Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XXI гӀасру[хисизабизе | код хисизабизе]

|  |
| --- |
| 3-абилеб азарсон |
| XIX гӀасру — XX гӀасру — **XXI гӀасру** — XXII гӀасру — XXIII гӀасру |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990-абилел |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-абилел |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010-абилел |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020-абилел |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030-абилел |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040-абилел |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050-абилел |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060-абилел |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070-абилел |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080-абилел |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090-абилел |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100-абилел |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Хронологияб таблица |

**XXI гІасру** — ккола григорианияб календаралъул 2001 соналъул 1 январалдаса 2100 соналъул 31 декабралде щвезегІан бугеб заман.

## Лъугьа-бахъинал

### 2000-ел сонал

### 2010-ел сонал

## РукІине бегьулел лъугьа-бахъинал

### 2020-ел сонал

## ХІужаби
# Валюта

5000 номиналалъул купюраби: франк, йен, лира, доллар
**ГӀарац** — ккола бича-хисулеб бакІалда, аслияб къагІидаялъ хІалтІизабулеб цолъи. Гьеб щибаб хІукуматалда батІи-батІияб букІуна. Масала, Россиялда хІалтІизабулеб гІарцуде абула Россиялъул гъурущ - абун, 100 кепекалдасан жиб данде гьабураб, Америкалда бугелде доллар абун ва гь.ц.
# UTC[хисизабизе | код хисизабизе]

СагӀтил рачелал
**ГӀаламалъулаб рекъезабураб заман** (инг. **Coordinated Universal Time**, пар. Temps Universel Coordonné; **UTC**) — ккола дунялалда кинацаго жидер сагӀат ва заман жинда рекъезабулеб стандарт.

UTC аббревиатураялъул хассаб магӀна гьечӀо. 1970 саналъ гьелъие мацӀалда бухьичӀеб цӀар кьезе ургъулеб мехалъ Электросвязалъул халкъаздагьоркьосеб союзалъ ингилис *CUT — Coordinated Universal Time* яги паранг *TUC — Temps Universel Coordonné* гьеб сабабалъе рекъоларин тана. Ва гьединлъидал гьаб нейтральнияб вариант къабул гьабуна — **UTC**.

## РегӀелал

* Current UTC Time
* BIPM UTC/TAI Сервер Времени
* "How NTP Works". *NTP: The Network Time Protocol*. 2011-07-28.
* "Aviation Time". *AOPA's Path to Aviation*. Aircraft Owners and Pilots Association. 2006. Архивация оригинал, 2006-11-27. Щвей 2011-07-17. `{{cite web}}`: More than one of `|archivedate=` гин `|archive-date=` specified (help); More than one of `|archiveurl=` гин `|archive-url=` specified (help); Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* National Institute of Standards and Technology (2012-03-19). "Frequently asked questions (FAQ)". Архивация оригинал, 2016-08-12. Щвей 2022-04-03.
* Time Service Dept. (2016). "Leap Seconds". United States Naval Observatory. Архивация оригинал, 2012-05-27. Щвей 2017-06-04. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|deadlink=` ignored (`|url-status=` suggested) (help)
* "Date and Time Formats" (мацӀ: английский). W3C. Архивация оригинал, 2011-08-23. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|datepublished=` ignored (help); Unknown parameter `|description=` ignored (help)
* G. Klyne, C. Newman. "RFC 3339. Date and Time on the Internet: Timestamps" (мацӀ: английский). IETF. Архивация оригинал, 2011-08-23. Щвей 2007-10-31. `{{cite web}}`: Unknown parameter `|datepublished=` ignored (help); Unknown parameter `|description=` ignored (help)

## ХІужаби
# ЛъагӀел[хисизабизе | код хисизабизе]

Аналеммаялъ бихьизабула лъагІалида жаниб цо ккураб заманалда бихьулеб Бакъалъул позиция хиси.
**ЛъагІел,** яги **сон** ккола планетарияб лагаялъул, мисалалъе Ракьалъул, орбиталияб период, жинда жаниб гьеб жиндирго Бакъалда сверун бугеб орбитаялда хьвадулеб. Гьединго лъагІел ккола заман борциналъул системаялъулаб гуреб цобутІалъун.

