Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биология

|  |
| --- |
| Комплексияб гІелму |
| Биология |
|  βιολογία, латин: *Biologia*, инг. **Biology** |
| **Ошибка Lua в Модуль:Wikidata на строке 334: Функция для отображения значения не найдена..** |
| ГІелмабазул класс |
ТІабигІияб гІелму |
| Тема |
ТІабигІатлъай, гІумру лъазабулеб гІелму |
| Баккараб заман |
XIX гІ. |
| Аслиял мазгьабал |
мазгьабал
* Акарология
* Анатомия
* Альгология
* Антропология
* Бактериология
* Биогеография
* Биогеоценология
* Биотехнология
* Биоинформатика
* Океаналъул биология
* Биология развития
* Биометрия
* Бионика
* Биосемиотика
* Биоспелеология
* Биофизика
* Биохимия
* Ботаника
* Биомеханика
* Биоценология
* Биоэнергетика
* Бриология
* Вирусология
* Генетика
* Геоботаника
* Герпетология
* Гидробиология
* Гистология
* Дендрология
* Зоология
* Зоопсихология
* Иммунология
* Ихтиология
* Колеоптерология
* Космосалъул биология
* Ксенобиология
* Лепидоптерология
* Лихенология
* Малакология
* Микология
* Микробиология
* Мирмекология
* Молекулярияб биология
* Морфология
* Нейробиология
* Орнитология
* Палеонтология
* Палинология
* Паразитология
* Радиобиология
* Систематика
* Системаязул биология
* Синтетикиябя биология
* Спонгиология
* Таксономия
* Теоретикияб биология
* Териология
* Токсикология
* Фенология
* Физиология
* Физиология ВНД
* ГІадамасул ва хІайваназул физиология
* Гъвет-хералъул физиология
* Фитопатология
* Цитология
* Эволюциялъулаб биология
* Экология
* Эмбриология
* Эндокринология
* Энтомология
* Этология.
 |
|  Викигъамасалад медиафайлал |

**Биоло́гия** (грек. βιολογία; н.-грек βίος — «гІумру» + λόγος — «лъай, гІелму») ккола чІагоябщиналъул ва гьелъул бугеб бакІгун бугеб хурхеналъул ва гьоркьоблъиялъул хІакъалъулъ гІелму. Биолоиялъ лъазе гьабула гІумруялъул киналго аспектал: гІуцІи, иш тІубай, гІей, лъугьин, эволюция ва чІагоябщинаб ракьалда тІад бикьи. Биологиялъ чІагоябщиналъул гьабула классификация ва сипат-сурат, гьезлу батІи-батІиял тайпабазул лъугьиналъул, гьезул жидедаго гьоркьоб ва сверухъ бугеб тІабигІатгун бугеб хурхеналъул.
# Анатомия

Анатомияб сураталъул мисал.
**Анато́мия** (латин: *anatomia*, грек. ἀνα- «цӀидасан; тӀаса» + τέμνω «къотӀула, хъвалхьуна» рагӀиялдаса) — биологиялъул бутӀа, жиндица цӀех-рех гьабулеб организмалъул ва гьелъул бутӀабазул гӀуцӀиялъул. Анатомия ккола тӀабигӀиял гӀелмабазул бутӀа, жинца рухӀчӀаголъабазул ва инсанасул структурияб гӀуцӀи лъазабулеб. Ккола некӀсияб гӀелмулъун, тарихалда цебесеб заманалдаго баккараб. Жиндир аслуялдалъун анатомия бухьараб буго цебетӀеялъул биологиялда, эмбриологиялда, дандекквеялъулаб анатомиялда, эвалюционияб биологиялда, филогениялда.

## Анатомияб цІех-рехалъул къагІидаби

Жакъасеб анатомиялъул гІелмуялъул буго гІезегІан кІудияб гІадамасул ва хІайваназул каркъалаялъул гІуцІиялъул цІех-рех гьабулел къагІидабазул арсенал. ЦІех-рех гьариялъул къагІидаби рарал руго цІех-рехалъул мурадазда ва масъалабазда. КъагІидабазул руго:

* бищун басрияб ва жеги жиндир кІвар бугеб *къотІиялъул (препарированиялъул) къагІида*, жиндалъун морфологияб анатомиялъул бутІаялъе цІар кьураб, хІалтІизабула кІудиял бутІабазул топографиялъул ва къватІисеб гІуцІиялъул цІех-рех гьабизе;
* *инъекциялъул къагІида*, гІемер рентгенографиялда цадахъ, хІалтІизабула сосудазул, протоказул ва гьодорлъабазул цІех-рех гьабизе;
* *«пироговасул суял»* — суял, жидедалъун текстусазул хурхеназул ва лугби цоцаде данде ккун ругеб хІалалъул хІакъалъулъ информация щолеб;
* пластикияб реконструкция — гистология суял данде кквеялдалъун цІех-рех гьабула бугеб лага ялъуни текстусалъул реконструкция гьаби;
* Антропометрикия (соматометрикияб) къагІида — къаркъалаялъул гІуцІиялъул гьелъул бутІабазул роцен гьабиялдалъун ва гьезул данде кквеялъул хІисаб гьабиялдалъун цІех-рех гьабизе рес кьола.

