# БетӀераб гьумер

|  |
| --- |
| ЛъикӀ щварал Авар Википедиялде,
эркенаб энциклопедиялде, жиб киназго редактинабизе бегьулеб
Балагьизе 4016 макъалаялда гъорлӀ

ГьабсагӀат Авар Википедиялда буго **4016 макъала**.
* Макъала хъвазе
* Кумек
* Порталал

Жакъа буго хамиз къо, 2026 сонил 9 юл |  *23 МухІаррам 1448 гь.* |
| Жакъа тӀасабищараб макъала
Авар мацӀ
**Авар мацӀ** ккола Кавказияб хъизамул авар гIаркьалил авар-гIандисезул къокъадул мацIлъун. ТӀибитӀун буго аслияб куцалъ Дагъистаналда ва ЦӀоралда. Ккола Дагъистаналъул официалал мацӀазул цояб. Авар мацӀалъул буго чанго сверел, литературияб мацӀалъул кьучӀда буго хьондасеб тӀадгаруде кколеб болмацӀ. Фонетикияб гӀуцӀиялда буго гӀатӀидаб рагьукъал гьаркьазул (консонантазул) система, рагьараб гьаракь буго щуго. Морфологияб рахъалъ авар ккола аглутинативияб мацӀ, жиндилӀ гьединго фузиялъулги аналитизмалъулги элементалги ругеб. Авар уна эргатив–абсолутив рекъонккеялъул мацӀазулӀе. Буго цӀакъ гӀатӀидаб вербазулаб система.
 *↪ жаниса цӀализе ›››*

Жакъасеб лъикӀаб макъала

**Суракъат** — аваразул нуцал, жив, цо-цо баяназда рекъон, XI гІасруялда, цогидал баяназда, XII вукІарав. Нуцал Саратанил вас.
Бакихановасда рекъон, Абу Муслим вукІун вуго гьижрияб V гІасруялда, ай 1009 ва 1107 соназда гьоркьоб заман. Суракъат нуцалил заманалда гІуцІула тах ирсалъе кьеялъул тартиб, жинда рекъон Суракъатил ирсалъул варисзабазе гурони ихтияр букІинчІеб Аваристаналъул тахида рукІине.
Суракъатил рагІият букІана насранияб ва жугьутІ дин ккурал, хъанчие лагълъи гьабулел. Нуцал рикІкІунев вукІана цІакъ къуватав, рагІи билъарав бетІерлъун. Авар нуцаласе мутІигІал рукІана Шамахалдаса бахъараб Кабардаялде щвезегІан ругел киналниги халкъал, тушал ва чачанал. Императорасулаб географияб жамагІаталъул хъвай-хъвагІаялда рекъон, Суракъатица *«ханлъи гьабулаан буго Шамахалдаса бахъараб Кабардаялъул гІорхъоде щвезеган ругел халкъазе, чачанал ва тушиял абуни рукІана гьесул рагІиятчагІилъун»*.
*↪ жаниса цӀализе›››*

Жакъа тӀасбищараб сурат
КӀодо гьабизе сураталда тӀад цуй
Суртазул альбом **•** Балагьизе
Балагье энциклопедиялда

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Аслиял гІелмаби**
Астрономия **·** Биология **·** Геология **·** Геометрия **·** Статистика **·** Физика **·** Математика **·** Химия **·** ТІабигІатиял гІелмаби **·** Ракьул гІелмаби |
|  | **Практикиял гІелмаби**
Бухьен **·** Экономика **·** Медицина **·** Компютерал **·** Къанун **·** Сахлъи цІуни **·** Технология **·** Агрономия‎ **·** Менеджмент **·** Инженерия |
|  | **Гьуманитариял гІелмаби**
Археология **•** Тарих **•** Социология **•** Дин **•** Психология **•** Лингвистика **•** Политология **•** Философия |
|  | **Махщел ва култура**
Архитектура **•** Махщел **•** Хобби **•** Кьурди **•** Дизайн **•** Сурат **•** Адабият **•** РакІгъезаби **•** Музыка **•** ЧӀахъвай **•** Скульптура **•** Театр **•** Кинематограф |

