Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karbohidratlar

**Karbohidratlar** — tərkibi Cn(H2O)m ümumi formulu ilə ifadə olunan üzvi maddələrdir (əsasən: n=m≥4, lakin n və m bir-birindən fərqlidə ola bilər). Karbohidrat *sulu karbon* deməkdir.

Südün tərkibində olan laktozanın struktur formulu
**Karbohidrat** — qlükoza, nişasta kimi mürəkkəb üzvi birləşmələrin ümumi adıdır. Karbohidratlar sadə və mürəkkəb olmaqla 2 cür olur. Sadə karbohidratlar Monosaxarid, mürəkkəb karbohidratlar isə Polimerlərdir. İki karbohidrat Disaxarid, daha çox karbohidratlar isə Polisaxaridlər adlanır.

**Monosaxaridlər** - hidrolizə uğramayan karbohidratlardır.
Monosaxaridlər suda asan həll olur və şirin dada malikdirlər.Təbiətdə ən çox yayılan monosaxaridlər qlükoza, fruktoza, qalaktoza, həmçinin nuklein turşuları və ATF-in tərkibinə daxil olan dezoksiriboza və ribozadır.

Monosaxaridlərin ikisi birləşdikdə disaxaridlər əmələ gəlir. Disaxaridlər xassələrinə görə monosaxaridlərə oxşar olub suda asan həll olur və şirin dada malikdir.Disaxaridlərə çuğundur və ya qamış şəkəri(saxaroza) və süd şəkəri (laktoza),səməni şəkəri(maltoza),göbələk və yosunların şəkəri(treqaloza) aiddir.

**Polisaxaridlər** — çoxsaylı monosaxarid halqalarından təşkil olunmuşdur. Polisaxaridlərdə monomer halqaların sayı artdıqca onların suda həll olma qabiliyyəti azalır və şirin dadı itir. Polisaxaridlərə bitki hüceyrəsində üstünlük təşkil edən nişasta, sellüloza, heyvan hüceyrəsində olan qlükogen, həşəratların xarici skeletini təşkil edən xitin vardır.

## Funksiyaları

**Energetik** — karbohidratlar orqanizm üçün əsas enerji mənbələrindən biridir (təqribən - 60%). Beynin, qan hüceyrələrinin, böyrək və böyrəküstü vəzinin beyin maddəsinin fəaliyyəti üçün tələb olunan bütün enerji qlükozanın oksidləşməsi nəticəsində təmin olunur. 1 q karbohidratın oksidləşməsi nəticəsində təqribən 17.6kC enerji ayrılır.

**Plastik** — onlar hüceyrə və subhüceyrə törəmələrinin qılafının tərkibinə daxildirlər, orqanizm üçün mühüm olan bir çox maddələrin (nukleotidlər, lipidlər, fermentlər və s.) sintezində iştirak edirlər.

**Mühafizə** — karbohidratlar bitki toxumlarının qılafının əsas komponentlərindəndir, cücülərin və xərçəngvarilərin xarici skeletlərinin qurulmasında, bakteriyaların hüceyrə divarlarının və bütün canlı orqanizmlərin hüceyrə membranlarının əmələ gəlməsində (zülallarla kompleks şəklində) iştirak edirdilər.

**Dayaq** — sellüloza və bitki hüceyrələrinin qılafının digər polisaxaridləri hüceyrələri nəinki xarici təsirlərdən mühafizə edirlər, onlar həm də bitkinin möhkəm gövdəsini, onun mexaniki və dayaq toxumlarını yaradırlar.

**Ehtiyat qida maddələri** — onlar orqanizmdə qlikogen (insanlarda və heyvanlarda), nişasta (bitkilərdə) şəklində toplanmağa qadirdirlər.

