı olan kilsə protestant kilsəsidir. Yəhudilərin sayı ştatda təxminən 1.000.000 nəfərdir, onlar ümumi əhalinin təxminən 3%-ni təşkil edirlər.

Kaliforniya ABŞ-də yəhudilərin sayına görə Nyu-Yorkdan sonra 2-ci yeri tutur. Hal-hazırda ABŞ Senatında Kaliforniyanı təmsil edən hər iki senator, Dianne Feinstein və Barbara Boxer yəhudidirlər. Müsəlmanlar ümumi əhalinin təxminən 3%-ni təşkil edirlər. Onların sayı 1 milyon nəfərdən çoxdur. Xüsusilə San-Dieqo şəhərində çox sayda müsəlman yaşayır. Müsəlmanlar bu şəhərin əhalisinin 10%-ni təşkil edirlər. Şəhərdə müsəlmanların sayı təxminən 100.000 nəfərdir. Arxivləşdirilib 2010-12-07 at the Wayback Machine

Kaliforniya həmçinin buddistlərin sayına görə də digər bütün ştatlardan irəlidədir. Burada Amerikadakı bütün buddistlərin təxminən 40%-i yaşayır.

### Əhalinin irqi mənsubluğu

* 42,3% Ağdərili (Latın Amerikalı ağdərililər bura aid deyil)
* 36,6% Latın Amerikalı (istənilən irqdən)
* 12,5% Asiyalı
* 6,7% Qaradərili Amerikalı
* 2,6% Qarışıq İrqə aid
* 1,2% Hindilər

## İqtisadiyyatı

Los-Ancelesin mərkəzi
Ştatın 2007-ci ildə Ümumi Daxili Məhsulu 1.812 trilyon ABŞ dolları olub. Kaliforniyanın ÜDM-u ölkənin ÜDM-nin 13%-ni təşkil edir. Ştatda əsas inkişaf edən sahələr ticarət, nəqliyyat, təhsil, səhiyyə və turizmdir. Turizmdən əldə olunan gəlir illik 60 milyard dollardır. Hər il Kaliforniyanı milyonlarla xarici və yerli turist ziyarət edir. Kaliforniyada işsizlik səviyyəsi son illər yüksələrək 2010-cu il üçün 12% olmuşdur. 2007-ci ildə işsizlik burada 5,9% olub.

Kaliforniya həmçinin sənaye istehsalına görə ölkədə birinci yeri tutur. Ştatın əlverişli coğrafi mövqeyi (sürətlə inkişaf edən Asiya bazarlarına yaxınlığı), təbii resursların bolluğu, böyük maliyyə resursları, çoxlu sayda məhsuldar və ixtisaslaşmış işçi qüvvəsinə sahib olması Kaliforniyada sənayenin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur. Təkcə qida sənayesində illik istehsal 50 milyard dollar, aerokosmik sənayenin illik istehsalı isə 28 milyard dollardır. Bundan başqa Kaliforniyada çoxlu sayda kompüter və silah istehsal edən müəssisələr yerləşir.

Kaliforniyanın iqtisadiyyatı beynəlxalq ticarətdən çox asılıdır. 2008-ci ildə ştatın xarici ölkələrə ixracı 144 milyard dollar dəyərində olub. İxracatın 42 faizi kompüterlər və elektron məhsullar olub. Ştatın şimal hissəsində Silikon Vadisi adlanan ərazi yerləşir. Dünyada ən müasir kompüter və İT şirkətlərinin əsas mərkəzi bu vadidə yerləşir. Həmin şirkətlərə Apple, Google, HP, Facebook, İntel, Cisco, eBay, Adobe, Oracle, Yahoo, Netflix və bir sıra başqaları aiddir.

Kaliforniyada əhalinin adambaşına düşən Ümumi Daxili Məhsul miqdarı 38.956 dollardır. Bu göstəriciyə görə ştat ölkədə 11-ci yeri tutur. Əhalinin gəlir səviyyəsi onların peşəsindən və yaşadığı regiondan asılı olaraq böyük ölçüdə dəyişir. Sahil regionlarında yaşayan əhalinin gəliri daxili regionlarda yaşayan əhalinin gəlirindən daha çoxdur. Həmçinin, 2010-cu ildə Kaliforniyada 663.000 nəfər milyoner qeydə alınmışdır. Milyonerlərin sayına görə Kaliforniya ölkədəki bütün ştatlardan irəlidədir. Ştat həmçinin ölkədə ən böyük gəlir vergisi miqdarına sahibdir. Ştat ərazisində satış vergisinin miqdarı 8,25%-dir, yerli vergi ilə birlikdə bu miqdar 10,75%-ə qədər artır. Kaliforniyada minimum əməkhaqqı saatda 8 dollardır. Ölkə üzrə bu göstərici 7.25 dollardır. San-Fransisko şəhərində isə minimum əməkhaqqı saatda 9.79 dollardır.

Kaliforniya ştatı krizisdən ən böyük ziyan görən ştatlardan biri olub. Hazırda 2010-cu il üçün ştatın büdcəsinin 72 milyard dollar defisiti var.

### Enerji

Kaliforniyanın mülayim iqlimə sahib olması səbəbindən, ştat adambaşına düşən enerji istehlakına görə ölkədə ən aşağı yerlərdən birini tutur.

