Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юпитер[хисизабизе | код хисизабизе]

Юпитер
**Юпитер** (символ: ) — Бакъалдаса щуабилеб планета ва Бакъул системаялда бищун кӀудияб. Гьеб буго газалъулаб гигант, жиндир масса Бакъул системаялъул киналниги планетабазул данде босараб массаялдаса кӀигоги бащадалдасаги цӀикӀкӀараб, амма Бакъалъул массаялъул азарил цояб бутӀаялдаса дагьалъ гьитӀинаб. Юпитер гвангъиялъул рахъалъ ккола Ракьалъул сардил зодоб лъабабилеб МоцӀродасаги Венераялдасаги хадуб. Гьеб халлъулеб буго тарихалда цебесеб заманалдасаго; бищун кӀудияб букӀиналъ, цІарги кьун буго гьелъие румазул илагьзабазул пача Юпитерасул хӀурматалда,

Юпитер аслияб хӀалалъ гӀуцӀун буго гьиндрогеналдаса, амма гьелиялъ гӀуцӀула гьелъул массаялъул ункъил ва куб-роценалъул анцӀилалдаса цо бутӀа. Гьелъул батизе бегьула ганчӀилаб гӀищ дагьалда ракӀал элементаздаса, амма, цогидал гигант-планетабиго гӀадин, Юпитералъул тІасалъиялъул гьечӀо мухӀканаб къвакӀараб сипат-сурат. Гьелъул жанисеб рахъалъул данде къаялъ къватӀибе кьола цӀикӀкӀун хинлъи Бакъудаса щолелдасаги. Жиндир хехаб тӀасвери букӀиналъ, планетаялъул буго чӀчӀинтӀараб сфероидалъул форма; гьелъул буго дагьа-макъаб, амма загьираб цутӀел экватор сверун. КъватӀисеб атмосфера бихьулеб хӀалалъ бикьун буго батӀи-батӀиял гӀеблъелазда бугеб чанго чӀалоялде, гьезул интеракция бугеб гӀорхъода буго турбулентлъиги штормалги. Гьеб лӀугьа-бахъиналъул бергьараб хӀасил буго КӀудияб багӀараб тӀанкӀ, кӀудияб шторм, жиб букӀин XVII гӀасруялда гьеб тӀоцебе телескопалъ бихьаралдаса нахъе лъалеб.

## ХӀужжаби

## КъватӀисел регӀелал

Халип:Sisterlinks

* Lohninger, Hans; цгл. (November 2, 2005). "Jupiter, As Seen By Voyager 1". *A Trip into Space*. Virtual Institute of Applied Science. Щвей March 9, 2007. `{{cite book}}`: Check date values in: `|access-date=` гин `|date=` (help)
* Dunn, Tony (2006). "The Jovian System". *Gravity Simulator*. Щвей March 9, 2007. `{{cite web}}`: Check date values in: `|access-date=` (help) – A simulation of the 62 moons of Jupiter.
* Jupiter in Motion, album of *Juno* imagery stitched into short videos
* June 2010 impact video
* Photographs of Jupiter circa 1920s from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library's Digital Collections Архивация 2015-09-04 Wayback Machine
* Interactive 3D gravity simulation of the Jovian system Архивация 2020-06-11 Wayback Machine
* Video (animation; 4:00): Flyby of Ganymede and Jupiter (NASA; 15 July 2021).

Халип:Moons of Jupiter
Халип:Jupiter spacecraft

Халип:Portal bar
# 15 июн[хисизабизе | код хисизабизе]

|  |
| --- |
| ← **юн** → |
| Ит | Тл | Ар | Хм | Рз | Щт | Гь |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
| 2026 с. |

**15-абилеб июн** — Грегорианияб календаралда рекъон лъагIалил 166-абилеб къо (високоснияб соналъ — 167-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 199 къо.

## Байрамал

## Лъугьа-бахъинал

## Гьаруна

## Хвана

## Ишараби
# Католиклъи

Маскавалда бугеб Католикияб килиса
**Католиклъи** (латин: *catholicismus* бачІана грек. καθολικός рагІиялдасан — «киназего гІаммаб», «киналдаго данде кколеб») — Насранияб диналъул гІемерисел гІадамал нахъ рилълъараб (гІага-шагарго 1 миллиардги 229 миллионги чи 2012 соналъул баяназда рекъон) мазгьаб (гІаркьел), жиб баккараб нилъер рикІкІеналъул I азарсоналъ БакътІерхьул Римазул империялъул ракьазда. Гьеб мазгьабалъ жибго рикІкІуна гІицІго гьеб кколин — ГІиса аварагас кьучІ лъун бетІерлъи гьабураб мазгьабан. Жакъа заманаялда жаниб Католикияб килисаялъул бетІерлъун ккола Румалъул Папа, жив Папал БакІалъул ва Румалда бугеб пачалихъ-шагьар Ватиканалъулги бетІерлъун кколев.

