Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qara siçovul

| Qara siçovul |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Qara siçovul** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Rattus rattus L., 1758
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180362 |
| NCBI   | 10117 |
| EOL   | 328447 |
| FW   | 232003 |

 |

 |

**Qara siçovul** (lat. Rattus rattus) — gəmiricilər dəstəsinin Siçanlar fəsiləsinə (lat. Muridae) aid məməli növüdür.

## Xarici görünüşü

Bir sıra morfoloji əlamətlərinə görə boz siçovuldan fərqlənir. Quyruğu həmişə bədənindən uzun olur. İrəli qatlanmış girdə qulağı gözünü örtür. Bədəninin uzunluğu 190, quyruğu 228 mm-ə qədərdir. Sifəti ensizdir. Quyruğu sıx tüklərlə örtülmüşdür. Qulağının uzunluğu 28, arxa pəncəsi 41 mm-dir. Çəkisi 250 q-a çatır.
Xəzinin rəngi belində saf-qaradan bəzən yaşılımtıl-metal parıltılı noxudu-boz-qonura qədər, qarnında isə qara-bozdan sarımtıl-ağa qədər dəyişir.

## Yayılması

Demək olar ki, bütün dünyada yayılmışdır. Cənubi Asiya, Malay arxipelaqı adaları və Aralıq dənizi ətrafı isə onun qədim yaşayış vilayətləridir. Arealın Zaqafqaziya hissəsində bir çox şəhərlərdə və başqa yaşayış məntəqələrində başlıca olapraq dəmir, şose və su yolları boyunca rast gəlinir. Dəyişkənliyi öyrənilməmişdir. Azərbaycanda qara siçovulun vəhşi populyasiyaları yarımsəhra və aran meşələrinin ayrı-ayrı sahələrini tutur (Lənkəran ovalığı, Alazan- Əyriçay vadisi, Kür-Araz ovalığının kiçik bataqlaşmış massivləri).

## Həyat tərzi

Aran meşələrində geniş yayılmış, ancaq lokal məskunlaşan və azsaylı, yarımsəhrada isə nadir növdür. Qara siçovul boz siçovuldan daha az hidrofildir. Yabanı təbiətdə yuvalar qazır, ağac koğuşlarında yaşayır və ya budaqlardan kürəşəkilli yuvalar qurur.

## Çoxalması və yaşama müddəti

Boz siçovula nisbətən daha az intensiv çoxalır. Təbii şəraitdə yaşayan heyvanlarda artıq oktyabrda boğaz dişilərin sayının kəskin azalması müşahidə edilir. İldə 2-3 nəsil verir, hər nəsildə orta hesabla 6 bala olur. Ölüm faizi 91-97 % olub, təbiətdə yaşama müddəti 1 ildir. Qapalı şəraitdə 4 ilə qədər yaşayır.

## Qidalanması

Meyvələr, pöhrələr və qabıqla qidalanır. Boz siçovulla müqayisədə heyvani yem az rol oynayır.

## Sayı və insan üçün əhəmiyyəti

Qara siçovul geniş yayılmış və çoxsaylı növdür. İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti bu növü sığınacaqlarla, qida ilə və məskunlaşma imkanı ilə təmin etməklə onun geniş yayılmasına səbəb olmuşdur. Bununla bərabər, son 200 ildə qara siçovulun Avropanın mülayim qurşağındakı arealı kəskin kiçilmiş və parçalanmışdır. Hesab edilir ki, boz siçovul qara siçovulu sıxışdırır.
Vurduğu ziyan boz siçovulda olduğu kimidir. Xüsusən narinci və limon plantasiyalarında ağacların gövdələrini, budaqlarını zədələyir, meyvələrin lətini yeyir.

## Ədəbiyyat

* Azərbaycan faunası. X cild. Məməlilər. Bakı, Elm nəşriyyatı, 1978
* Azərbaycanın heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar.Bakı, Elm nəşriyyatı, 2004.

