Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Турк мацӀ

Турк мацӀ
**Турк мацӀ** (турк мацӀалда *Türkçe* ялъуни *Türk dili* яги *Türkiye Türkçesi* )

## Турк мацӀалъул алфавит

Турк алфавиталда буго 29 хӀарп.

|  |
| --- |
|  |
| A | B | C | Ç | D | E | F | G | Ğ | H | I | İ | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z |
|  |
| a | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | o | ö | p | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |
# Ларингеалаб рагьукъаб

**Ларингеалал рагьукъал** (цоцад хисула гӀемериселъ гуттуралал рагьукъал абун термингун) руго жидер тӀоцебесеб артикулациялъул бакӀ мукъулукъалъул гӀаммаб месалда бугеб. Ларингеалал рагьукъаз гъорлӀе рачуна фарингеалалги (гъорлӀ эпиглотталалгун), глотталалги, гин цо-цо мацӀазе увулариял рагьукъалги.

## Референсал

* Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). *The Sounds of the World's Languages*. Oxford: Blackwell. ISBN 978-0-631-19815-4.
* Miller, Amanda (2007). "Guttural vowels and guttural co-articulation in Ju|'hoansi". *Journal of Phonetics*. **35** (1): 56–84. doi:10.1016/j.wocn.2005.11.001.

Халип:Articulation navbox
# Славяниял мацӀал

Славяниял мацӀал
**Славянил мацӀалин** абула, индоевропаялъул тайпацоял гӀагарал мацӀазде, славяниялъул мацӀалда кӀалъала 400млн гӀадан, гьел рикьула Бакъбаккулелъул, БакътӀерхунелъул, Хьелбаялъул рахъалъул славяназул тайпабазде. Славянин абураб рагӀи буго ингилисазул мацӀалдасан лъугьараб рагӀи (Slave - лагъ, цеветарав чи).

## Цойги сайтал

* www.ethnologue.com

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# Алвеоларияб эйективияб аффрикат

| Алвеоларияб эйективияб аффрикат |
| --- |
| tsʼ |
| Аудио |
|
ицц · квеки |
| Кодификация |
| X-SAMPA | `ts_>` |

**Алвеоларияб эйективияб аффрикат** — рагьукъаб гьаракь, жиб цо-цо кӀалъалеб мацӀалда хӀалтӀизабулеб. Интернационалаб фонетикияб алфабеталда гьеб гьаракь бихьизабизе хъвалеб симбол буго ⟨t͡sʼ⟩.

Авар мацӀалда данчӀвала гьединго алвеоларияб эйективияб аффрикаталъул интенсивияб ⟨t͡ʃːʼ⟩, лабиаллъараб ⟨t͡ʃʷ⟩, интенсивияб лабиаллъараб варианталги ⟨t͡ʃːʷʼ⟩.

## Ружби

Алвеоларияб эйективияб аффрикаталъул ружби:

* Элъул абул куц буго сибилантаб (гьещтӀолеб) аффрикаталъулаб: эб бахъула тӀоцебе хӀухьалил чвахи тӀобан ккун, цинги мацӀалца эб цабзазул бегӀераб тӀогьибехун битӀун, цӀиккӀараб турбуленцияги лӀугьинабун.
* Элъул абул куц буго алвеоларияб: эб гьаракь бахъулаго мацӀалзул тӀогь яги ракьан алвеоларияб агӀида хъван, гьелда рекъон *апикалаб*–илан ва *ламиналаб*–илан абула.
* Элъул фонация буго гъугъаб: эб бахъула гьаркьил рухьадазул сороди гьечӀого.
* Эб буго кӀалзул рагьукъаб: эб бахъулаго хӀухьел къватӀибе бачӀуна цохӀо кӀалдисан.
* Эб буго централаб рагьукъаб: бахъулаго хӀухьалил чвахъи уна битӀун мацӀазул централтӀасан, хьолбохъан гуреб.
* ХӀухьел чвахул механизм буго эйективияб (глотталаб эгрессив): хӀухьел къватӀибе цула гьаркьил кьватӀел (глоттис) эххеде хӀалуцинабун.

