Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Европа

|  |
| --- |
|  Европа  |
|  |
| Бащдабдунялалъул картаялда Европа |
| Ракь | 10,180,000 км² |
| Халкъалъул къадар | 739,165,030 чи |
| Гъунки | 72,5 чи/км² |
| Гъорлъе бачуна | 50 (сияхІ) пачалихъал  |
| МацІал | Европаялъул мацІал  |
| СагІтил рачел | UTC UTC+6  |
| Интернет-доменал | .eu (Евроцолъи)  |
| ЧІахІиял шагьарал  | Европаялъул чІахІиял шагьаразул сияхІ  |

Космосалдасан Европа
**Евро́па** — дунялалъул бутІа, гІага-шагарго 10 млн км² площадь бугеб ва 733 миллион чи вугеб (тІубанго дунялалъул 10 %). Азиягун цадахъ къани, гьеб кІиялъулго лъугьуна Евразия континент.

Европа чурула Атлантикияб ва Шималияб ЦІорол океаназ ва гьезул ралъадаз.

Европаялде гъорлъе унел чІинкІиллъабазул площадь бахуна гІага-шагарго 730 азар. км².

Аслиял гІорал: Волга, Дунай, Урал, Днепр, БакътІерхьул Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.

Европаялда буго 50 хІукумат.

## ХІужаби
# Гвангва

Гвангва
Гвангва
**Гвангва** (латиназул мацӀалда *Sciuridae* spp.) – Sciuridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.

## * Ratufinae – (1 жинс, 4 жура)
* Sciurillinae – (1 жура)
* Sciurinae
	+ Sciurini – (5 жинс, 38 жура)
	+ Pteromyini – лепешка (15 жинс, 45 жура)
* Callosciurinae –
	+ Callosciurini (13 жинс, 60 жура)
	+ Funambulini (1 жинс, 5 жура)
* Xerinae –
	+ Xerini – (3 жинс, 6 жура)
	+ Protoxerini (6 жинс, 50 жура)
	+ Marmotini – (6 жинс, 90 жура)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# ГӀункӀкӀ

ГӀункӀкӀ
ГӀункӀкӀ
**ГӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Mus*) — Muridae хъизан гӀалхул гьитӀинаб хӀайван.

* кӀудияб гӀункӀкӀ (*Rattus*)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# КӀудияб гӀункӀкӀ

КӀудияб гӀункӀкӀ (*R. norvegicus*)
**КӀудияб гӀункӀкӀ** (латиназул мацӀалда *Rattus*) — Muridae хъизан гӀалхул гьитIинаб хӀайван.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# Навахоял

Навахоязул рукъ: Хоган
Навахоял
Навахоязул Улка
**Навахоял** (нав. Diné, инг. *Navajo, Navaho*) — Америкаялъул Цолъарал Штаталялда (Аризонаялда, Нью-Мексикоялда, Ютаялда ва Колорадоялда) бугеб Атабаскал миллат.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Гьаб макъала буго тIинчI, ва гьaб жеги хIадур гьечIо. Гьабе кумек Википедиялъе, битIизабе ва гьалде тIаде жо жубай.* |
# XIX гӀасру

|  |
| --- |
| 2-абилеб азарсон |
| XVII гӀасру — XVIII гӀасру — **XIX гӀасру** — XX гӀасру — XXI гӀасру |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-абилел |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-абилел |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-абилел |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-абилел |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-абилел |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-абилел |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-абилел |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-абилел |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-абилел |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-абилел |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-абилел |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-абилел |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологияб таблица |

 **XIX (анцӀила ичӀабилеб) гӀасру** грегорианаб календаралда рекъон — 1801 сонил 1 январалда ва 1900 соналъул 31 декабралда гьоркьоб мехх. Гьеб буго 2-абилеб азарсонил 9-абилеб гӀасру. Гьеб лӀугӀаралдаса буго 126 сон.

XIX гӀасруялда лӀугьана чӀахӀиял социалиял хиса-басиял. Европаялъул Америкаялъулги цӀикӀкӀанисеб рахъалда хвезабуна лагълъи. ТӀоцебесеб ва кӀиабилеб (жал гьединго данде кколел XVIII ва XX гӀасрабаздеги) индустриалияб революция сабаблъана массаяб урбанизациялъе ва жо гьаби, тӀегьай ва хайир дагьабги борхатаб мартабаталде бахиналъе. Исламиял тӀункӀихералъулал империял загӀиплъана, европияб империализмалъ абуни кверщаликье бачана Жанубияб ва Жанубиябгин Бакъбаккул ва тӀубарабниги колониалияб кверщаликье.

XIX гӀасруялда жаниб халатаб къеркьеялдаса хадуб байбихьана Кавказалда гӀурус оккупация; тӀагӀана аваразул сиясияб чиядарачӀолъи ва пачалихълъи.

## ЛӀугьа-бахъинал

### Дунялалъул тарихалда

### Авар тарихалда

* 1801, 22 март — ЧӀарахъ накълулъана аваразул КӀудияв нуцал ГӀумахан V.

## МугъчӀваял