## ХІужаби
# Африка[хисизабизе | код хисизабизе]

|  |
| --- |
|  Африка  |
|  |
| Бащдабдунялалъул картаялда Африка |
| Ракь | 30 221 532 км² |
| Халкъалъул къадар | 1 032 532 974 (2011) чи |
| Гъунки | 30,51 чи/км² |
| Гъорлъе бачуна | 55 пачалихъал  |
| Цогиязда рарал пачалихъал |
List
* Майотта
* Реюньон
* Канаралъул чІинкІиллъаби
* Сеута
* Мадейра
* Мелилья
* Святая Еленал чІинкІиллъи
 |
| МацІал | бал. Африкаялъул мацІал  |
| СагІтил рачел | UTC-1-даса UTC+4-де щвезегІан  |

Африка**А́фрика** (инг. **Africa**)— Евразиялдаса хадуб дунялалъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб континент; хьундасеб рахъалъ Африка ккураб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, БагІараб ралъадалъ — хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Атлантикияб ралъадалъа бакътІерхьудаса ва Гьиндустаналъул океаналъ бакъбаккудаса ва бакъда рахъалдасан. Африкаян гьединго абула дунялалъул бутІаялъул цоялде, жинде гъорлъе Африка метерикги ва гьелда аскІор ругел чІинкІиллъабиги унеб. ЧІинкІиллъаби рикІкІинчІого, Африкаялъул гІатІилъи буго 29,2 млн км², чІинкІиллъабигун цадахъ — 30,3 млн км²-ялде гІагарун; гьелдалъун, Африкаялъ ккола дунялалъул гІаммаб тІадрахъалъул 6 %-ги ва ракъдаллъиялъул тІадрахъалъул 20,4 %-ги. Африкаялда буго 55 пачалихъ.

Африкаялъул халкъалъул къадар буго миллиард чиясде гІагарун. Африка рикІкІуна тІоцеве гІадан вижарав бакІлъун.

Африкалъул континент къотІула экваторалъ ва гІемерал гьава-бакъалъул зонабаз; гьеб ккола цІохІо бугеб континент, жибги шималияб субтропикияб зонаялдаса бахъараб жанубияб субтропикияб зонаялде щвезегІан бугеб. Гьоркьоса къотІулареб гІазу-цІадалги лъалъалъулги — гьединго цІоромугІрулги ва мугІрузул системаялъул лъел горизонталъулги — гІунгутІи букІиналъ, гьава-бакъалъул тІабигІияб рекъезаби ралъадазул ва океаналъул рагІаллъиязда хутІизегІан гьечІо кибиниги.

Маданияталъулал, экономикаялъулал, сиясаталъулал ва жамгІиял суалал лъазаби тІубазабула африканистика гІелму.

## Бищун рагІалда ругел бакІал

* Шималияб — Бланко квачІ (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) 37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.
* Жанубияб — РукІкІадулаб квачІ (Агульяс) 34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.
* БакътІерхьул — Альмади квачІ 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.
* Бакъбаккул — Рас-Хафун квачІ 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.

## ЦІар бачІараб бакІ

## Тарих

## ХІужаби
# Евразия

|  |
| --- |
|  Евразия  |
|  |
| Бащдабдунялалъул картаялда Евразия |
| Ракь | 54 759 000 км² |
| Халкъалъул къадар | 4,947 млрд чи |
| Гъунки | 90,34 чи/км² |
| Гъорлъе бачуна | 93 пачалихъал  |
| РикІкІинчІел икълимал | 8  |
| МацІал | Евразиялъулл мацІал  |
| СагІтил рачел | UTC±0 - са бахъун UTC+12 -щвезегІан  |
| ЧІахІиял шагьарал  | Москва, Лондон, Париж, Истамбул, Токио, Джакарта, Дели, Бомбей, ТІегьран, Калькутта, Шанхай, Осака, Сеул, Тяньцзинь, Манила ва Карачи  |

**Евра́зия** — Ракьалда тІад бищун кІудияб материк Площадь — 53,893 млн км². Халкъалъул къадар — 4,947 млрд (2010).

## ХІужаби
# 1955

| Сонал
 |
| --- |
|  1947 • 1948 • 1949 • 1950 —  **1951**  — 1952 • 1953 • 1954 • 1955
 |
| АнцӀсонал
 |
| 1930-абилел • 1940-абилел — **1950-абилел** — 1960-абилел • 1970-абилел |
| ГӀасраби
 |
| XIX гӀасру — **XX гӀасру** — XXI гӀасру
 |

## Лъугьа-бахъинал

## Гьаруна

## Хвана

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб соназул хIакъалъулъ макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# 9 апрель

|  |
| --- |
| ← **април** → |
| Ит | Тл | Ар | Хм | Рз | Щт | Гь |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |
| 2026 с. |

**9-абилеб Апрел** — григорианияб календаралда рекъон лъагIалил 99-абилеб къо (високоснияб соналъ — 100-абилеб). ЛъагIел сверизе хутIула 266 къо.