## Вариацияби

| IPA | Description |
| --- | --- |
| t͡sʼ | жибго t͡sʼ |
| t͡sːʼ | къуватаб t͡sʼ |
| t͡sʷʼ | лабиаллъараб t͡sʼ |
| t͡sːʷʼ | къуватаб лабиаллъараб t͡sʼ |

## ХӀалтӀизаби

| МацӀ | РагӀи | ИФА | МагӀна | Баянал |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Абаз | хъа**цI**а | [qat͡sʼa] | 'чи' |  |
| Авар | **цӀ**а / [**ċ**а] Error: {{Lang}}: Non-latn text (pos 8: а)/Latn script subtag mismatch (help) | [t͡sʼä] | 'цӀа' |  |
| Адигъ | пап**цӀ**э | [pʰaːpt͡sʼa]  | 'бегӀер' |  |
| Амгьар | ፀጉር | tsegur | 'рас' |  |
| Армен | Ереваналъул диаоект | **ծ**առ | [t͡sʼɑr] | 'гъветӀ' | Дандеккола тӀеренаб [t͡s⁼] гьаркье армен мацӀалъул цогидал бакъаккул диалектазда. |
| Гуржи | **წ**ელი | [t͡sʼeli] | 'лъагӀел' |  |
| Гьазда | zz**apale* | [t͡sʼapaɾe] | 'бухъаро-тӀил' |  |
| Гьайда | tts**anskkaagid* | [t͡sʼanskʼaːkit] | 'чӀалаби' |  |
| Гьауса | ts**oro* | [t͡sʼoro] | 'хӀинкъи' |  |
| Гьири | Гьири далект | **цъ**æх | [t͡sʼəχ] | 'хъахӀилаб' яги 'гӀурччинаб' |  |
| Кабардин | **цӀ**э / ç**e* / **ڗ**ە | [t͡sʼa]  | 'цӀар' |  |
| Къехъчи | tzʼ**iʼ* | [t͡sʼiʔ] | 'гьой' |  |
| Лушуцид | Халип:Lang-lut | [t͡sʼoʔkʷs] | 'анкьго' |  |
| Лъинкит | tsʼ**ankwaat* | [t͡sʼankʷʰaːtʰ] | 'нусиреч' |  |
| Нухалк | *xłp̓x̣ʷłtłpłłskʷ**c̓ | [xɬpʼχʷɬtʰɬpʰɬːskwht͡sʼ] | 'эсул буголъуда букӀана сигридул хъарахъ' |  |
| Тум | **цI**а / [**ċ**а] Error: {{Lang}}: Non-latn text (pos 8: а)/Latn script subtag mismatch (help) / **ڗ**ا | [t͡sʼa] | 'цӀа' |  |
| Чачан | **цI**е | [t͡sʼe] | 'цӀар' |  |

## МугъчӀваял

## КъватӀисел регӀелал

* [tsʼ] гьаракь бугел мацӀал PHOIBLE сайталда
# ТӀахьалхана[хисизабизе | код хисизабизе]

Машгьураб БритІаниялъул музеялъул цІалдолеб зал (рагьана 1857 соналъул авалалда)
**ТІахьалхана** (грек. βιβλιοθήκη / bibliothēkē, бачIана гьал рагIабаздасан: βιβλίον / biblíon «тІехь» ва θήκη / thēkē «цІунулеб бакІ») ккола — жинда жаниб зарбуялда рахъарал ва квералъ хъварал тIахьал ракІарулеб ва цІунулеб идара, гІаммаб куцалда жинда жаниб бугелдасан мукагІат босизе рес бугеб. Нилъер заманаялда цIикIкIун машгьурлъулел руго тІахьал гурелги аудиокассетаби, видеокассетаби ва электрониял тІадраччал (CD-ROM, DVD-ROM) цІунулел тІахьалханабазул фондалги.

## БатIалъаби

Франсиялъул Алансоналда бугеб икълимияб тІахьалхана, бана 1800 соналъ
ТІахьалханаби рукIуна:

* Пачалихъиял
* Муниципалиял
* Хасал
* Хъизаналъулал
* ЦІалул

ва гь. ц.