Календаралъул лъагІел буго Ракьалъул орбиталияб периодалъул къоязул гІага-шагараб къадар, жиб гьеб календаралда рикІкІараб. Грегорианияб, яги гьанжесеб календаралъ цо календарияб лъагІел бихьизабула гІаммаб сон хІисабалда, 365 яги 366, халатаб сон бугони, къоги жаниб бачараб, гьединго Юлианияб календаралдаги; *ралагье* гъоркьегІан. Грегорианияб календаралъе календарияб лъагІелалъул (гьоркьохъеб лъагІел) гьоркьохъеб халалъи, 400 сонил цо халатаб цикл сверидал, кколеб буго 365 2425 къо. Халип:Failed verification span.

Астрономиялда Юлианияб лъагІел ккола заманалъул цобутІалъун; гьеб баян гьабула 86 400 секундалъул 365 25 къо хІисабалда (СИ-ялъул кьучІаб цобутІа) — кинабниги дурусго 31,557,600 секунд цо Юлианияб астрономияб соналда.

## Этимология

### ЛъагІел ва сон

## Интеркаляция

### Юлианияб календар

### Грегорианияб календар

### Исламияб календар

### Цоидал календарал

## ЛъагІелалъул нумерация

## Прагматикиял къотІелал

### Финансазул лъагІел

### ЦІалул сон

## Астрономияб лъагІел

### Юлианияб лъагІел

### ЦІвабзазул, тропикиял ва аномалиял лъагІелал

### Аздагьоялъул лъагІел

### МоцІ бащалъиялъул цикл

### МоцІрол лъагІел

### МухІканлъичІеб лъагІел

### Гьелиакалиял лъагІел

### Сотикияб лъагІел

### Гауссил лъагІел

### Бесселил лъагІел

### ЛъагІелалъул ва къоялъул халалъи хиси

### Къокъаб баян

## "КІудиял" астрономиял лъагІелал

### Эквиноктиалияб цикл

### Галактикияб лъагІел

## Сезоназул лъагІел

## Ишараби

### Ишара

## Ралагье гьединго

## ХІужжаби

## ТІадеги цІалиялъе

* Fraser, Julius Thomas (1987). *Time, the Familiar Stranger* (illustrated ред.). Amherst: University of Massachusetts Press. Bibcode:1988tfs..book.....F. ISBN 978-0-87023-576-4. OCLC 15790499. `{{cite book}}`: `|journal=` ignored (help)
* Whitrow, Gerald James (2003). *What is Time?*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860781-6. OCLC 265440481.

## КъватІисел регІелал

Халип:Wiktionary

* Images of years

Халип:Заманалъул темаби
Халип:Заманалъул роценал ва стандартал
# Марс[хисизабизе | код хисизабизе]

Марс
**Марс** (символ: ) — Бакъалдаса ункъабилеб ва Бакъалъул системаялда кӀодолъиялъул рахъалъ анкьабилеб планета, гьеб кӀудияб буго цохӀо Меркуриялдаса. Марсалъул цӀар буго некӀсияб Румалъул рагъазул илагьасул, ва гьеб рехсола "БагӀараб планета" гӀадин. Ахириселъе гӀиллаги буго Марсалда тӀад тӀибитӀун бугеб маххалъул оксидалъул эффект: гьелъ жиб цогидал рихьулел астрономиял объектазул гьечӀеб багӀараб кьер кьола планетаялъе. Марс ккола ракьалъулаб къокъаялъул планеталъун, гьелъул атмосфера буго ризаб гуреб, гьелда тӀад руго МоцӀалда ругел кьабиялдалъун лӀугьарал кратеразда релълъарал кратерал, ва гьединго расалъиял, салул авлахъал ва поляриял цӀорол тӀагърал.

## ЦӀар

## Физикияб сипат-сурат

## Орбита

## Цадахъобъектал

## Маданияталда

## Ралагье гьединго