Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Euarxontoqlireslər

| Euarxontoqlireslər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:**Euarxontoqlireslər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Euarchontoglires, 2001
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 314146 |
| EOL   | 40107874 |
| FW   | 137728 |

 |

 |

**Euarxontoqlireslər** (lat. Euarchontoglires) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinə aid heyvan dəstəüstü.

Euarxontoqlireslər 85-95 milyon il bundan əvvəl təbaşir dövrünün sonunda Laurasiatheria qrupundan ayrılaraq meydana gəlməyə başlamışdır. Bu hipotezin doğruluğuna günümüzdə çoxsaylı qazıtılar zamanı tapılmış heyvan qalıqları əminlik yaradır.

## Təsnifatı

* Gəmiricikimilər (*Glires*)
	+ Gəmiricilər (*Rodentia*)
	+ Dovşankimilər (*Lagomorpha*)
* Euarxontlar (*Euarchonta*)
	+ Sincab meymunlar (*Scadentia*)
	+ Primatkimilər (*Primatomorpha*) mirdəstəsi
		- Yunqanadlar (*Dermoptera*) dəstəsi
		- Primatlar (*Primates*) dəstəsi
			* Pleziadapislər (*Plesiadapiformes*)
			* Yaşburunlar (*Strepsirrhini*)
			* Quruburunlar (*Haplorhini*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Dovşankimilər

| Dovşankimilər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Dəstə:**Dovşankimilər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Lagomorpha Brandt, 1855[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180105 |
| NCBI   | 9975 |
| EOL   | 1686 |
| FW   | 42151 |

 |

 |

**Dovşankimilər** (lat. Lagomorpha) — Məməlilər sinfinin Euarxontoqlireslər dəstəüstünə aid dəstə.

## Fəsilələri

* Leporidae — Dovşanlar
* Ochotonidae
* † Prolagidae

## İstinadlar
# Monoqamiya

**Monoqamiya** — fərdin eyni anda yalnız bir partnyoru olduğu nikah və ya münasibət forması.

## İnsanlar arasında monoqamiya

Monoqamiya ibtidai icma cəmiyyəti dağıldıqdan sonra qoşa nikahdan təşəkkül tapmışdır. Əmlakın kişiyə məxsus olması və varislərə keçməsi, qadının hüquqsuzluğu və s. monoqamiyanın xarakterik xüsusiyyətləri idi.

## Heyvanlar arasında monoqamiya

Monoqamiya erkək və dişi cinslər arasında əlaqədir. Erkək fərd az, yaxud çox uzun müddətdə müəyyən bir dişi fərdlə çütləşir və adətən dişi ilə birgə nəsil qayğısına qalır. Leyləklərdə, qartallarda, qu quşlarında və s. təsadüf olunur. Bir mövsüm, yaxud ömür boyu davam edir. Vəhşi qazlarda monoqamiya bir mövsüm, bəzi ördəklərdə yuva quranadək, canavar, tülkü, qunduzda və s. adətən, bor mövsüm, meymunlarda isə bir neçə il davam edir.

## İstinadlar
# Poliginiya

**Poliginiya** (q.yun. πολύ- çox , γυνή arvad) — bir kişinin bir neçə arvadla eyni vaxtda nikahda olmasıdır. Poliqamiyanın bir formasıdır. Nikahın bu forması həmişə mövcud olub və hazırda da, müxtəlif cəmiyyətlərdə mövcud olmaqdadır.

Əhdi-ətiqə görə, yəhudi və xristian patriarxlarının böyük əksəriyyəti çoxarvadlı olublar. Tarixdə bu adi bir hal kimi qəbul olunur. Hətta belə nikaha Tanrı tərəfindən icazə də verilməsi söylənilir. Məsələn, İbrahimin Tövrata görə üç arvadı olub, - Sara, Həcər və Hettura (Yaradılış, 25:1-6). Bundan başqa, onun çoxlu kənizləri də olub. Peyğəmbər Davudun iyirmiyə yaxın arvadı və çoxlu kənizləri olub.SüleymanPeyğəmbərin isə 700 arvadı 300 kənizi olub (3 Padşahlar, 11:3).

Bütün bunlar ondan xəbər verir ki, poliqamiya yəhudilər arasında normal hal hesab olunub. Ancaq X yüzillikdə Almaniyada yaşayan yəhudi ruhanisi (ravvini) *Qerşom* Xristianlığın təsiri altında, açıq surətdə poliqamiyaya qadağa qoymuşdur. Bu qadağa yəhudi cəmiyyətində birmənalı qarşılanmadı. Onların çoxu (əsasən, İslam ölkələrində yaşayan yəhudilər) Qerşomun qadağasını qəbul etmədilər. 1948-ci ildə İsrail hökuməti qurulduqdan sonra, ərəb dünyasından (əsasən Yəməndən) vətəninə qaytarılmış yəhudilər bir neçə arvadla gəlmişdilər. Hökumət olanların nikahlarını qüvvədə saxladı. Ancaq yeni, poliqam nikahlara qadağa qoydu .