РачӀа данде бан хъвазе!
*Хириял магӀарулал! ХӀурматиял авар мацӀ бокьулел!*
Авар Википедиялда жидорго лъалкІ тезе бокьараз гІахьаллъи гьабизе бегьула авар мацІалъулги, миллаталъулги ватІан Аваристаналда хурхарал темабазда гъорлъ. Гьаб Википедияги Авар мацІалда бугелъул, гьанир цогидазда цадахъ рукІине рекърал руго Авар мацІалдаги, миллаталдаги, маданияталдаги тарихалдаги, тІолго Аваристаналдаги хурхарал макъалаби, гьединлъидал Авар Википедиялда гьаб моцІ хас гьабун лъазабулеб буго

Аваристаналъул моцІлъун

| * р
* гь
* х

Авария |
| --- |
|

| Миллат |
| --- |
|

|  |
| --- |
| Аварал |
| * + багулал
	+ балъхъал
	+ бежтӀал
	+ гъодоберисел
	+ гьинухъесел
	+ гьунзисел
	+ гӀандисел
	+ гӀахьвалал
	+ кІкІаралал
	+ рочисел
	+ тӀиндисел
	+ хъваршисел
	+ чӀамалал
	+ цІунтІал
 |  |
| Диаспораби | * Азербижанлда
* Туркиялда
* Хъизихъалда
 |
| Символика | * Байрахъ
* Герб
* Гимн
 |
| Маданият | * Музыка
	+ Халкъиял кучІдул
* Квен-тІех
* Миллияб ретІел
* Архитектура
* Фамилиял
* Мифология
* Халкъиял гІадатал
* Фольклор
 |