## Karbohidratların növləri

* Monosaxarid — qlükoza, fruktoza, qalaktoza, dezoksiriboza, riboza və s.
* Disaxarid — saxaroza, laktoza,maltoza və s.
* Polisaxarid — qlikogen, nişasta, sellüloza, xitin, pektin və s.
# Bağırsaqlar

İnsanın mədə-bağırsaq traktı
**Bağırsaq** (lat. intestinum) — insanlar da daxil olmaqla çoxhüceyrəli heyvanlarda

## Anatomik quruluşu

Anatomik olaraq bağırsaq aşağıdakı seqmentlərə bölünür:

* nazik bağırsaq (lat. intestinum tenue);
* yoğun bağırsaq (lat. intestinum crassum).

### Nazik bağırsaq

**Nazik bağırsaq** və ya **orta bağırsaq** (lat. intestinum tenue; yun. enteron) həzm kanalının ən uzun hissəsini təşkil edir. Nazik bağırsaq birinci bel fəqərəsinin bərabərində mədə çıxacağından başlayaraq, sağ qalça çuxurunda kor bağırsağa açılır. Böyüklərdə meyitdə uzunluğu 6–7 m-dir və üç hissəyə bölünür:

* Onikibarmaq bağırsaq – lat. duodenum (intestinum duodenum – BNA)
* Acı bağırsaq – lat. jejunum (intestinum jejunum – BNA)
* Qalça bağırsaq – lat. ileum (intestinum ileum – BNA)

### Yoğun bağırsaq

**Yoğun bağırsaq** və ya **arxa bağırsaq** - lat. intestinum crassum 1,5 metr uzunluğunda olub, üç hissəyə bölünür:

* Kor bağırsaq - lat. cecum (intestinum caecum - BNA);
* Çənbər bağırsaq - lat. colon;
* Düz bağırsaq - lat. rectum (intestinum rectum - BNA).

Zahiri şəkli uzun konusa bənzəyir və eni yuxarıda 7 və aşağıda 4 sm-ə çatır. Yoğun bağırsaq xaricində olan zolaqlar - lat. teniae coli, çömçələr - lat. haustra coli, köndələn şırımlar - lat. sulci transversi və piy artımları (çıxıntıları) - lat. appendices epiploicae vasitəsilə nazik bağırsaqdan ayrılır. Yoğun bağırsaq insanın və çox heyvanların həzm traktının sonuncu hissəsidir. O bağırsağın bir hissəsidi, nazik bağırsaqdan sonra başlayır və anal kanalla bitir.

## Həmçinin bax

* Bağırsaq amöbü
* Bağırsaq balantidisi
* Bağırsaq lyambliası
* Bağırsaq trixomonadı

## İstinadlar
# Braziliya qozu

| Braziliya qozu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:DiaphoretickesRanqsız:ArxeplastidlərAləm:BitkilərKlad:StreptofitlərKlad:Ali bitkilərKlad:Çoxsporlu bitkilərKlad:Borulu bitkilərKlad:Toxumlu bitkilərKlad:Çiçəkli bitkilərKlad:EvdikotlarKlad:Bazal evdikotlarKlad:SuperasteridlərKlad:AsteridlərDəstə:ErikaçiçəklilərFəsilə:LecythidaceaeYarımfəsilə:LecythidoideaeCins:BertholletiaNöv:**Braziliya qozu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Bertholletia excelsa Bonpl.
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 21989 |
| NCBI   | 3645 |
| EOL   | 321258 |

 |

 |

**Braziliya qozu** (lat. Bertholletia excelsa) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin lecythidaceae fəsiləsinin bertholletia cinsinə aid bitki növü.

## Haqqında

Cənubi Amerikada yayılmış ağac növünün və həmçinin ağacın ticarət məqsədi ilə yığılan yeməli toxumlarının adıdır. Bu ağac Amazon yağış meşələrində ən böyük və ən uzunömürlü ağaclardan biridir. Meyvəsi və yeməli Braziliya qozunu ehtiva edən qabığı nisbətən böyükdür, ümumi çəkisi 2 kq (4,4 funt) qədər ola bilir. Qida kimi Braziliya qozu müxtəlif mikroelementlər, xüsusilə yüksək miqdarda selen ilə zəngin olması ilə diqqət çəkir. Braziliya qozu ağacının oduncağı dülgərlik, döşəmə və ağır tikinti üçün yüksək keyfiyyəti ilə qiymətləndirilir.

