Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Emeritus

**Emeritus** (/əˈmɛrɪtəs/; qadın cinsində emerita) —təhsil kontekstində istifadə olunan bu söz, öz sahəsinə mühüm töhfələr vermiş təqaüdçü professor və ya pedaqoqa verilən ad və ya fərqlənmədir. Buraya nəşr edilmiş tədqiqatlar, innovativ tədris metodları, tələbələrin və həmkarların mentorluğu və digər nailiyyətlər daxil ola bilər. Başlıq, fərdin keçmiş töhfələrini qəbul və qibtə etmək və akademik icma daxilində irsini qorumaq üçün bir yoldur.

## İstinadlar
# Yəhudişünaslıq

**Yəhudişünaslıq** (ing. Jewish studies Judaic studies) (ibranicə: מדעי היהדות) — yəhudilik və yəhudilərin öyrənilməsi ilə məşğul olan bir elm sahəsidir. Yəhudişünaslıq fənlərarası bir sahə olub özündə tarix, (xüsusilə yəhudi tarixi) orta şərq araşdırmaları, asiya araşdırmaları, şərqşünaslıq, din araşdrmaları, arxeologiya, sosiologiya, etnologiya kimi sahələrin elementlərini birləşdirir. Ayrıca bir sahə kimi yəhudişünaslıq əsasən Şimali Amerikanın kollec və universitetlərində mövcuddur.

## Tarixi

Yəhudilərdə oxuyub öyrənməyə, xüsusilə dini mətnlərin öyrənilməsinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Tövratın öyrənilməsi dini bir vəzifə, borc kimi hesab edilir. Renesansdan bəri və yüksək təhsilin yayılmasından sonra çox sayda insan, yəhudi olmayanlar da daxil olmaqla Yəhudi tarixini irsini və dinini öyrənməyə vasitə olaraq yəhudiləri və yəhudiliyi öyrənməyi şeçiblər.

## Yəhudişünaslığın tədris olunduğu təhsil ocaqları

Amerika Birləşmiş Ştatları və İsraildə yerləşən bir şeçə təhsil ocağı yəhudi araşdırmalar ilə bağlı təhsil almaq mümkündür.

### Yerusəlim Yəhudi Universiteti

Yerusəlim Yəhudi Universitetinin Yəhudişünaslıq İnstitutu 1924-cü ildə, universitetin açılışından bir neçə ay əvvəl təsis edilmişdir.

## Həmçinin bax

* Yəhudi krallığı
* Yəhudi xalqının tarixi

## Xarici keçidlər

* Yəhudilər kimdir?
* Dağ Yəhudiləri Dini İcmasının sədri Tərcümə Mərkəzində

## İstinadlar
# Sincabkimilər

| Sincabkimilər |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:DördayaqlılarKlad:*Reptiliomorpha*Klad:*Amniota*Sinif:MəməlilərKlad:*Theriimorpha*Klad:*Theriiformes*Klad:*Trechnotheria*Klad:*Cladotheria*Klad:*Prototribosphenida*Klad:*Zatheria*Klad:*Tribosphenida*Yarımsinif:Vəhşi heyvanlarKlad:Euteriyalarİnfrasinif:PlasentalılarMaqndəstə:*Boreoeutheria*Dəstəüstü:EuarxontoqlireslərKlad:*Gliriformes*Klad:*Glires*Klad:*Simplicidentata*Dəstə:GəmiricilərYarımdəstə:**Sincabkimilər** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Sciuromorpha Brandt, 1855[…]
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Vikianbarda şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180134 |
| NCBI   | 33553 |
| EOL   | 2846678 |
| FW   | 41481 |

 |

 |

**Sincabkimilər** (lat. Sciuromorpha) — Gəmiricilər (*Rodentia*) dəstəsinə aid yarımdəstə.

## Fəsilələri

* †Allomyidae
* Aplodontiidae
* †Mylagaulidae
* Sincablar (*Sciuridae*)
* †Reithroparamyidae
* Süleysinlər (*Gliridae*)

## İstinadlar

## Həmçinin bax
# Oliqotsen

**Oliqotsen** — Yerin geoloji tarixində paleogen dövrünün üst hissəsidir. 67 milyon il bundan qabaq başlanmış və 42 milyon il davam etmişdir.

## Həmçinin bax

* Paleozoy
* Mezozoy
* Kaynazoy

## İstinadlar
# Pliosen

|  |
| --- |
| Yerin geoloji tarixinin bir hissəsi |
| Pliosen  |
|  |
|  |
| Geoxronoloji məlumatlar |
| Eon |
Fanerozoy |
| Era |
Kaynozoy |
| Dövr |
Neogen |
| İqlim |
| CO2 səviyyəsi |
~0,04% |
| Orta temperatur |
17—18 °C |
| Pleystosen epoxası → |

**Pliosen** — Lyayell, 1841 neogen sisteminin üst şöbəsi. Beynəlxal stratiqrafik şkalaya görə, 3 mərtəbəyə bölünür: alt –zankl, orta-plasenz və üst — gelaz. Xəzər hövzəsində məhsuldar qat (alt) və aqcagil (üst), Qara dəniz hövzəsində kimmeri və kuyalni, Aralıq dənizi hövzəsində – zankl, plasenz və gelaz mərtəbələrinə bölünür.