 |

 |
|

| Ракьхъвай |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Мухъал |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Дагъистаналда |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Бакълъул мухъ | * *Гъадари*
* **Гъоркь Инхо **Данухъ **Ингишу **Килалъ ЛъаратІа **ЧІиркъатІа **ЧІикь Аргъвани росдал бо
	+ **Аргъвани**
	+ Садуб
	+ Нанибика
* Гьарадерихъ росдал бо
	+ **Бакьулъ Гьарадерихъ**
	+ Гъоркь Гьарадерихъ
	+ ТІад Гьарадерихъ
* Игьали росдал бо
	+ **Игьали**
	+ Кунзхъ
	+ Лъанлъари
	+ ЦІаналъ
* МелъелтІа росдал бо
	+ Басрияб Сивухъ
	+ **МелъелтІа**
	+ Нариш
* ЦІиликь росдал бо
	+ **ЦІиликь**
	+ ЦІияб ЦІиликь
* ЦІунди-Шабдухъ росдал бо
	+ ИчичІали
	+ ЦІунди
	+ **Шабдухъ**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Болъихъ мухъ | * **Гъагъалъ **Гъоркь Инхело **ГІалахъ **ГІашали **Зило **Кванхидалъ **Кьохъ **КІижани *МигІарсо*
* **ТІандо АнсалтІа росдал бо
	+ **АнсалтІа**
	+ ЧІубутІлаб
* Болъихъ росдал бо
	+ **Болъихъ**
	+ ГІашино
	+ ТІасутІа
* Гъодобери росдал бо
	+ Беледи
	+ **Гъодобери**
	+ Зибирхали
* ГІанди росдал бо
	+ Гъунха
	+ **ГІанди**
	+ ЦІибилтІа
* '**Муниб росдал бо'**
	+ ГІортІаколо
	+ **Муниб**
	+ Рушуха
* РикІвани росдал бо
	+ Бечедаб
	+ ЖугьутІ
	+ **РикІвани Хелекьури росдал бо
	+ **Хелекьури**
	+ ЦІияб Хелекьури
* Чанхъо росдал бо
	+ Анхо
	+ Мехекьуру
	+ Хандо
	+ **Чанхъо**
	+ Шивор
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Гъуниб мухъ | * **Бухди **ГІобохъ **Гъуниб **Гьонода **Хьиндахъ БацІада росдал бо
	+ **БацІада**
	+ Куллаб
* Кудалиб росдал бо
	+ **Кудалиб**
	+ **СилтІа КІогьориб росдал бо
	+ Гъоркь КІогьориб
	+ **КІогьориб Къорода росдал бо
	+ Къарадахъ
	+ **Къорода Кьогъоб росдал бо
	+ Агъада
	+ АсхІабил кули
	+ Балануб
	+ Балдукь
	+ Басар
	+ БацІикъварихъ
	+ Гарбилазда
	+ ГІамугъариб
	+ ГІвала
	+ ГІенесеруда
	+ ГІитІинаб ГІурала
	+ ГІобонуб
	+ ГІумайласулазда
	+ ГІурала
	+ Гъазилазла
	+ Гъодобериб
	+ Дадулазда
	+ ЗазилкІкІалахъ
	+ Ивайлазда
	+ КІудияб ГІурала
	+ Кукер
	+ Кьогъоб
	+ Лахчайида
	+ Маччада
	+ Мугъдаб
	+ Росулъ
	+ Сехъ
	+ Хамагъиб
	+ ХІаццуноб
	+ ХІебдиб
	+ ХІенда
	+ Цалада
	+ Цамла
	+ Чарахъ
	+ Чоноб
	+ Шубада
	+ Эгъеда
* Ругъжаб росдал бо
	+ **Ругъжаб**
	+ Мадал
	+ МучІула
	+ ГІункІкІида
	+ Хьопор
* **СалтІа Сугъралъ росдал бо
	+ НакІкІазухъ
	+ **Сугъралъ **ХІотІочІиб ЧІохъ росдал бо
	+ ЧІохъ
	+ ГІурурлгьоцІиб
* Шангъода росдал бо
	+ **Шамгъуда**
	+ Шитлиб
* Шуланиб росдал бо
	+ ГІунтІиб
	+ **Шуланиб**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ГІахьвахъ мухъ | * **ГІарчо **Изано **КІудиябросо **Лологъонилъ **МестІерухъ ТІукІитІа
* ГІанчихъ росдал бо
	+ Андуз
	+ **ГІанчихъ**
	+ Индира
	+ ЦІумали
* Ингердахъ росдал бо
	+ **Ингердахъ**
	+ ХІариб
* КІкІаратІа росдал бо
	+ **КІкІаратІа**
	+ Рачабулда
* Лъибишо росдал бо
	+ **Лъибишо**
	+ Лъисси
* ТІад Инхело росдал бо
	+ Инхело
	+ МаштІада
	+ Рацилъ
	+ **ТІад Инхело ТІад Магъилъ росдал бо
	+ КъванкІеро
	+ **ТІад Магъилъ**
	+ ЦІвакІилкоро
* ЦІолода росдал бо
	+ ЦІияб ЦІолода
	+ **ЦІолода**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ЛъаратІа мухъ | * **Кутлаб Гъведиш росдал бо
	+ **Гъведиш**
	+ Гьендухъ
	+ ЛъихIаб
* Гъерел росдал бо
	+ **Белъелда**
	+ ГІулгьеб
	+ Гъерел
	+ Гъоркьноб
* Гьиндиб росдал бо
	+ **Бугьнада**
	+ ТІадиял
* КІособ росдал бо
	+ Бусукь
	+ Гьидалъ
	+ **КІособ**
	+ Магъилъ
	+ Хорода
* Колоб росдал бо
	+ Кьанада
	+ **Колоб**
	+ ЦІимгъуда
	+ Гьагьар
* Къамилухъ росдал бо
	+ Гъенеколоб
	+ **Къамилухъ Къардиб росдал бо
	+ Гьиндиб
	+ **Къардиб ЛъаратІа росдал бо
	+ Барнаб
	+ Гьукъал
	+ **ЛъаратІа**
	+ Лъилукъ
	+ Надар
	+ ТІохгІорода
	+ ХІамар
* Мазада росдал бо
	+ **Мазада**
	+ Нихьлида
	+ НугІрухъ
	+ РостІа
	+ Синида
	+ ТІамуда
	+ Хьобохъ
	+ Шидиб
* НачІада росдал бо
	+ Бежуда
	+ Жажада
	+ **НачІада**
	+ ТІинчуда
	+ ХІокьоб
* СанагІортІа росдал бо
	+ Гъараколоб
	+ НитІицухъ
	+ Росноб
	+ ТІалцухъ
	+ **ЦІумилухъ ТІохьотІа росдал бо
	+ СанигІортІа
	+ *ТІохьотІа*
* Хадиял росдал бо
	+ НикІар