## Botaniki xarakteristikası

Braziliya qozu böyük bir ağacdır, hündürlüyü 50 metrə (160 fut) qədər çatır və gövdəsinin diametri 1-2 m (3-7 fut) arasındadır, bu da onu Amazon yağış meşələrindəki ən böyük ağaclardan biri edir. Bu ağac 500 il və ya daha çox yaşaya bilər və tez-tez min ilə qədər yaşa bilir. Gövdəsi düz və adətən ağacın hündürlüyünün yarısından çoxu budaqlanmadan uzanır, yuxarı hissədə isə ətrafdakı digər ağacların təbəqəsindən yüksək olan uzun budaqlardan ibarət böyük bir tac var.

## Sinonimləri

### Heterotipik sinonimləri

* *Barthollesia excelsa* Silva Manso
* *Bertholletia nobilis* Miers

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Marmot

| Marmot |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:SincabkimilərFəsilə:SincablarYarımfəsilə:*Xerinae*Triba:*Marmotini*Cins:**Marmot** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Marmota İohann Fridrix Blumenbax, 1779[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180136 |
| NCBI   | 9992 |
| EOL   | 34620 |

 |

 |

Marmot
**Marmot** (lat. Marmota) və ya **suğur** — gəmiricilər dəstəsinin sincablar fəsiləsinə aid məməli heyvan cinsi.

## Növləri

Marmotun 15 növü var.

* Kamçatka marmotu *Marmota camtschatica*
* Himalay marmotu *Marmota himalayana*
* Alp marmotu və ya Avropa marmotu *Marmota marmota*
* Menzbir marmotu *Marmota menzbieri*
* Boz marmot və ya Altay marmotu *Marmota baibacina*
* Bozqır marmotu və ya çöl marmotu *Marmota bobak*
* Tarbaqan və ya Monqol marmotu *Marmota sibirica*
* Meşə-çöl marmotu *Marmota kastschenko*
* Alyaska marmotu *Marmota broweri*
* Çal marmot *Marmota caligata*
* Sarıqarın marmot *Marmota flaviventris*
* Qırmızı marmot və ya uzunquyruq marmot *Marmota caudata*
* Meşə marmotu *Marmota monax*
* Olimpiya marmotu *Marmota olympus*
* Vankuver marmotu *Marmota vancouverensis*

* Alp marmotu
* Sarıqarın marmot
* Bozqır marmotu
*
*
*
*
# Nepotizm

**Nepotizm** ( lat. *nepos,* yiy. hal*. nepotis* "nəvə, bacıoğlu, qardaşoğlu"*,* həmçinin — qohumbazlıq, tayfabazlıq, favorotizmin bir növü, imtiyazların, vəzifələrin qohum və dostlara - onların peşəkar qabiliyyətlərindən asılı olmayaraq - verilməsi (məs. işə qəbul zamanı).

Tarixi mənada - Roma Papalarının hakimiyyətlərini gücləndirmək məqsədilə gəlirli vəzifələrin, yüksək kilsə rütbələrinin və torpaqlarının öz yaxın qohumlarına paylanması.

## Tarixi

Orta əsrlərdə Roma Papaları öz hakimiyyətlərini və ən əsası öz nəsil və törəmələrinin firavan gələcəklırini təmin etmək üçün yaxın qohumlarına aktiv şəkildə kardinal rütbələrini (kardinal papaqları) və kilsə torpaqlarını verərlərmiş. İlk zamanlar bunlar bacı- və qardaşoğulları olduğundan "nepotizm" adı da burdan götürülmüşdür. Sonralar, əsasən də XV-XVI əsrlərdə kəbindənkənar uşaqlar da bu siyahıya əlavə olunmuşdur. Məs., VI Aleksandr öz oğlunu, Papa III Pavel isə öz nəvələrini kardinal etmişlər. Bu tendensiya daha çox İntibah dövründə geniş yayılmışdır. Bu dövrdə Roma Papaları italyan knyazlarına çevrilmiş və öz çoxsaylı varisləri üçün hersoq və knyazlıqlar almaga çalışırdılar. Beləliklə də Orsini, Konti, della Rovere, Mediçi, Borcia, Pikkolomini, Savelli kimi çoxlu sayda "papa" sülalələri əmələ gəlmişdir.

