# Wuliwya

**Wuliwya Walja Suyunakana Marka
*Estado Plurinacional de Bolivia* (ispañäru)
*Pulipia Achka Aylluska Mamallaqta* (qhichwäru)
*Tetã Hetãvoregua Mborívia* (guaraní)**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Wiphala | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *«¡La unión es la fuerza!»* |
| Llaqta taki: *Bolivianos, el hado propicio* |
|   |
| Situación de Wuliwya |
|   |
| **Nayriri marka**  • Jaqinaka  • Tinkurachina siwikuna | Sukri 247.259 / 835.167 (2006) 16 29 S 68 02 O |
| **Aswan hatun llaqta** | Santa Krus (2006) |
| **Tukri simi** | Aymar aru(Jaqui Aru), Qhichwäru, Ispañäru  |
| **Mallkuchawi** | Suyu |
| **Pulitika** |  |
| Umalliq Umalliq ranti | Rodrigo Paz Pereira Edmand Lara |
| **Qispikusqa**  • Iniciada  • Rimarisqa | Ispañamanta 16-VII-1809 6-VIII-1825 |
| **Jach'a marka uraqi**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % umanaka Qurpanaka Ch'allanaka | Ñiqi: 27º 1.098.581 km² 1,4% 6.743 km No tiene |
| **Jaqinaka**  • Taqpacha  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 87º 9.627.269.(2006) 8,76 hab./km² |
| **PIB** - Llaqta ukhu hayt'u (PPA) **• Taqpacha (2006)  • PIB, llapan runap** | Ñiqi: 102º   USD. 27.957 millones 3.049 |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2006) | 0.692 (115º) – **medio** |
| **Kañina** | Boliviano (**Bs.**) (**BOB**) |
| **Jaqi markan sutipa** | Boliviano, -a |
| **Pacha suyu**  • en verano | UTC-4 UTC-4 |
| **Internet chimpu** | `.bo (nic-bo)` |
| **Tiliphunu chimpu** | `+591` |
| **Radyu chimpu** | `CPA-CPZ` |
| **ISO chimpu** | 068 / BOL / BO / BOB |
| Miembro de: ONU, OBESI, OEA, CSN, CAN, Mercosur, ALADI, ALBA, OMC, FLAR, SELA, TCP, G20. |

Uyuni
Wuliwya
**Wuliwya**x ispañäruna: Bolivia, qhichwäruna: Pulipia) Awya Yalan mä jach'a suyupawa. Kawkinkkitix Bolivia Markax ukawjax nayra pachanakax Qullasuyu sutimp uñt'atataynawa. Aka Qullasuyust pusi suyunkiritaynaw Tawantinsuyu taypinxa. Aka Tawantinsuyunst Inka jila kullakanakaw jakasipxiritayna. Taqi jupanakast wali suman jakañrakw taqi jach'a jisk'a suyunakarux apawayapxiritayna. Uka laq'a achachilanakax taqi kunans wali amuyumpipuniw sartapxiritayna. Ukhamatw arst'asipxiritayna "Qhip nayr uñtasapuniw sarnaqaña" sasina. Ukjamaraki taqi yänakatix utjkäna, taqi uywanakatix utjkäna, jupanakampix wali askinxampunwa qamasipxiritayna. Ukjamatwa uraqixa Pachamamamatayna.

Khaya 1492 maranwa Españul q'ara jaqinakaxa aka Awyalala tuqirux purinipxatayna. Jupanakasti machaq uraq jiqxattanxa sasaw walpun kusisipxatayna ukjamaraki musparapxatayna. Jupanakaxa aliq umir, lunthat jan wali jaqinakkamakiw jutapxatayna. Jupanakasti khä Reyna Isabel ukan khitanakapapxarakitaynawa. Jupanakasti wali jan amuyun jaqinakapxataynawa, khitirus jan wal uñjiri, quri munir lunthat jaqinaka ukjamaw jupanakax aka Awyayala tuqin jakañ qalltapxatayna. Ukatsi khaya 1532 maranrakwa khaya Kajamarka-Pirwa (Piruw) tuqirux purntapxatayna. Ukansti taqi kasta markachirinakatix utjkäna ukanakar jiwayañ qalltapxatayna, ukjamatwa Atawallpa jilarusa jiwayapxatayna, taqi qurinakapsa qatusisa. Ukjamatrakwa Machu Pikchu jach'a marksa qur thaqkawirux t'unjapxarakitayna.

Wuliwya jan ukasti Wuliwya sutimpix aka 1825 maran ukjam suticht'asiwayapxarakitayna. Ukapachanxa walja españul criollo sutin jaqinakaw wali mirantxapxatayna. Ukatsti jupanakatakix janiw suma qamawi jiqxatapkanati, ukatwi yaqhachsiña amtapxatayna. Ukhamatwa jichhurunakkamax Bolivia sutimpi uñt'atatanxa, uka arux Simon Bolivar ukatpï jutixa. Jupasti qhispiyiri ukjam uñt'atarakiwa jupanakanxa. Ukjamipansa janiw Aymara, Qhichwa juk'amp markanakatakix qhispiyawix utjkataynakati. Jichhurunakkamasa Aymaranakaxa jisk'achatasipkakiwa, ukjamipansa wali amuyunakrakwa wauna jil kullakanakax p'arxtayasipkaraki.

* Wuliwya nayriri marka: Chuqiyapu.

## Pulitiku wakiyawi

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Jach'a suyu** | **km²** | **Jaqinaka** | **Jaqinaka/km²** | **Nayriri marka** |
| Wini | 213.564 | 362.521 | 1,70 | Kimsantin |
| Chuqisaka | 51.524 | 531.522 | 10,32 | Chuqisaka |
| Quchapampa | 55.631 | 1.455.711 | 26,17 | Quchapampa |
| Chuqiyapu | 133.985 | 2.350.466 | 18,04 | Chuqiyapu |
| Ururu | 53.588 | 391.870 | 7,31 | Ururu |
| Pandu | 63.827 | 52.525 | 0,82 | Cobija |
| Putusi | 118.218 | 709.013 | 6,00 | Putusi |
| Santa Krus | 370.621 | 2.029.471 | 5,48 | Santa Krus |
| Tarixa | 37.623 | 391.226 | 10,40 | Tarixa |
| *total* | 1.098.581 | 8.274.325 | 7,56 |  |

## Wallqanqa

## Qutanaka

* Titiqaqa (es:Titicaca)

*
*
*
*

|  Wuliwya |
| --- |
| **Nayriri marka** · Sukri |
| Bolivia markan q'uchupa · Bolivianos, el hado propicio · Wuliwya wiphala · Wiphala · Patujú wiphala · Wuliwya yarawi nasyunal

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Jach'a suyunaka (Wuliwya) |  |
|  |  Chuqisaka ·  Chuqiyapu ·  Pandu ·  Putusi ·  Quchapampa ·  Santa Krus ·  Tarixa ·  Ururu ·  Wini |  |

 |