	+ СикІар
	+ ТІадиял
	+ **Хадиял Хидиб росдал бо
	+ АнгІада
	+ Гъебгъуда
	+ Кьобзода
	+ **Хидиб**
	+ Хорта
	+ ЧІилда
* Хьиндахъ росдал бо
	+ Жалда
	+ Ицда
	+ Кверсакь
	+ Кишдакь
	+ Кьаниб
	+ Микдакь
	+ Сабда
	+ Хьиндахъ
	+ Чарахъ
* ЧІадаколоб росдал бо
	+ Анцухъ
	+ Гъоркьросо
	+ Къобосида
	+ МачІар
	+ СарагІор
	+ **ЧІадаколоб**
	+ ЧІодода
* ЧІорода росдал бо
	+ Салда
	+ ЧІорода
* Шидиб росдал бо
	+ Ланда
	+ Бочохъ
	+ КІарада
	+ НухтІаколоб
	+ СантІа
	+ ТІохъ
	+ Харада
	+ ХІадаколоб
	+ ХІантІаколоб
	+ ХІинтІида
	+ **Шидиб**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| НахъбакІ мухъ | * **Алмахъ **Буртина **Гертма **Гуни **Гъозултала **Дилим **ИчІкІаб **Саларосо ГІаркьухъ росдал бо
	+ Ахтачихъ
	+ **ГІаркьухъ**
	+ ИмангІалиросо
	+ ХъахІаблъар
* Хубар росдал бо
	+ Ихха
	+ **Хубар гьенХадум**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Унсоколо мухъ | * **Генуб **ГІашилтІа **Рихьуни **ХарайчІи **ЦІатІанихъ Балахьуни росдал бо
	+ **Балахьуни**
	+ Мокъсохъ
	+ ЩулалъутІа
* ГьаракІуни росдал бо
	+ **ГьаракІуни**
	+ ГІурччигІаб
	+ ТІаралъул-МегІер
* ИштІибури росдал бо
	+ **ИштІибури**
	+ ИнкІвалитІа
	+ Колоб
* Майдан росдал бо
	+ Зирани
	+ **Майдан Унсоколо росдал бо
	+ **Унсоколо**
	+ ХинлъимитІа
* ХъахІабросо росдал бо
	+ Бекьилъ
	+ **ХъахІабросо**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Хунзахъ мухъ | * **БуцӀра **ГьацӀалухъ **ГӀуркӀачӀи **ГӀоротӀа **МочІохъ **Мущули **Харахьи **ЦІада **Шотода БакьайчІи росдал бо
	+ **БакьайчӀи**
	+ ГІарада
	+ Илъа
* ГьамищтІа росдал бо
	+ **ГьамищтІа**
	+ Жалакьури
	+ ГІондокъори
* Гьамущи росдал бо
	+ Басрияб Гьамущи
	+ ГӀархъида
	+ **ЦӀияб Гьамущи ГьоцІалъ росдал бо
	+ ГьитІинаб ГьоцІалъ
	+ **КІудияб ГьоцІалъ ГІахьалчІи росдал бо
	+ Ахтини
	+ **ГIахьалчIи**
	+ Макьасда
	+ Тумагъари
	+ Хьимакъоро
	+ ЦІалкІитІа
* ГІобода росдал бо
	+ Гозолоколо
	+ Гъоркьколо
	+ **ГІобода**
	+ Квами
	+ Нуси
* ГІочІло росдал бо
	+ ГӀархъида
	+ **ГӀочӀло**
	+ ТІадколо
* ЛъагІелухъ росдал бо
	+ **ЛъагӀелухъ**
	+ ТІекитІа
	+ ЦІелмес
* Самилахъ росдал бо
	+ ГІакаро
	+ **Самилахъ Сиухъ росдал бо
	+ Сентухъ
	+ **Сиухъ ТІануси росдал бо
	+ ГӀебутӀа
	+ **ТӀануси**
	+ ХачтӀа
* Уздалросо росдал бо
	+ ТӀагьада
	+ **Уздалросо**
	+ ХъахӀикІкІал
* Хунзахъ росдал бо
	+ Байикь
	+ Гъонохъ
	+ ГІарани
	+ Гиничукь
	+ ЗагӀиб
	+ НакІкІикь
	+ Хьини
	+ **Хунзахъ**
	+ ЧӀондокь
* Хьиндахъ росдал бо
	+ Коло
	+ **Хьиндахъ ХІариколо росдал бо
	+ БагІараб Росу
	+ КӀахъ
	+ **ХӀариколо**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Хьаргаби мухъ | * ГІаймаки
* Курми
* Къудукь
* МагІлиб
* Хьаргаби
* ЧІалда
* Дарада-Мурада росдал бо
	+ Дарада
	+ **Мурада КІикІуни росдал бо
	+ ГІахъушали
	+ ИпутІа
	+ **КІикІуни Могьохъ росдал бо
	+ **Могьохъ**
	+ ХІоцоб
* Хъвартихьуни росдал бо
	+ Тунзиб
	+ Хъварада
	+ **Хъвартихьуни**
 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ЦІумада мухъ | * **Агъвали **Гьакъоб **Къеди **Метрада **Сасикь **Силди **ТІисси **Лъондода **Хушати Гьадири росдал бо
	+ Гъачикь
	+ **Гьадири Гьигьалъ росдал бо
	+ Бакьлахакь
	+ **Гьигьалъ**
	+ Гьигьалъ-ГІурухъ
* Гъоркь Гьаквари росдал бо
	+ **Гьоркь Гьаквари**
	+ ЦІедакь
	+ ЦІунди
* Гъоркь Хъваршини росдал бо
	+ **Гъоркь Хъваршини**
	+ ТІаса Хъваршини
	+ Цихалахъ
* Инхъокъвари росдал бо
	+ **Инхокъвари**
	+ Кванкьада
	+ Санкьада
	+ ТІаса Инхъокъвари
* КІванада росдал бо
	+ Гьимерсо
	+ **КІванада КІочІалиб росдал бо
	+ Гьигьихъ
	+ **КІочІалиб ТІад Гьаквари росдал бо
	+ **ТІад Гьаквари**
	+ Эгъдада
* ТІинди росдал бо
	+ Акнада
	+ Ангъида
	+ БехвалъучІи
	+ ГІаща
	+ ГъадайчІи
	+ ГъвинайчІи
	+ ГьундучІи
	+ Мухахъ
	+ Санухъ
	+ Тенла
	+ **ТIинди**
	+ ТІисси-Ахикь
	+ Халихъ
* Хуштада росдал бо
	+ Кьенгьара
	+ **Хуштада**
	+ Чало
* Хъварши росдал бо
	+ **Хъварши**
	+ Хьонохъ
* ЦІумада росдал бо
	+ РичІагьанихъ
	+ **ЦІумада**
	+ ЦІумада-ГІурухъ
* Шава росдал бо
	+ ГьаркІас
	+ Талилъ
	+ ЦІияб Гьаквари
	+ **Шава**
	+ Шугъури
* Эчеда росдал бо
	+ Хъвайни
	+ **Эчеда**
 |