## Xarici keçidlər

*
*

## İstinadlar
# Zoonozlar

| Zoonozlar |
| --- |
| DiseasesDB | 28555 |
| MeSH | D015047 |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Zoonozlar** - (yunanca zōon — heyvan, canlı varlıq və nósos — xəstəlik) təkamül prosesində heyvanların müəyyən növündə parazitlik etməyə uyğunlaşan törədicilərin əmələ gətirdiyi yoluxucu xəstəliklər.

Qaramal taunu, donuz taunu, pasterellyoz və s. zonozlara aiddir. Sanitar-iqtisadi şərait pis olduqda zoonozlar insanlar arasında da baş verə bilər. İnsanlara xəstə heyvandan keçir və onlar bu xəstəliyi yoluxdurmurlar.

## Profilaktikası

Ət-süd məhsullarından düzgün istifadə etmək, bəzi xəstəliklərə (taun, qarayara, bruselyoz və s.) qarşı peyvəndlər vurmaq və s.
# İstilaçı növlər

**İnvaziv və ya işğalçınöv** (lat. *İnvadio* "işğalçı, istilaçı") — yeni mühitə introduksiya edilmiş zərərverici növlər üçün istifadə olunan termindir. İnvaziv növlər yaşayış yerlərinə və bioregionlara mənfi təsir edərək ekoloji, iqtisadi ziyan vurur. Termin, həm də qida şəbəkəsində insan dəyişikliklərindən sonra ekosistemə zərər verən yerli növlər üçün də istifadə edilə bilər. 20-ci əsrdən bəri invaziv növlər bütün dünyada ciddi iqtisadi, sosial və ekoloji təhlükəyə çevrilmişdir. Məsələn, Azərbaycanda Amerika yenotu, nutriya kimi işğalçı növlər (sonradan ölkəyə gətirilən) vardır.

## İstinadlar
# Kəllə

**Kəllə** (lat. cranium) — onurğalı heyvanlarda və insanda başın skeleti. Onurğalılarda kəllə ox və ya beyin kəlləsi, visseral, yaxud üz kəlləsinə bölünür. Ox kəlləsi gövdənin ox skeletinin önə doğru davamı olub beyinin, qoxu orqanının və daxili qulağın ətrafında inkişaf edir. Visseral kəllə bağırsaq borusunun ön şöbəsinin (udlağın) skeletidir. İlk dəfə qəlsəmə yarıqlarını bir-birindən ayıran visseral qövslərdən təşkil edilmişdir.

## Heyvanların kəlləsi

Kəllənin təkamül prosesiidə dəyişilməsi beyinin və duyğu orqanlarının mütərəqqi inkişafı, qəlsəmə tənəffüsünün ağciyər tənəffüsü ilə əvəz edilməsi və orqanizmin su mühitindən quru mühitinə keçməsi ilə əlaqədar müxtəlif qidalanma üsullarının dəyişilməsi nəticəsində olmuşdur. İbtidai balıqlarda ilk dəfə qığırdaq kəllə meydana çıxır. Ali balıqlarda və quru onurğalılarında isə qığırdaq kəllə ancaq embrional dövrdə olur. Suda-quruda yaşayanlarda qığırdaq kəllə sümüklə daha çox əvəz edilir və kəllə sümüklərinin miqdarı sümüklü balıqlara nisbətən az olur. Sürünənlərdə və quşlarda kəllə tamamilə sümükdən ibarətdir, yalnız qoxu nahiyəsində qığırdağa təsadüf edilir. Məməlilərdə kəllə daha yüksək inkişaf dərəcəsinə çatır.