Daha dolaşıq vəziyyət Xristianlıqda olmuşdur. İsanın ilk davamçıları yəhudi qanunları ilə yaşayırdılar və poliqamiya halları onlarda olmuşdur. Ancaq Xristianlığın Roma imperiyasında yayılmasından sonra, nikah qaydaları əhəmiyyətli dəyişikliyə məruz qaldı. Səbəb isə Roma cəmiyyətinin ənənələri ilə İsaya inancın qarışması oldu. Bundan sonra, Xristianlıq təkcə poliginiyaya yox, ümumilikdə, nikah anlamına birmənalı münasibətdə olmadı.

Buna baxmayaraq, Xristian Avropasında da poluginiyaya rast gəlinirdi. Məsələn Roma imperatoru I Valentinianın iki arvadı var idi.

İslama gəldikdə isə, burada da poligimik nikahlar erkən çağlardan olmuşdur, ancaq başqa dillərdən fərqli olaraq, sonrakı dövrlərdə qadağan edilməmişdir. İslamda eyni zamanda dörd arvadla nikahda olmağa icazə verilir (Quran, ən-Nisə, 3). Bundan başqa kişilər eyni zamanda kənizlərlə (cariyələrlə) də yaşaya bilərlər. İslamın şiə qolunda müvəqqəti mutə nikahı da vardır ki, bunu da bir kişi bir neçə arvadla edə bilər.

## Mənbə

Aydın Əlizadə. Çoxarvadlılığın tarixi // Fəlsəfə elmləri doktoru Aydın Əlizadənin səhifələri.

## İstinadlar
# Kosmopolit növlər

| Kosmopolit növlər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **latin** parametri doldurulmayıb.
 |
| Beynəlxalq elmi adı |
|
XƏTA HAQQINDA MƏLUMAT Bu parametr doldurulmayıb: **latin** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  Vikianbarda şəkil axtarışı |

 |

 |

**Kosmopolit növlər** — Yer kürəsinin hər yerində müvafiq ekosistemdə yayılan növlər. Bu cür növlərin arealları adətən qeyri-məhdud olur (birhüceyrəli heyvanlar — infuzorlar.

Konsumentlər — canlı üzvü maddələrlə qidalanan heterotrof orqanizmlər (məs., heyvanlar).

## İstinadlar
# Qunduz

| Qunduz |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
XƏTA: **parent** və **rang** parametrlərini doldurmaq lazımdır.
**???**:**Qunduz** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Castor L., 1758[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180211 |
| NCBI   | 10184 |
| EOL   | 42276 |
| FW   | 41539 |

 |

 |

**Qunduzlar** — əsasən çay və göl sahillərində məskunlaşırlar. Ancaq əvvəlcə suyun axmaması üçün onu müəyyən yerdən kəsib gölcüklər yaradırlar. Bunu ona görə edirlər ki, su çoxalanda yuvalarını sel aparmasın. Gölcük tikmək üçün onlar iti dişləri ilə gəmirib ağacı yıxır, gölcüyün yan tərəflərini palçıqla suvayır, boş yerləri daşla doldururlar. Ağacın budaqlarından və yarpaqlarından isə kəsilmiş hissəsinin arxa ətrafında evciklərini tikirlər. Yuvalarına ancaq suyun altından yol qoyurlar. Qunduzlar Şimali Amerikada, Avropanın Asiyanın bəzi yerlərində yaşayırlar. Qunduzların bədəninin uzunluğu 1 metrə çatır. Çəkiləri 30–32 kq arasında dəyişir.

## Qunduzların yemi

Qunduzlar bitkilərlə qidalanırlar. Yazda və yayda yaşıl yarpaqlarla və dənli bitkilərlə, qışda isə ehtiyat üçün yayda topladıqları sünbüllərlə. Onlar ehtiyatlarını komalarının suyun altında saxlayır.
# Dəniz donuzcuğu

| Dəniz donuzcuğu |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
| daha ətraflıDomen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:*Hystricomorpha*İnfradəstə:*Hystricognathi*Pardəstə:*Caviomorpha*Fəsilə:CaviidaeYarımfəsilə:*Caviinae*Cins:CaviaNöv:**Dəniz donuzcuğu** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Cavia porcellus L., 1758
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584713 |
| NCBI   | 10141, 10144 |
| EOL   | 326924 |
| FW   | 233628 |

 |

 |

**Dəniz donuzcuğu** (lat. Cavia porcellus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin gəmiricilər dəstəsinin caviidae fəsiləsinin cavia cinsinə aid heyvan növü.