## Байрамал

## Лъугьа-бахъинал

## Гьаруна

## Хвана

## Ишараби

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# Кириллияб хъвай-хъвагӀи

Кириллияб хъвай-хъвагӀул мисал. "Бдински Зборник" манускрипталдаса. Хъван буго 1360 соналъ.
**Кириллияб хъвай-хъвагӀи**, **славоникияб хъвай-хъвагӀи** яги **славияб хъвай-хъвагӀи** ккола Евразиялдаса гӀереде ругел чанго мацӀазда хӀалтӀизабулеб хъвавул система. Эб босун буго националияб хъвай-хъвагӀилъун славиял мацӀазда, гьединго туркиял, монголиял, уралиял, кавказиял ва ираниял мацӀазда кӀалъалел Бакъаккул Европалъул, Кавказалъул, Азиялъул пачалихъазда.

## ХӀарпал

Кириллияб хъвай-хъвагӀи бакъаккул слав ва цо-цо бакъдасел слав территориязда бакӀалъул мацӀал, басрияб бакъаккул слав гӀадинал, хъвазе хӀалтӀизабизе лӀугьиндал. Элъул бакӀ-бакӀалъул мацӀазе адптация гьабиялъ раккана чанго алфабеталги.

Цебесеб кириллияб алфабет| А | Б | В | Г | Д | Є | Ж | Ꙃ | Ꙁ | И | І | К | Л | М | Н | О | П | Р | С | Т | Ꙋ | ОУ | Ф |
| Х | Ѡ | Ц | Ч | Ш | Щ | Ъ | ЪІ | Ь | Ѣ Ҍ | Ꙗ | Ѥ | Ю | Ѫ | Ѭ | Ѧ | Ѩ | Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | Ҁ |

## Кириллияб алфабетал

Кириллца буго стандартаб хъвайлъун хадусел мацӀазда:

**Славиял мацӀал**:

|  |  |
| --- | --- |
| * Беларус
* Болгар
* Мекедон
* ГӀурус

  | * Русин
* Сербо-хорват (Стандартаб серб ва Черногор)
* Украин

  |

**Россиялъул славиял-гурел мацӀал**:

|  |  |
| --- | --- |
| * Абаза
* Адигъ
* Авар
* Къажар (Дагъистаналда)
* Башкъир
* Бурят
* Чачан
* Чуваш
* Эрзя
* Ингуш
* Кабардин
* Гъалмухъ
* Карачай-Балкар

  | * Килдин саам
* Коми
* Мари
* Мокша
* Нугъай
* Гьири
* Романи
* Саха/якут
* Татар
* Туван
* Удмурт
* Юит (юпик)

  |

**Цогидал пачалихъазул славиял-гурел мацӀал**:

|  |  |
| --- | --- |
| * Абхаз
* Алеут (гьанже цохӀо килисиял текстал)
* Дунган
* Хъазах (латиналдалъун хисизе буго 2025 соналде),
* Хъиргъиз
* Монгол (гьединго букӀине буго традиционияб монгол хъвай-хъвагӀигун 2025 соналде)

  | * Таджик
* Лъинкит (гьанже цохӀо килисиял текстазда)
* Туркмен (официалго хисана латиналдалъун)
* Узбек (гьединго официалго хисанал латиналдалъун, хӀо жеги-жеги хӀалтӀизабулеб буго)

  |

## МугъчӀваял

* Bringhurst, Robert (2002). *The Elements of Typographic Style*. 2.5. Vancouver: Hartley & Marks. гьгь. 262–264. ISBN 0-88179-133-4.
* Curta, Florin (2006). *Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81539-0.
# Армениял

**ЦIамгIалал** ялъуни **эрмениял**. Кавказ мугIрияталда гIумру гьабулеб миллат. Къадар 7 миллионалде бахула. Гьездасан 3 миллион ЦIамухъ (Эрменистан) хIукуматалда, хутIарал тIолабго дуниялалъул улкаязда тищ-тищун руго.