## İnsanın kəlləsi

İnsanda beyin kəlləsi 8 sümükdən (tək alın, ənsə, əsas, xəlbir sümük, çüt təpə və gicgah sümükləri) təşkil olunur və visseral kəllədən yuxarıda yerləşir. Yuxarı hissəsi kəllə qapağı, aşağı hissəsi kəllə əsası adlanır. Kəllə əsasının daxili 3 çuxura bölünür: ön kəllə çuxuru, orta kəllə çuxuru və dal kəllə çuxuru. Ön və orta kəllə çuxurlarında beyin, dal kəllə çuxurunda isə beyinçik yerləşir. Visseral kəllə isə 14 sümükdən (tək çənə və xış sümüyü, çüt ənk, almaçıq, damaq, burun, göz yaşı və aşağı burun balıqqulağı sümükləri) təşkil olunur və beyin kəlləsinin ön şöbəsinin altında yerləşir. Bura dilaltı sümüyü də aid edirlər. Yeni doğulmuş uşaqlarda beyin kəlləsi visseral kəllədən çox (8 dəfə) böyük olur və əmgəklər (sümükləşməmiş nahiyələr) təsadüf edilir. Normal halda əmgəklər 2-ci ilin axırına qədər sümükləşir. Uşaq böyüdükçə beyin kəlləsinin visseral kəlləyə olan nisbəti dəyişir. Kəllənin ölçü və formasının müəyyən fərdi xüsusiyyətləri vardır. Çevrəsi 52–64 sm, uzunluğu 15–18 sm, eni 12–15 sm arasında variasiya edir.

## Qalereya

* Hippopotamın kəlləsi
* Tiranozavrın kəlləsi
* Məməli yırtıcıların tipik nümayəndəsi olan pişik kəlləsi
* Gəmiricilərin tipik nümayəndəsi nutriyanın kəlləsi
* Buldoqun kəlləsi
* Qumçiçanı kəlləsi
# Diastema

| Diastema |
| --- |
|  |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

**Diastema** (q.yun. διάστεμα — məsafə, ara məsafə, interval) — iki yuxarı mərkəzi dişləri, əsasən də fərqli növ dişləri az və ya çox məsafə vasitəsilə ayıran qeyri-mütənasib böyük (adi ilə müqayisədə) boşluq. Diastema dişlərin bir hissəsinin reduksiyası nəticəsində əmələ gəlir. Ot yeyənlərdə, bir qayda olaraq, köpək dişləri və premolar dişlərin bir hissəsi reduksiya olunur. (kəsici dişlərdə buna daha az təsadüf olunur) . Gəmiricilərdə, atlarda və bir sıra digər məməlilərdə diastemalara yuxarı və aşağı çənələrdə, gövşəyənlərdə isə yalnız aşağı çənədə rast gəlinir.

Ətyeyənlərdə diastemalar reduksiya prosesi olmadan yaranır — onlardan biri çənə köpəyinin qarşısında, ikincisi isə alt çənə köpəyinin arxasında yerləşir. Diastemalar yırtıcılara ov zamanı çənələrini möhkəm bağlamağa imkan verir ki, elə bu səbəbdən dişlər bir növ bioloji tələ əmələ gətirir və diastema sayəsində ov üçün xilas olmaq prosesi daha imkansız hal alır.

Brokhouz və Efron Ensiklopedik Lüğətinə görə: "Yuxarı en son kəsici dişlə aşağı it dişi arasında diastemanın olması antropomorf meymunlar üçün xarakterikdir və insanlarda buna rast gəlinmir.

## İstinadlar
# Josefoartiqasia monesi

**Josefoartiqasia monesi** — təxminən 2 milyon il bundan əvvəl Cənubi Amerikada yaşamış bir gəmirici. İndiyədək cəmi bir Josefoartiqasia monesi qalığı tapılıb. Pakarana onun hal-hazırda yaşayan ən yaxın qohumudur. Təxminən bir ton çəkisi olan bu gəmirici mövcud olan digər gəmiricilərdən daha böyükdür. Onların kəllə sümüyü 53 sm, kəsici dişləri isə 30 sm uzunluğunda olmuşdur. Bədəninin uzunluğu 3m, hündürlüyünün 1,5m, ortalama ağırlığının isə 1 ton ətrafında olduğu düşünülür. Elmə məlum olan bu ən böyük gəmiricinin kəllə sümüyünü tətbiq edən alimlər müəyyənləşdiriblər ki, tarixdən öncəki dövrün otyeyənlərinin ön dişləri pələnginki qədər möhkəm olub. Bununla yanaşı, 30 sm uzunluğundakı bu əyilmiş ön dişlər çənə əzələlərinin əmələ gətirdiyi gücdən üç dəfə çox gücə tab gətirə bilib. Bu gəmiricilər rəqibləri ilə vuruşarkən, yırtıcılara qarşı müdafiə olunarkən və həmçinin qida tapmaq üçün torpağı qazarkən ön dişlərindən istifadə etmişlər. 1987-ci ildə kəşf olunmuş, lakin 2008-ci ilə qədər açıqlanmamış gəmiricinin kəllə sümüyü Uruqvayın milli tarix və antropologiya muzeyində saxlanılır. Bu gəmiricilər suda yaşayan yumşaq bitki növləri ilə qidalanmışlar, çünki onların kiçik azı dişləri digər bitki növləri ilə qidalanmaq üçün kifayət etmirdi.