Kaliforniyanın enerji istehsalında neft və qaz sənayesi əsas yer tutur. Mərkəzi Vadidə və Sakit Okean sahilində böyük neft yataqları yerləşir. Kaliforniyada ildə 50 milyon tona yaxın neft çıxarılır. Ştatın təbii qaz ehtiyatları azdır və tələbatı qarşılamaq üçün onu Meksika körfəzi ştatlarından və Kanadadan boru kəmərləri vasitəsilə ixrac edir. Bundan başqa Kaliforniya alternativ enerji istehsalına görə də ölkədə 1-ci yeri tutur. Alternativ enerji mənbələrinə geotermal, günəş enerjisi və külək enerjisi aiddir. İndiyə kimi Kaliforniyada ümumi istehsal gücü 755 meqavatt olan günəş batareyaları qurulub. Hazırda Kaliforniyada günəş batareyaları hesabına istehsal olunan elektrikin 1 kilovattının dəyəri təxminən 80 sentdir. Hesablamalara görə 2020-ci ildə ştatda istehlak olunan enerjinin üçdə biri alternativ enerji mənbələrindən alınan enerji olacaq. Bu planın həyata keçməsi nəticəsində Kaliforniya ətraf mühiti ən təmiz olan ştatlardan birinə çevrilə bilər.

## Nəqliyyat

Los-Ancelesdə avtomagistral yolu
Kaliforniya ştatının geniş əraziləri bir-birilə çoxlu sayda avtomagistrallar və sürətli dəmiryolları vasitəsilə əlaqələnmişdir. Ştatın nəqliyyat sistemində avtomobillər əsas vasitədir. Ştatın demək olar bütün ərazisi geniş avtomagistrallarla əhatə olunmuşdur.

Ştatın əsas diqqətəlayiq yerlərindən biri də San-Fransiskoda yerləşən Qızıl Darvaza Körpüsüdür. Körpü 1937-ci ildə tikilərək istifadəyə verilmişdir. Körpünün uzunluğu 2.7 kilometrdir, oradan keçiş isə avtomobillər üçün pulludur. Hər gün bu körpüdən 118.000 avtomobil istifadə edir. Körpü həmçinin turistlərin ən çox axın etdiyi yerlərdən biridir.

Los-Anceles Beynəlxalq Aeroportu və San-Fransisko Beynəlxalq Aeroportu ştatın ən vacib aeroportlarıdır. Bu aeroportlarda transkontinental uçuşların əksəriyyəti həyata keçirilir. Bunlardan başqa Kaliforniyada 938 orta və kiçik həcmli aeroportlar fəaliyyət göstərir. Aeroportların sayına görə Kaliforniya ölkədə Texas ştatından sonra 2-ci yeri tutur.

BART qatarının xarici görünüşü
Şəhərlərarası dəmiryolu daşınmasının əksəriyyəti Amtrak California şirkəti tərəfindən həyata keçirilir. Şəhərlərarası avtobus daşınmaları isə əsasən Greyhound şirkəti tərəfindən həyata keçirilir. Şəhərlərin bir çoxunda metro nəqliyyatı fəaliyyət göstərir. Onlardan ən böyükləri Los-Ancelesdə yerləşən Metro Rail və San-Fransiskoda BART metro sistemləridir.

## Təhsil

Kaliforniya ölkədə ən çox əhalisi olan ştat olduğu üçün ən böyük təhsil sisteminə malik ştatdır. 2005–2006 təhsil ilində Kaliforniya orta məktəblərində 6.2 milyon şagird təhsil alırdı. Lakin Kaliforniya əsas ali təhsilin keyfiyyətinə görə digər ştatlardan fərqlənir. Ştatda yerləşən Kaliforniya Dövlət Universiteti ölkədə ən böyük ali təhsil müəssisəsi sistemidir. Kaliforniya Dövlət Universitetinin müxtəlif şəhərlərdə yerləşən filiallarında ümumi olaraq 450.000 tələbə təhsil alır. Ştatda yerləşən nüfuzlu özəl ali məktəblərə Stanford Universiteti, Cənubi Kaliforniya Universiteti, Kaliforniya Texnologiya İnstitutu aiddir. Bundan başqa Kaliforniyada fəaliyyət göstərən kolleclərdə 2.9 milyon tələbə təhsil alır.

## Azərbaycan ilə Əlaqələri

Kaliforniyada təxminən 200.000 nəfərə yaxın azərbaycanlı yaşayır. Bunlar əsasən İran İslam İnqilabından sonra bura gələn cənubi azərbaycanlılardır. Bundan başqa Kaliforniyanın universitetlərində çoxlu sayda azərbaycanlı tələbə təhsil alır. Kaliforniyanın şimalında azərbaycanlıların ACSNC (Azerbaijan Cultural Society of Northern California) təşkilatı fəaliyyət göstərir. Los-Anceles şəhərində Azərbaycan Respublikasının konsulluğu fəaliyyətdədir. Konsulluq 2005-ci ildə açılmışdır. Azərbaycanın Kaliforniyadakı rəsmi konsulu Elin Süleymanovdur. Həmçinin Kalifroniyada yaşayan Azərbaycanlılar tərəfindən yaradılan CAFA (KADA) birliyi də vardır ki, əsas məqsədləri Azərbaycan (Bakı) ilə ABŞ (Kalifroniya) əlaqələrini gücləndirməkdir.

## Şəkillər

* San-Fransiskoda Qızıl Körpü
* Kaliforniya Kapitolu, Sakramento
* San-Fransisko şəhəri
* Santa-Barbara
* Yozemit Milli Parkı
* Kaliforniya Universitetinin kitabxanası
* San-Dieqo şəhəri
* Joshua Tree Milli Parkı
* Redwood Milli Parkı
* Venice Çimərliyində gün batımı
* Şasta Dağı
* Ölüm Vadisi
* Malibu Çimərliyi
* Golden Gate Bridge (Qızıl Qapı Körpüsü)

## İstinadlar

## Xarici keçidlər

*
*

## Həmçinin bax