Универсалиял тІахьалханабазул социалиял тайпаби:

* ГІаммаб
* Беццазе
* Лъималазул
* ГІолилазул
* Вузалъулаб
* Академикияб
* Хасал хъулухъазул
* ва цогидал

Хасал хъулухъазул тІахьалханаби рукIуна:

* Медицинаялъул
* Росдал магІишаталъул
* Техникаялъул
* Художествоялъул
* ва цогидал

## Тарих

## ХІужаби

## Адабият

* Библиотека // Брокгаузил ва Ефронил ЖугьутӀазул энциклопедия.

* Библиотека // Брокгаузил ва Ефронил энциклопедияб къамус: 86 томазда (82 т. ва 4 тӀаджубаял.).
* Энциклопедия Майкрософт® Encarta® 2006. © 1993—2006 Microsoft Corporation.
* *Володин Б. Ф.* . — Гь. 464. — (Библиотека). — 3 000 экз. — ISBN 5-93913-073-9. (в пер.)
* *Das Bertelsmann Lexikon* в 24 томах. Штутгарт, 2000.

## МугъчІваял

* Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru
# Колониализм

Дунялалъул колонизация 1492—2008
**Колониализм** буго цо батӀияб халкъалъ территориялдаги элъул халкъалдаги тӀад политикияб, социалаб, экономикияб гин културияб кверщел тӀибитӀизабиялъулги билӀинабиялъулги практика, жиб цӀикӀкӀаниселъ рикӀкӀада ругел, гьединго тӀадегӀанлъул претензия лъазабулел метрополисазул интересазда гьабулеб. Колониализм гӀемериселъ империалистияб проект букӀаниги, гьеб хӀалтӀула мурадияб ракьудаги халкъалдаги, колонизатораздаги гьоркьоб гӀорхъи лъеялдалъун (колонизациялъул кӀвар бугеб компонент).

## Метрополияз колониял гІуцІиялъул мурадал

* Экономика, даран-базар
	+ Колониязул тІабигІиял ва гІадамазул сурсатал хІалтІизари, цо-цо бакІазда — къанагІатал ва хасал сурсатазде нух щвей (гьенибго транзиталдеги), ва гьел сурсатал дунялалда ричиялда тІад монополия.
	+ Даран-базаралъул нухазе, базаразе оптимизация гьаби, квалквал бугел батІиял бича-хисиялда гьоркьол ругел пачалихъал гьоркьоса тІагІинари.
	+ Даран-базаралъе хІинкъи гьечІолъи чІезабизе, гьелъие дагьабги цІикІкІун къуваталъул оперативияб квербакъи гьаби.
	+ Къануназул гІатІилъиялъе унификация гьабиялдалъун даран-базаралъе лъикІаб ихтияразулаб цІуни гьаби, империялъулал ихтияразулал стандартал, цолъараб ва бичІчІулеб даран-базаралъул маданият гІуцІи

* ЖамгІияб сфера, жамгІияб балансалъе оптимизация гьаби

* КъватІисеб сиясат, цивилизациялъулаб экспансия
	+ Геостратегиял интересал, дунялалъул аслиял бакІазда мугъчІвазе бегьулел пунктал гІуцІи, жидерго рагъул къуватазул мобильность цІикІкІине;
	+ Цогидал колониалиял империязул аскалалъул гумузул боязул иналда тІад, гьезул даран-базаралъул нухазда ва халкъалъул миграциялда тІад бербалаги лъезе, гьел хасал регоназде риччангутІи, гьез хІалеб роль, дунялалъулаб статус гІодегІан гьаби;
	+ Империялъулаб престиж чІезаби, халкъаздагьоркьосел къотІи-къаял хъвалалго геополитикиял ресал щвей;
	+ Цивилизациялъул, маданияталъул ва мацІалъул экспансия — гьездалъун бугеб хІакимлъиялъул метрополиялда, колониязда ва хутІараб дунялалда авторитет ва легитимлъи щула гьаби. Империялъул цивилизациялъулал стандартал тІолго дунялалъулаллъун лъугьинари.