## Mənbə

* National Geographic-Azərbaycan, noyabr 2015, №15.
* Millien, Virginie (May 2008). "The largest among the smallest: the body mass of the giant rodent *Josephoartigasia monesi*". *Proceedings of the Royal Society B*. **275** (1646): 1953–5; discussion 1957–8. doi:10.1098/rspb.2008.0087. PMC 2596365 . PMID 18495621. Lay summary

## İstinadlar
# Çənə

İnsan çənəsi
**Çənə** — ağız ətrafında yerləşən, çeynəmə funksiyasını yerinə yetirən sümükdür. Çənə termini eyni zamanda ağız boşluğunu təşkil edən və onu açıb-bağlamağa xidmət edən bütün strukturlara geniş şəkildə tətbiq edilir.

Çənə iki hissədən ibarətdir: alt çənə və üst çənə. Üst çənə (*lat. maxilla*) kəllə beyinə birləşir. Alt çənə isə çənə qovşağı vasitəsilə kəllə beyinə bağlıdır. Çənə qovşağı insan orqanizmində iki tərəfli hərəkət edən yeganə birləşmədir.

Məməlilərdə çənə, həm aşağı-yuxarı, həm də sağa-sola hərəkət edir. Çənənin bağlanmasını yerinə yetirən əzələlər olduqca möhkəmdir. Bununla yanaşı çənəni açan əzələlər olduqca zəifdirlər. İnsanda və bir çox heyvanlarda çənənin açılmasına Yerin cazibə qüvvəsi kömək edir. Bəzi ilanlarda böyük ovu udarkən alt çənə yerindən ayrılaraq aşağı enə bilir.

## Həmçinin bax

* Aşağı çənənin çıxıqları
* Robinov sindromu

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Adi sincab

| Adi sincab |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:SincabkimilərFəsilə:SincablarYarımfəsilə:*Sciurinae*Triba:*Sciurini*Cins:Sincab**???**:**Adi sincab** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Sciurus vulgaris L., 1758[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632439 |
| NCBI   | 55149 |
| EOL   | 1037909 |
| FW   | 104235 |

 |

 |

**Adi sincab** (lat. Sciurus vulgaris) — Gəmiricilər dəstəsinin sincab cinsinə aid heyvan növü.

Sincablar daha çox Avropa qitəsindəki meşələrdə yaşayırlar. Boyları 25 sm. olur. Bədənlərinin arxasında, az qala öz boyları qədər uzun, yuxarıya doğru dayanan, geniş və gur tüklərdən ibarət quyruqları olur. Sincab bu uzun quyruğu sayəsində tarazlığı pozulmadan ağacdan ağaca atlayır.

Kiçik iti dırnaqları sayəsində ağaclara dırmaşa bilən sincab budağın üstündə qaça, baş aşağı yellənə və o şəkildə irəliləyə bilər. Xüsusilə, boz sincablar bir ağacın ən ucdakı budağından 4 metr uzaqdakı bir başqa ağacın budağına rahatlıqla atlaya bilirlər. Havada uçarkən qollarını və qıçlarını açaraq sanki bir paraşüt kimi hərəkət edirlər. Bu zaman yastılaşan quyruqları isə həm tarazlıqlarını təmin edir, həm də istiqamətlərini nizamlayan bir sükan funksiyası yerinə yetirir. Hətta özlərini 9 metr yüksəklikdən boşluğa atıb dörd ayaq üzərində yerə yumşaq eniş edə bilirlər.