## Sinonimləri

 *Mus porcellus*
 *Cavia cobaya*
 *Cavia anolaimae*
 *Cavia cutleri*
 *Cavia leucopyga*
 *Cavia longipilis*
## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Lavrasiya

**Lavrasiya** (rus. Лавразия, ing. Lavrasia) — Lavrentyev qalxanı (hazırda –Kanada qalxanı) və Asiya adından] Son Paleozoy- Erkən Mezozoyda Şimali Amerika, Avropa və Asiyanın (Hindistan və Şimal-şərqi Rusiyanın çox hissəsi istisna olmaqla) kontinental bloklarını birləşdirən və Yerin şimal yarım kürəsində mövcud olmuş hipotetik materik olub, cənub yarım kürəsindəki, Hondvana materikindən geniş dəniz hövzələri-Tetis  okeanı ilə ayrılmışdır. Sonralar /Mezozoyun ortaları/ L. iki hissəyə parçalanır-Şimali Amerika və Avrasiya, onların arasında isə Atlantik okeanı əmələ gəlir.

Avrasiya ilə Şimali Amerika materikləri əvvəllər Lavrasiyanın tərkib hissəsi olmuş və eramızdan 200–135 milyon illər arası bir-birindən ayrılmışdır.

## Həmçinin bax

* Denudasiya amilləri
* Dərələrin təsnifatı
* Eol relyef

## İstinadlar
# Madaqaskar

| Madaqaskar |
| --- |
| Madagaskar Respublikası Repoblikan'i Madagasikara République de Madagascar |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Gerb[d] |

 |
| Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana*(Malgaşça)* Patrie, liberté, progrès*(Fransızca) "Anavətən, Azadlıq, irəlləmə"* |
| **Himn:Ry Tanindrazanay malala ô!* *Ah, sevgili Vətən* |
|  |
| Rəsmi dili | Malaqasi dili , Fransız , İngilis  1 </ sup > |
| Paytaxt | Antananarivo |
| İdarəetmə forması | Yarı -prezident təmsil demokratiya respublika |
| Prezident |
Michael Randrianirina |
| Baş nazir |
Herintsalama Rajaonarivelo |
| Sahəsi |
|  • Ümumi |
587040 km² |
| Əhalisi |
|  • Əhali (2016) | 24,2 milyon nəfər (52-ci) |
|  • Sıxlıq |
41 nəf./km² |
| Valyuta | Ariari |
| İnternet domeni | .mg |
| ISO kodu | MG |
| Telefon kodu | 261 |
| Saat qurşaqları | * UTC+03:00
 |
| Nəqliyyatın yönü | sağ |
|  Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |

Madaqaskar
**Madaqaskar** — Hind okeanın qərbində və Afrikanın cənub-şərqində Madaqaskar və digər adaların üzərində yerləşən dövlətdir və paytaxtı Antananarivu şəhəridir. Antananarivu şəhəri hal-hazırda mühüm ticarət şəhərlərinin sırasındadır.

Madaqaskar
## Tarixi

Fransa parlamenti 1896-cı ilin avqustunda Afrikanın şərqindəki Madaqaskar adasını Fransanın müstəmləkəsi elan edərək adaya 15000 əsgər göndərdi. 1897-ci ilin sonlarında müqavimət hərəkatı tamamilə boğuldu. Adanı idarə etmək üçün general-qubernatorluq yaradıldı.

## Coğrafiyası

### Bitki örtüyü

Madaqaskarda bitki zonaları qərbdən şərqə bir-birini əvəz edir. Çox rütubətli şərq sahilboyunda və dağların şərq yamacında rütubətli tropik meşələr inkişaf etmişdir (səyahətçi ağacı, tamarind, müxtəlif palmalar), orta zonada otlu savanna, şərqdə isə tikanlı kolluqlar zonası yerləşir. Adanın şərq sahilində ensiz düzənlik sahənin dövrü rütubətlənən tropik meşələri altında əsasən qırmızı-laterit torpaqlar, dağların şərq yamacının daima rütubətli tropik meşələri altında humuslu dağ lateritləri inkişaf etmişdir. Şərq yamaclarda, yaylanın dövrü rütubətlənən tropik meşələrində və hündür otlu savannalarında dağ qırmızı torpaqlar, qərb və cənub sahil ovalıqlarında və dağətəyində kserofit tropik meşələrin qəhvəyi-qırmızı, quru savannaların qırmızı-qonur torpaqları inkişaf etmişdir. Madaqaskar ərazisində temperatur şəraitinin eyni olmasına baxmayaraq şərqdən qərbə yağıntıların miqdarının kəskin azalması coğrafi zonaların meridian istiqamətində uzanmasına səbəb olmuşdur. Burada coğrafi zonallıq eyni zamanda oroqrafik şəraitlə sıx əlaqədardır.

## Əhalisi

24 200 000 nəfər əhalisi var.

## Həmçinin bax

* Amparafaravola

## İstinadlar

## Xarici keçidlər