## Колониязул сипатал

## Тарих

### ЦІияб заманалъул байбихьуда

### ЦІияб заман

### Деколонизация. Неоколонизация

## Колониализмалъул кверщел

## Балагье гьединго

* Колониалияб рагъ
* Миллиябгун-эркенлъиялъулаб данде рахъин
* Неоколониализм
* Жанисеб колонизация
* ЦІорораб рагъ
* ЦолъунгутІиялъул хьвади

## Баянал

## Линкал

* Вред и польза колониализма. — Журнал «Власть» № 31(735) от 13.08.2007
* А. Б. Давидсон. АНТИРАСИСТСКИЙ РАСИЗМ?
* В.П.Макаренко. РАСПАД ИМПЕРИЙ И ПРОБЛЕМА КОЛОНИАЛИЗМА
* Густерин П. В. Франко-британские противоречия перед созданием Антанты Архивация 2019-10-22 Wayback Machine
* Густерин П. Колониальные противоречия перед Первой мировой войной (хвараб регӀел)
# З

Авар алфабет| Официалаб вариант |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А
 | Б
 | В
 | Г
 | Гъ
 | Гь
 | ГӀ
 |
| Д
 | Е
 | Ё
 | Ж
 | З
 | И
 | Й
 |
| К
 | Къ
 | Кь
 | КӀ
 | Л
 | Лъ
 | ЛӀ
 |
| М
 | Н
 | О
 | П
 | Р
 | С
 | Т
 |
| ТӀ
 | У
 | Ф
 | Х
 | Хъ
 | Хь
 | ХӀ
 |
| Ц
 | ЦӀ
 | Ч
 | ЧӀ
 | Ш
 | Щ
 | Ъ
 |
| Ы
 | Ь
 | Э
 | Ю
 | Я
 |  |  |

 |
| Полиграфал |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Гъв | Гьв | Дв | Жв | Зв | Кв | Кк |
| Ккв | Къв | Кьв | КӀкӀ | КӀкӀв | Лълъ | Лълъв |
| ЛӀв | Св | Сс | Тв | ТӀв | Хв | Хх |
| Ххв | Хъв | Хьв | Цц | ЦӀв | ЦӀцӀ | Чв |
| Чч | ЧӀв | ЧӀчӀ | ЧӀчӀв | Щв |  |  |

 |
| Реформат  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ць
 | (Цьв)
  | Чь
 | (Чьв)
  |  |  |  |

 |
| **^1** Алфабеталда гьечӀел, хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизарулел.
**^2** 1952 соналъ тетраграфал хисизе рахъарал вариантал, рилӀинарун гьечӀел. |
| * р
* гь
* х
 |

 **З**, **з** — МагIарул мацIалъул алфавиталъул хIарп.
# Абхаз че[хисизабизе | код хисизабизе]

**Абхаз че** (Ҽ ҽ; италик: *Ҽ ҽ*) — кириллияб хъвай-хъвагӀул хӀарп.

Абхаз че хӀалтӀизабула абхаз мацӀалъул алфабеталда, гьениб элъ бихьизабула гъугъаб ретрофлексияб аффрикат /ʈʂ/. Алфабеталда гьелъул бакӀ буго ⟨Ҷ⟩ ва ⟨Ҿ⟩ хӀарпазда гьоркьоб.

## Кодификация

Симболалъул информация| Цебихьи | Ҽ | ҽ | Ꚇ | ꚇ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Юникод цӀар | CYRILLIC CAPITAL LETTER ABKHASIAN CHE | CYRILLIC SMALL LETTER ABKHASIAN CHE | CYRILLIC CAPITAL LETTER CCHE | CYRILLIC SMALL LETTER CCHE |
| Кодификация | дек | гьекс | дек | гьекс | дек | гьекс | дек | гьекс |
| Юникод | 1212 | U+04BC | 1213 | U+04BD | 42630 | U+A686 | 42631 | U+A687 |
| UTF-8 | 210 188 | D2 BC | 210 189 | D2 BD | 234 154 134 | EA 9A 86 | 234 154 135 | EA 9A 87 |
| Нумериял симболазул референс | &#1212; | &#x4BC; | &#1213; | &#x4BD; | &#42630; | &#xA686; | &#42631; | &#xA687; |

## МугъчӀваял