 |

 |

 |
| Азарбижаналда |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Билкан мухъ | * Билкан
 |
| Закатала мухъ | * Закатала
 |

 |

 |

 |
| Росаби | * Шурагьиб росу
* Уцумилросу
* Ахъайтала
* ХІапши
* ГІурухъ
* ГьаркІас
* ТІасияб Жунгут
* ТІаса Хъараниб
* Гъоркь Хъараниб
* Дурангъи
* Коби
* Маласросу
* Гергентала
* Къацараб
* ГьитІинаб ЦІадаб
* Церехун
* ЦІолбокь
* Гъоркь ЧІугІли
* ТІарада ЧІугІли
* УхІлиб
* Урма
* ХахитІа
* Чуниб
* ГьочотІа
* Кванхида
* Байрам
* ГохІракь
* Буртиколоб
* Мокъсоб
* ЦІияб Сасикь
* Инкъилаб
* Кьодухъ
* Санкьада
* Сиухъ
* Тунсикь
* Гьакъуб
* Гьакври
* ТукитІа
* ЦІияб ИчичІали
* Шагьада
* АхІитала
	+ Ахарбижан
* Гургинросу
* Шорохъ
* Росохъ
	+ Хъизихъ
 |

 |  |

 |
|

| Тарих |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Пачалихъал | ЖамагІатал |
| * Сарир
* Нуцаллъи
* Имамат
 | * Бакълъулал
* Гьид
* ГІандалал
* Кьенсерухъ
* ЧІар (ЦІор)
 |

 |

 |
|

|  |
| --- |
| *Тахшагьар: **Хунзахъ |

 |
| БутІрул |

|  |  |
| --- | --- |
| Сариралъул ханзаби | * Абухуасро
* Авар/Аваз
* Бухт-Йишо I
* Филан-шагь
* Бухт-Йишо II
* (Фируджа)
* Т...ку/ТІокъу
 |
| Нуцалзби |