## İstinadlar

## Mənbə

* Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006.

## Xarici keçidlər
# Pleystosen epoxası

|  |
| --- |
| Yerin geoloji tarixinin bir hissəsi |
| Pleystosen epoxası  |
|  |
|  |
| Geoxronoloji məlumatlar |
| Eon |
Fanerozoy |
| Era |
Kaynozoy |
| Dövr |
Dördüncü |
| ← PliosenHolosen → |

**Pleystosen –** geoloji epoxalardan biridir. Neogenin son epoxası Pliosendən sonra gəlir. Dördüncü dövrün başlanğıc epoxasıdır və 2.58 milyon il əvvəldən 11.7 min il əvvələ – Holosenə qədər olan dövrü əhatə edir.

## Bölgülər

### Dünyada

| Dördüncü dövrün bölgüləri |
| --- |
| Sistem/
Dövr | Şöbə/
Epoxa | Mərtəbə/
Yaş | Yaş
(Milyon illə) |
| **Dördüncü** | Holosen | 0.0117–0 |
| Pleystosen | Üst | 0.126–0.0117 |
| Orta | 0.781–0.126 |
| Kalabriya | 1.80–0.781 |
| Qelas | 2.58–1.80 |
| Neogen | Pliosen | Piasenziya | **daha qədim** |
| Dördüncü dövrün bu bölgüləri Beynəxalq
Stratiqafiya Komissiyası tərəfindən 2016-cı ilin
aprel ayında qəbul olunmuşdur |

### Azərbaycanda

## Paleontologiya və iqlim

### Əsas hadisələr

### Buzlaşma

### Azərbaycanda

Kiçik Qafqazın relyefinin inkişaf tarixində Dördüncü dövr xüsusi yer tutur. Bu zaman relyefin inkişafı kəskin iqlim dəyişmələri ilə əlaqədar olaraq coğrafi mühitdə ciddi dəyişikliklər baş vermiş və tektonik hərəkətlərin surəti güclənmişdir.

Erkən Bakı (Türkan əsrində) dəniz Azərbaycan ərazisini tərk edir və hər yerdə relyefin inkisafi kontinental şəraitdə gedir. Ümumiyyətlə Pleystosen epoxası dağlıq sahələrin hündürlüyünün artması, terrigen kobud dənəli çöküntülərin toplanması və həmçinin dəniz transqresiyalarinin və reqresiyalarının bir-birini əvəz etməsi ilə səciyyələnir.

Epoxanın Bakı əsrinin ikinci yarısında baş vermiş ən mühüm geomorfoloji proseslərdən biri dağlıq sahələrdə tektonik hərəkətlərin fəallaşması və əsl yüksəkağlıq qurşağın əmələ gəlməsi olmuşdur.

## Fauna

## Yataqlar

## İstinadlar
# Holosen

|  |
| --- |
| Yerin geoloji tarixinin bir hissəsi |
| Holosen  |
|  |
|  |
| Geoxronoloji məlumatlar |
| Eon |
Fanerozoy |
| Era |
Kaynozoy |
| Dövr |
Dördüncü |
| İqlim |
| Oksigen səviyyəsi |
20,95% |
| CO2 səviyyəsi |
0,0415% |
| Orta temperatur |
14 °C |
| ← Pleystosen epoxası |

**Holosen –** geoloji epoxalardan biridir. Pleystosendən sonra gəlir və təxminən 11.7 min il əvvəldən bu günə qədər olan dövrü əhatə edir. "Resent" (adətən böyük hərflə) termini tez-tez "Holosen" terminin dəqiq sinonimi kimi istifadə olunurdu, baxmayaraq ki, bu cür istifadə 21-ci əsrdə işlənmir. Holosen Dördüncü dövrün bir hissəsidir. Onun adı yunan dilindəki ὅλος (*holos*, tam və ya bütöv) və καινός (*kainos*, yeni) sözlərindən götürülüb, mənası "ən yeni" deməkdir. O hazırkı mülayim dövr ilə müəyyən olunmuşdur (Dəniz İzotopları mərhələsi kimi tanınır).

Holosen həmçinin insanın artımını və Yerdəki növlərə təsirini, o cümlədən əsas sivilizasiyaların inkişaf tarixini əhatə edir.

## İcmal

Beynəxalq Stratiqrafia Komissiyası tərəfindən Holosenin təxminən 11.7 min il əvvəl başladığı qəbul olunmuşdur. O Pleystosen və gec buzlaşma dövründən (gec buzlaşma dövrünə Şimali Amerikada Viskosinan, Avropada Veiçselia, Böyük Britaniyada Devensia, Çilidə Llanuihue və Yeni Zellandiyada Otria daxil edilir) sonra gəlir.