## İstinadlar
# Nutriyakimilər

| Nutriyakimilər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Nutriyakimilər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Myocastor coypus Molina, 1782
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180402 |
| NCBI   | 10157 |
| EOL   | 328471 |
| FW   | 231489 |

 |

 |

**Nutriyakimilər** (lat. *Myocastoridae*) — Gəmiricilər dəstəsindən heyvan fəsiləsi.

Nutriyakimilər
## İstinadlar
# Cinsi dimorfizm

Dişi (solda), erkək qırqovul
Argiope appensa hörümçəyinin cinsi dimorfizmi (dişi solda)
Tovuzquşunun erkəyi və dişisi
**Cinsi dimorfizm** (q.yun. δι- — iki, μορφή — forma) — eyni cinsdən olan erkək və dişi arasındakı anatomik fərqdir. Cinsi dimorfizm özünü müxtəlif fiziki xüsusiyyətlərlə göstərə bilər.

* *Ölçü*. Əksər məməlilərdə və toyuqkimilərdə erkəklər dişilərdən daha böyük və ağırdır. Bir çox quşlarda (xüsusilə yırtıcı quşlarda), suda-quruda yaşayanlarda və buğumayaqlılarda, dişilər bir qayda olaraq erkəklərdən daha böyükdür. Tısbağalarda və ilanlarda dişilər erkəklərdən daha böyükdür; kərtənkələlərdə, əksinə, bir qayda olaraq, erkəklər dişilərdən daha böyükdür; gekkonlar istisna təşkil edir, onlarda böyük ölçü dişilərə xassdır.
* *Tük örtüyü*. Kişilər üçün saqqal, aslanlar və ya babuinlər üçün yal.
* *Rəng*. Quşlarda, xüsusən ördəklərdə lələklərin rəngi.
* *Dəri*. Marallarda buynuz, xoruzlarda pipik kimi xarakterik çıxıntılar və ya əlavə törəmələr.
* *Dişlər*. Hind fillərində dişlər, morjlarında və qabanlarda köpək dişləri erkəklərdə daha böyükdür.

Bəzi heyvanlar, ilk növbədə balıqlar, yalnız cütləşmə zamanı cinsi dimorfizm göstərir. Bir nəzəriyyəyə görə, hər iki cinsin də öz nəslinin qeydinə qalmasına verdiyi töhfələr nə qədər fərqlidirsə, cinsi dimorfizm də o qədər qabarıqdır. Bu həm də poliqamiya səviyyəsinin göstəricisidir.

Cinsi dimorfizm orqanizm böyüdükcə və inkişaf etdikcə daha çox nəzərə çarpmağa başlayır. Ümumiyyətlə, bədənin erkən mərhələlərində cinslər arasındakı görünüş əhəmiyyətsiz dərəcədə dəyişir.Cinsi yetkinlik yaşından sonra ortaya çıxan cinsi xüsusiyyətlərə "ikincil cinsi xüsusiyyətlər" deyilir. Birincil cinsi xüsusiyyətlər, öz növbəsində, reproduktiv proseslə birbaşa bağlıdır: cinsi orqanlar.

Kişilər və qadınlar arasındakı fərqlər müxtəlif səviyyələrdə baş verə bilər: morfoloji xarakterlər (anatomiya, ölçü, rəngləmə), fiziologiya, ekologiya, davranış və digərləri. Məsələn, bəzi növlərdə erkəklər böyük və rəngarəng, dişilər kiçik və rəngsizdir. Eynilə, yalnız bir cinsdə baş verən, digərində görmədiyimiz davranışlar var.