|  |  |
| --- | --- |
| VI гІасру | * Авар
 |
| VII гІасру | * ГІарацхан I
 |
| XIII гІасру | * ГІарацхан II
* Саратан I
* Суракъат I
* Байсар II
* ГІамир-СултІан I
* Малик Саратан
 |
| XV гІасру | * ГІандуникІ I
* Булач-нуцал
 |
| XVIII гІасру | * МухІамад-хан III
* МухІаммад-нуцал IV
* ГӀумахан V КІудияв
 |
| XIX гІасру | * Гебек-хан
 |

 |

 |
| Пачалихъиял хъулухъчагІи ва бодул церехъаби | * ГІандиса ГІалимирза
* Хунзахъа Дибир-къади
* Бецав Чупалав
* ГІалисканди
* Рекъав Ражбадин
* Мусал ГІадалав
* Чончол Муса
 |
| Имаматалъул пачалихъиял хъулухъчагІи |

|  |  |
| --- | --- |
| Имамзаби | * ГъазимухІамад
* ХІамзат
* Шамил
 |
| Наибзаби | * ХӀажи-Мурад
* Ахъбердил МухІамад
* Хириясул ГІалибек
* Хьаргабиса Идрис
* МухІамад Доногъо
 |

 |

 |

 |
|

| МацІ ва адабият |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| МацІ |

|  |  |
| --- | --- |
| Тарих | * НекІсияб авар мацІ
* Хъанчазда хъвай-хъвагІаби
* БолмацI
* Усларил грамматика
 |
| Стандартал Диалектал |

|  |  |
| --- | --- |
| Стандарт | * Адабияталъулаб мацІ
 |
| Свералби | * Шималияб тІадкалам
	+ бакъбаккул
	+ нахъбакІалъулаб
	+ хундерил
* Жанубияб тІадкалам
	+ анцухъезул
	+ бакълъухъдерил
	+ гьидерил
	+ гьочотІисезул
	+ гІандалазул
	+ закаталисезул
	+ къарахъисезул
	+ къахІисезул
 |

 |
| * Алипба
	+ цІияб гІажам
* Орфография
 |
| Грамматика | * Фонология
	+ рагьукъал
	+ рагьарал
	+ фонетикиял хиса-басиял
* Морфология
	+ цІар
	+ сифат
	+ рикІкІен
	+ цІарубакІ
	+ фигІлу
	+ тІадрагІи
	+ дандраял
	+ бутІаби
	+ хадурегІел
	+ гьоркьобрех
* Синтаксис
* Лексика
	+ Сводешил сияхІ
 |
| ГІалимзби | * Услар
* Лев Жироков
* Ильясил Шигьабудин
* Анатолий Бокарев
* Арнольд Чикобава
* Того Гудава
* Жамалудинил МухІамадсагІид
* ХІосенил Якъуб
* ИсмагІилил Гулжагьан
* МухІамадил Загьидат
 |
| * Авар мацІ машгьурлъизаби
* Авар мацІалъул мугІалимзабазул дандеруссин
 |

 |
| Адабият |

|  |  |
| --- | --- |
| Халкъияб адабият | * Халкъиял кучІдул
	+ Хочбарил хІакъалъул кечІ
	+ Бахтикал кечІ
 |
| Классика |

|  |  |
| --- | --- |
| Поэзия | * ХъахӀал къункъраби
* Ракь
* Будун дамдамаги, дибир гьороги
 |
| Проза | * 1
 |

 |
| ШагІирзаби ва хъвадарухъаби | * БакьайчІиса ЧІанкІа
* ХъахІбросолъа МахІмуд
* Инхоса ГІалихІажияв
* Ругъжаса Элдарилав
* МестІерухъа НурмухІамад
* ЦІадаса ХІамзат
* ХӀамзатил Расул
* ГІалилазул Фазу
* ГІалилазул ГІадалло
 |

 |

 |

 |

 | ЦӀияб макъала хъвазе
**Авар Википедиялда** жакъа къоялда жаниб буго **4016** макъала. Дуе хъвазе бокьараб махъала гьаниб жаниб батизеги бегьула, гьединлъидал макъала хъвалалде цебе дуца гьеб балагье гьаб формаялда. Гьеб батичӀони, дуе хъвазе бокьун бугеб макъалаялъул цІар хъвай гьаб гъоркьехун бугеб мухъалда жаниб ва макъала хъвай.

|  |
| --- |
| Ӏ |
| Гьаниса бегьула насху гьабизе |

КӀвар кье! Хъвазе бугеб макъалаялъул цӀаралда ругони хадуб хӀучч лъезе кколел хӀарпал (тӀ, кӀ, чӀ, цӀ ва гьел гурелги) , нужеца хӀалтӀизабе кириллияб алипбаялъул хӀучч. Гьеб лъезе бегьула гьаниса насхуги гьабун (Ӏ).
Бегьуларо рукӀине латин I хӀарп, l хӀарп, 1, кириллицаялъул І хӀарп.