## Анатомиялъул бутІаби

### Гъвет-хералъул анатомия

### ХІайваназул анатомия

### ГІадамасул анатомия

### Дандекквеялъулаб анатомия

## Анатомиялъул терминология

## ХІужжаби
# Метаболизм[хисизабизе | код хисизабизе]

**Метаболизм** (грек. μεταβολή *metabolē*, "хиси" рагӀудаса) буго организмазда ралъи кколел химикиял реакциябазул гӀаммлъи. Метаболизмалъул лъабго кьуччӀаб функция ккола: кванил энергия жиндица целлулариял процессал риччалеб энергиялде буссинаби; квен протеиназул, липидазул, нуклеикиял цӀекӀразул ва цо-цо карбонгьидратазул хетулал блоказде буссинаби; ва метаболикиял хутӀалаби тӀагӀинари. Гьел энзим-каталулел реакцияз рес кьола организмалъе гӀезе ва репродукция гьабизе, жиндирго структураби цӀунизе ва сверухъ бугелде реактизе. *Метаболизм* абураб рагӀи гьединго гӀахьал гьабула чӀагоял организмазулӀ лӀугьунел химикиял реакциязул суммалде, энирго гъорлӀ квен бихӀинаби ва гьоркьор ругел батӀи-батӀиял лъамалабазде субстанцияби раччи, эдинлъуда тӀадегӀан рехсараб лъамалабазда жанир рукӀунел реакциябазул гӀаммлъуде абула интермедиатаб (гьоркьосеб) метаболизм–илан.

## КӀулиял биохемикалал

Триацилглицеролаб липидалъул структура
Жидедаса рухӀчӀаголъабиги, гъветӀ-херги микробалги гӀуцӀарал структурабазул цӀиккӀанисел рукӀуна гӀуцӀун молекулазул ункъго аслияб классалдаса: амино цӀекӀрал, карбонгьидратал, нукликияб цӀекӀур ва липидал. Гьел молекулаби цӀакъго къваригӀунелъул ралъуе, метаболикиял реакцияби руссун рукӀуна яги лъамалаби яги ххамал ххетулелъул гьел молекулаби гьижиялде яги эл рикьа-къотӀиялде ва энергия щвезе хӀалтӀизариялъе эл рихӀинариялдалъун. Гьел биохемикалал цоцалӀазе бегьула полимерал гьариязе,ДНЦӀги протеиналги, ралъуе цӀакъ къваригӀунел макромолекулаби гӀадӀинал.

| Молекулалъул тип | Мономерияб формадул цӀар | Полимерияб формадул цӀар | Полимерияб формадул мисал |
| --- | --- | --- | --- |
| Амино цӀекӀрал | Амино цӀекӀрал | Протинал (полипептидаз гӀуцӀарал) | Фибриллариял протеинал, глобулариял протеинал |
| Карбонгьидратал | Моносахаридал | Полисахаридал | Амилум, гликоген, целлулоза |
| Нуклеикиял цӀекӀрал | Нуклеотидал | Полинуклеотидал | ДНЦӀ ва РНЦӀ |

## МугчӀвай
# География

|  |
| --- |
| Комплексияб гІелму |
| География |
| н.-грек Γεωγραφία, латин: *Geographia* |
| **Ошибка Lua в Модуль:Wikidata на строке 334: Функция для отображения значения не найдена..** |
| ГІелмабазул класс |
ТІабигІиял гІелмаби |
| Тема |
Ракь (географияб оболочка), гьелъул сипат-сурат |
| Баккараб заман |
II аз. н. щ. |
| Аслиял мазгьабал |
мазгьабал
* Биогеорафия
* Гьава-бакъ лъай
* Геоморфология
* Гидрология
* Океанология
* Гляциология
* Криолитология
* Ракьул гъатазул география
* Палеогеография
* Географиялъул тарих
 |
| Кумекалъулал дисциплинаби |
дисциплинаби
* ЖамгІияб георафия
* Росдал магІишаталъулаб география
* Сиясаталъулаб география
* Экономикаялъулаб георафия
* Маданияталъулаб география
* Тарихияб география
* Пачалихъазулаб георафия ва геоурбанистика
* Рагъулаб георафия
 |
| КІвар бугел гІалимзаби |
Эратосфен, Птолемей, Страбон, Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута, Колумб, Васко да Гама, Александр фон Гумбольдт, Вернадский ва ц. |
|  Викигъамасалад медиафайлал |

**Геогра́фия** (некІсияб грек мацІалъул н.-грек γεωγραφία «ракьхъвай» абураб рагІудасан) — тІабигІиял ва жамгІиял гІелмабазул комплекс, жинца лъазе гьабулеб географиялъулаб оболочкаялъул гІуцІи, хІалтІи ин ва эволюция, тІабигІиял ва тІабигІиялгун жамгІиял геосистемабазул ва ьезу компонентазул дунялалда ругел хурхенал ва дунялалда гьел рикьи. Географиялъ лъазе гьабула Ракьалъул (бл.Ракьалъул гІелмаби) тІасияб рахъ, гьелъул тІабигІиял шартІал, гьелда тІад тІабигІиял объектал рикьи (бл. физикалъулаб география), халкъ, экономикалъулал ресурсал (бл. экономикалъулаб география). География ккола некІсиял гІелмабазул цояб.

## Баянал