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Cinsi seçmə
* Kinandromorfizm

## Xarici keçidlər

Cins anlayışının bioloji və sosial mahiyyəti.
# Ərəbdovşanlar

| Ərəbdovşanlar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:*Myomorpha*Fəsiləüstü:*Dipodoidea*Fəsilə:**Ərəbdovşanlar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Dipodidae G.Fisch.Waldh., 1817[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180399 |
| NCBI   | 30648 |
| EOL   | 8689 |
| FW   | 41695 |

 |

 |

**Ərəbdovşanlar** (lat. Dipodidae) — gəmiricilər dəstəsindən heyvan fəsiləsi.

Ərəbdovşanlar Şimali Afrika, Şərqi Avropanın cənub hissəsi, Kiçik, Ön və Orta Asiya, Qazaxıstan, Sibirin cənub sərhədlərindən Şimal-Şərqi Çin və Monqolustanadək olan mülayim və isti iqlimli ərazilərdə yayılmışdır. Əsasən düzənlik, yarımsəhra və səhra landşaftlarında yaşamasına baxmayaraq, bəzi növləri meşə-çöl zonalarında, eləcə də dəniz səviyyəsindən 2000 m-dən yüksəklikdə yaşayır.

Ölkəmizdə də, Kür-araz ovalğının səhra və yarımsəhra landşaft ərazilərində, xüsusən Şirvan Milli Parkında geniş yayılmışıdr. Toran, günbatımından yarım saat sonra yuvasından çıxan bu kiçik məməli heyvan, bütün gecə vaxtı boyu aktiv olur və 4 km məsafə qət edir. Yalqız həyat tərzi sürən ərəbdovşanı yalnız cütləşmə vaxtı tərəf yoldaşı ilə birgə yaşayır. Gündüzləri yatmaqla enerji yığan heyvan torpaqda oyuq açaraq yuva qurur.

## Yarımfəsilə

* *Allactaginae*
* *Cardiocraniinae*
* *Dipodinae*
* *Euchoreutinae*
* *Sicistinae*
* *Zapodinae*

## İstinadlar

## Həmçinin bax

* Beşbarmaqlı cırtdan ərəbdovşanı
# Aquti

| Aquti |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Aquti** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Dasyprocta Şarl Lyüsen Bonapart, 1838
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584623 |
| NCBI   | 34845 |
| EOL   | 14083 |
| FW   | 105149 |

 |

 |

**Aquti** — Mərkəzi Amerika, Cənubi Amerika və Kiçik Antil adalarının cənub bölgələrinə xas olan növ. Bəzi növlər Vest-Hində də aparılmışdır. "Aquti" adı Cənubi Amerikanın yerli dillərindən olan Quarani və ya Tupi dillərindən götürülmüşdür, burada bu ad fərqli şəkildə, "agutí", "agoutí", "acutí", "akuti" və ya "akuri" olaraq yazılır. Portuqal dilində bu heyvanların adı "cutia" olub. Güman olunur ki, digər bütün adlar bu addan törəyib.

## Çoxalma

Aqutilər üç aylıq hamiləlik dövründən sonra 2-4 bala dünyaya gətirir. Bəzi növlər ildə iki dəfə, may və oktyabr aylarında bala verir, bəziləri isə bütün il boyu cütləşir. Balalar yarpaqlar, köklər və tük ilə örtülmüş yuvalarda doğulur. Onlar doğulanda yaxşı inkişaf etmiş olur və bir saat ərzində qalxıb yeməyə başlaya bilirlər. Ata, balalar çox kiçik olduğu zaman yuvaya buraxılmır, amma valideynlər bir-birinə ömür boyu bağlı qalırlar. Aqutilər 20 ilədək yaşaya bilərlər, bu isə gəmirici heyvanlar üçün olduqca uzun ömürdür.

## İstinadlar

## Xarici keçidlər
# Cırtdan siçan

| Cırtdan siçan |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Cırtdan siçan** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Micromys minutus Pall., 1771[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 585369 |
| NCBI   | 13151 |
| EOL   | 1179217 |
| FW   | 55014 |

 |

 |

**Cırtdan siçan** (lat. *Micromys minutus*) — gəmiricilər dəstəsindən məməli heyvan növü.

Cırtdan siçan
Cırtdan siçan az öyrənilmişdir. Arealın kənarlarnda olan nadir növdür. Sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

## Qısa təsviri

Gəmiricilər arasında ən kiçiyidir. Bədəninin uzunluğu 5.5 - 7 sm, quyruğunun uzunluğu 6.5 sm-ə qədərdir, çəkisi 7 - 10qramdır. Quyruğu hərəkətlidir və tutucudur, onun vasitəsilə ot bitkilərinin nazik saplaqlarına sarınmaq qabiliyyətinə malikdir. Arxa pəncələri tutucudur. Rəngi birrəngli qonur və ya kürəndir. Qulaqları böyük deyil.