Nepotizm XVII əsrə qədər davam etmişdir. XIX əsrdə demək olar ki, yoxa çıxmışdır. Papa IX Piy zamanında "qara nəciblər" (ital. aristocrazìa nera) termini meydana gəlmişdir: bunlar İtaliya Krallığı tərəfindən hakimiyyəti məhdudlaşdırılan Papa ilə qohumluq əlaqələri olan aristokrat ailələri (Paçellilər, Bonkompanyilər, Borqezelər, Barberinilər, Pamfililər, Kicilər, Odeskalkilər, Lüdovizilər, Albanilər, Ruspolilər, Ruffolar, Orsinilər, Massimolar, Kaetanilər, Kolonnolar və s) idi. XVIII əsrdən başlayaraq neopotizm yoxa çıxmağa başlamışdır. XIX əsrdə kilsə ierarxiyasında neopotizm tədricən heçə enmişdir.

## Müasir zamanda

Müasir dövrdə ekspertlər nepotizmin halı də bu və ya başqa formada bir çox ölkələrə mövcud olduğunu göstərirlər. Yüksək rütbəli məmurlar öz hakimiyyətlərini ailə üzvləri və övladlarına ötürə bilmədiklərindən bunu öz vəzifə səlahiyyətlərindən və qeyri-formal əlaqələrindən istifadə edərək yaxın qohumlarına, məsələn, böyük işgüzar strukturlarda yüksək vəzifə vermək üçün istifadə edirlər. Nepotizmin ziyanı ondadır ki, insan yeni vəzifəyə öz peşəkar qabiliyyətlərinə uyğun olaraq deyil, peşəkar seçim olmadan və çox halda ümumiyyətlə yaxşı mütəxəssis olmadığı halda təyin olunur.

BMT Korrupsiya ilə Mübarizə Konvensiyasında nepotizm korrupsiyanın bir növü sayılır. Bir çox ölkələrdə buna görə ağır cəza tətbiq olunur. Misal üçün 2004-cü ildə Norveç Qırmızı Xaç Komitəsinin rəhbəri xəstəxana təmirinin sifarişini qardaşlarının rəhbərlik etdiyi şirkətə verdiyi üçün beş il yarım müddətinə həbsə məhkum olunub.

## Həmçinin bax

* Favoritizm
* Traybalizm
* Pornokratiya
* Korrupsiya
* Oliqarxiya
* Meritokratiya
* Qohumbazlıq
* Yerlibazlıq
* Tayfabazlıq

## İstinadlar
# MHC molekulları

**M H C (major histocompability complex — əsas histouyğunlaşma kompleksi)** — molekullarının 2 sinfi mövcuddur. MHC molekullarının birinci sinfi orqanizmin bütün nüvəli hüceyrələrinin, ikinci sinfi isə əsasən immun hüceyrələrinin səthlərində yerləşirlər. Hər 2 tip molekullar superimmunoqlobulinlər fəsiləsinə aiddirlər. Birinci sinif MHC molekullar 3 domenli bir polipeptid zəncirindən və ona qeyri kovalent birləşmiş β2 mikroqlobulin molekulundan təşkil olunmuşdur . Onların antigen fraqmentləri ilə əmələ gətirdikləri kompleks T — sitotoksik hüceyrələri tərəfindən tanınır. İkinci sinif MHC molekulları isə bir biri ilə q.kovalent rabitələrlə birləşmiş iki heteropolipeptid zəncirlərdən ibarətdirlər və antigen fraqmentini T helperlərə təqdim edirlər. Antigenin tanınması isə qazanılmış immunitetin ən vacib mərhələsidir. Yalnız bundan sonra limfositlərin klonları activləşib immunoloji cavab reaksiyaları yarada bilirlər.

## İstinadlar