Лъалищ дуда?
Пётр Багратион
Знаменский килиса
Александр Вишневский* Дагъистаналда руго росаби **Албания** ва **Люксембург** абураб. Гьединго Дагъистаналда рукІана **Камчатка**, **Притория** ва **Миср** абурал росаби.
* Дагъистаналъул тахшагьар МахІачхъалаялда буго Шималияб Кавказалда бищун кІудияб университет.
* Пётр Багратион Дагъистаналъул Гъизляр шагьаралда гьавуна.
* Гендерил машинабазул тоннель, Шурагьиял (cоветиял) хІукуматазул ракьалдаго бищун халатаб кьурда гъоркьан бухъараб тоннель буго.
* Дагъистаналъул ракьалда буго Россия Федерациялъул пачалихъияб гІурхъи ва гьелъул халалъи буго 1081, 3 км.
* Дагъистаналъул аслиял халкъал ккола бусурбаби - суннит мазгьабалъул. Дагъистаналда бищун некІсияб Къуръан батана 19 гІасруялъул ва гьебги бугоан Персазул шагьас Дагъистаналъул хІакимасе сайгъат гьабураб жо.
* ТІоцебесеб гІадамал раччулеб поезд щвана Дербендалде 1898 соналъул 25 октябралъ.
* Докузпара мухъалда бугеб Къуруш росу ккола Россиялъул бищун борхатаб тІанкІлъун.
* Хасавюрталда бугеб Знаменский килиса ккола Шималияб Кавказалда бищун кІудияблъун.
* Машгьурав хирург, даруяб мазь ургъарав Александр Вишневский гьавуна Дагъистаналда, Новоалександровка росулъ (гьанже Гъоркь Чирюрт).
* Башликент абураб росдада цІар букІана цебе "Александркент" абун, Россиялъул пача кІодо гьавун лъураб.

Википедиялъул ракӀалде щвезаби
**Гьаб къоялъ — 9 юл**

Гьарурал* 15 июл (1970) — МухІаммад Ал-ГІарифи, исламалъул дагӀватчи ва шаргӀияб гӀелмуялъул устар.
* 20 июл (365 н. э. цебе) — Александр Македонияв, Македониялъул хан, рагъул цевехъан, жив хун хадуб биххараб гӀаламалъул пачалъихъ гӀуцӀарав чи.
* 24 июл (1949) — Жоан Энрик Вивес-и-Сисилиа, испаниялъул гьатІанхъулухъчи, Уржелалъул архиепископ.

*жеги*...
Хварал* 6 июл (1415) — Ян Гус, чех дагӀватчи, философ, Реформациялъул идеолог.
* 2 июл (1989) — А. А. Громыко, сиясатчи, СССРалъул КъватӀисел амрабазул министерствоялъул бетӀер.
* 2 июл (1977) — Владимир Набоков, гӀурус хъвадарухъан, литературовед.

*жеги*...
Жакъа тӀасбищараб портал
Жакъа тӀасбищараб портал…Аваристан  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ГӀагарал проектал

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Викигъамас** Медиафайлазул гъамас |  | **Викикъамус** Къамус ва мугӀжам |  | **Викимактаб** Аслиял текстал |  | **Викицитата** Цитатазул данд-бакIари |
|  | **Викихарбал** Харбал |  | **ВикитӀехь** ТӀахьал ва нухмалъи |  | **ВикижамигI** Малъиял |  | **Викитайпа** ТӀабигӀат гӀелмуялъул тайпаби |
|  | **Мета-вики** Викимедиа проектазул хӀакъалъулъ Вики |  | **Викибаян** Баяназул база |  | **Викидалил** Нухлул далил |  | **Инкубатор Викимедиа** ЦӀиял мацӀазул бутӀаби |

 |

Вакиллъи / Embassy — Бигьаяб версия — Кумек гьаби — Фонд Викимедиа — Контактал — Цоги мацӀазул бутӀаби