## Yayılması

Geniş yayılmış növdür. Arealı Avropa və Asiyanın tropik olmayan hissəsini, Britaniyadan Yapon adalarına qədər olan adaları əhatə edir. Qərbdən Böyük Qafqaz massivi, Şərqdən Xəzərsahili boyunca Şabran və Xaçmaz rayonlarının dolanaraq, Zaqafqaziya ərazisindən keçir. Azərbaycanın Şimal-Şərq hissəsində məskən salaraq, Respublikada Xəzər sahili boyunca, Şabrandan Xaçmaza qədər rast gəlmək olar.

## Yaşayış yeri və həyat tərzi

Çöl və çöl-meşə zonalarında rast gəlmək olar. Onlar açıq yerlərdə bitkilərin hündür və sıx olan hissələrində, daha çox isə su mənbəyi yaxınlığında məskən salırlar. Yaşayış yerləri kimi becərilmiş torpaqlar- tarlalar, biçənəklər, bostanlar, sahələrarası və dincə qoyulmuş torpaqlar səciyyəvidir. Yay mövsümünün sonunda onlar kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirildiyi sahələrdə toplaşırlar. Yerüstü və ya kürəvi asılmış yuvalar qururlar. Dənli, paxlalı bitkilər, enliyarpaqlı ağac növlərinin toxumları və həşəratlarla qidalanırlar. Yay mövsümü ərzində 2 - 4 dəfə, hərəsində 5 - 8 bala verir. Təbii şəraitdə həyat davamiyyəti 1.5 - 2, qeyri-təbii şəraitdə isə 5 il olur. Dənli bitkilərin zərərvericisidir. Tulyaremiya, leptospiroz, yapon ensefaliti və digər təhlükə törədən xəstəliklərin təbii daşıyıcısıdır.

## İstinadlar

## Ədəbiyyat

* Azərbaycan faunası.Məməlilər (Mammalia). Bakı: Elm, 1978, с.111. 2.
* Громов И.М., Ербаева М.А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны. Ред. А.А. Аристов, Г.И. Баранова. СПб: ЗИН РАН. 1995. c. 522.
# Ultrabənövşəyi şüalanma

Ağ səth üzərinə lentlənmiş bəyaz kağız parçasının UV şüası altında görünüşü.
Ağ səth üzərində qurumuş bir damla mayenin UV şüası altında görünüşü.
**Ultrabənövşəyi** şüalanma (ing. ultraviolet, UV) — dalğa uzunluğu 10–400 nanometr arasında şüalanmadır. İnsan gözü 400–700 nanommetr dalğa uzunluqlarına həssasdır və bu spektrin xaricindəki şüaları görə bilmir. Gözün görə bildiyi ən kiçik dalğa uzunluqlu şüalanma bənövşəyi olduğundan, ondan daha kiçik dalğa uzunluğuna sahib olan şüaya "ultra bənövşəyi" adı verilmişdir.

## Növləri

Bütün ultrabənövşəyi şüaların eyni xarakteristikaya sahib olmadığı və canlılar üzərindəki təsiri fərqli olması səbəbi ilə Ultrabənövşəyi şüalanma UŞ-A, UŞ-B və UŞ-C adlanan üç kateqoriyaya ayrılmışdır. UŞ-A: O biri şüalara nisbətən 95%-i ilə ən geniş ultrabənövşəyi şüadır. Ozon təbəqəsi bu şüaların keçməsinə imkan verir. UŞ-B: Olduqca təhlükəlidir. Bu şüaların böyük bir qismi, ozon təbəqəsi bu şüaların keçməsinə mane olur. Ultrabənövşəyi şüalarının 5 %-ni təşkil edir. UŞ-C: Sağlamlıq üçün ən təhlükəli şüalardır. Ozon təbəqəsi bu şüaların bizlərə çatmasının qarşısını alır.