Holosen əsas iqlim dəyişgənliyinə əsasən beş vaxt interalına və ya xronozonaya bölünür:

• Preboreal (10 ka–9 ka)

• Boreal (9 ka–8 ka)

• Atlantik (8 ka–5 ka)

• Subboreal (5 ka–2.5 ka)

• Subatlantik (2.5 ka–indiyə qədər)

~ *Qeyd: "ka" mənası "min il"-dir.*

| Dördüncü dövrün bölgüləri |
| --- |
| Sistem/
Dövr | Şöbə/
Epoxa | Mərtəbə/
Yaş | Yaş
(Milyon illə) |
| Dördüncü | **Holosen** | 0.0117–0 |
| Pleystosen | Üst | 0.126–0.0117 |
| Orta | 0.781–0.126 |
| Kalabriya | 1.80–0.781 |
| Gelas | 2.58–1.80 |
| Neogen | Pliosen | Piasenziya | **daha qədim** |
| Dördüncü dövrün bu bölgüləri Beynəxalq
Stratiqafiya Komissiyası tərəfindən 2016-cı ilin
aprel ayında qəbul olunmuşdur |

## Geologiya

### Azərbaycanda

Holosen çöküntüləri bötöv örtük şəklində Kür-Araz və Samur-Dəvəçi ovalıqlarını örtür və Azərbaycanın başqa regionlarında da geniş yayılmışdır. Onlar **Üst Xvalın**, **Yeni Xəzər** və **Müasir** çöküntülərə bölünür.

• **Üst Xvalın horizontu.** Bu horizontun çöküntüləri dəniz və kontinental fasiyada rast gəlinir. Dəniz çöküntüləri əsasən Xəzərin sahilyanı zonasında və Kür depressiyasında yayılmışdır. Kür depressiyasının şərq hissəində və Pirsaat, Bəndovan, Hamadağ, Qaraçala, Mişovdağ, Xıdırlı, Babazənən və Kçik Hərami antiklinal qalxımında geniş sahələri tutur.

• **Yeni Xəzər horizontu.** Bu horizontun dəniz çöküntüləri Xəzərin ensiz sahil zolağında, Kür depressiyasında isə daha geniş sahədə – qərbdə Şirvan, cənub-qərbdə isə Biləsuvar rayonuna qədər yayılmışdır.

• **Müasir dəniz çöküntüləri.** Xəzərin dibini demək olar ki, tamamilə örtür və sahil boyu ensiz (100-500 m) haşiyə təşkil edir.

## İqlim

Holosende temperatur dəyişkənliyi
## Ekoloji inkişaf

## İnsanların inkişafı

## Həmçinin bax

## İstinadlar
# Dördayaqlılar

| Dördayaqlılar |
| --- |
|  |
| Elmi təsnifat |
|
Domen:EukariotlarKlad:*Amorphea*Klad:*Obazoa*Klad:*Opisthokonta*Klad:*Holozoa*Klad:FilozoaKlad:ChoanozoaAləm:HeyvanlarYarımaləm:EumetazoylarKlad:*ParaHoxozoa*Klad:İkitərəflisimmetriyalılarKlad:*Nephrozoa*Tipüstü:SonağızlılarTip:XordalılarKlad:*Olfactores*Yarımtip:Onurğalılarİnfratip:AğızçənəlilərKlad:*Eugnathostomata*Klad:*Teleostomi*Klad:Sümüklü balıqlarKlad:XoanlarKlad:*Rhipidistia*Klad:*Tetrapodomorpha*Klad:*Eotetrapodiformes*Klad:*Elpistostegalia*Klad:*Stegocephalia*Klad:**Dördayaqlılar** |
| Beynəlxalq elmi adı |
| * Tetrapoda Otto Jaekel, 1909
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  Şəkil axtarışı |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 914181 |
| NCBI   | 32523 |
| EOL   | 46557930 |
| FW   | 137279 |

 |

 |

**Dördayaqlılar** (lat. Tetrapoda) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinə aid heyvan sinifüstü.

## Təsnifatı

* Suda-quruda yaşayanlar (*Amphibia*) sinfi
	+ Zirehsizlər yarımsinfi
		- Quyruqsuzlar dəstəsi.
		- Quyruqlular dəstəsi.
		- Ayaqsızlar dəstəsi.
* Məməlilər sinfi (*Mammalia*)
	+ İlk məməlilər (*Prototheria*) yarımsinfi
		- Birdəliklilər (*Prototheria*) infrasinfi
	+ Vəhşi heyvanlar (*Theria*) yarımsinfi
		- Kisəlilər (*Metatheria*) infrasinfi
		- Plasentalılar (*Eutheria*) infrasinfi
* Sürünənlər sinfi (*Reptilia*)
	+ Timsahlar (*Crocodilia*) dəstəsi
	+ Dimdikbaşlar (*Rhynchocephalia*) dəstəsi
	+ Tısbağalar (*Testudines*) dəstəsi
	+ Pulcuqlular (*Squamata*) dəstəsi
* Quşlar sinfi (*Aves*)
	+ Tilsizlər (*Paleognathae*) yarımsinfi
	+ Yenidamaqlılar (*Neognathae*) yarımsinfi

## İstinadlar

## Həmçinin bax