# Pueblu

| Pueblu |
| --- |
|
grupu social y grupu d'humanos |
|  |
|  |

**Pueblu** (del llatín *populus*) ye'l conxuntu de persones qu'integren una nación, anque tamién puede entendese como parte d'un país, el d'una rexón o'l d'una llocalidá, ya inclusive asimilase al mesmu conceutu de país o de llocalidá (especialmente pa una población rural).

Sicasí, la definición de *pueblu* ye bien complexa, polémica y non exenta d'ambigüedá; y #ser dende los oríxenes de los sistemes xurídicos y del pensamientu políticu occidental:

>
>
> "Dellos homes dicen que pueblu se llama a la xente menudo, según menestrales y llabradores, mas esto nun ye asina , y d'antiguo en Babilonia y en Troya, que fueron llugares bien señalaos y ordenaron toles coses con razón y punxeron nome a caúna según convenía , pueblu llamaron al conceyu de tolos homes a comuña: de los mayores y de los menores y de los medianos, pos toos estos son menester y non pueden escusase, porque s'han d'ayudar unos a otros pa poder bien vivir y ser guardaos y calteníos."
> Siete Partíes, Partida Segunda , Títulu 10, Llei 1. Alfonsu X *el Sabiu*, Corona de Castiella, 1265.
>

Tal definición básase, como esi propiu testu indica, en conceutos políticos de l'antigüedá clásica; como'l recoyíu por Marcu Tuliu Cicerón, quien definió *pueblu* como "l'asociación basada nel consentimientu del derechu y na comunidá d'intereses" (añu 54 a. C.).[cita [*ensin referencies*] Sicasí inclusive naquelles feches -dende'l tiempu de la República romana- reconocíase'l doble uso del términu, tal como ye reflexáu na frase Senatvs Popvlvsqve Romanvs (SPQR, el Senáu y el Pueblu Romanu) pa designar a la totalidá de la población constituyente del Estáu, en referencia a los patricios (que formaben el Senáu) y a los plebeyos.

La continuidá d'esa influencia tantu del derechu romanu como del medieval permanez nes concepciones sociu-llegales actuales, nes que xeneralmente s'entiende *pueblu* como'l conceutu humanu del Estáu nel que cada unu de los integrantes tien la titularidá non solo de derechos y obligaciones civiles, sinón qu'amás, de derechos y obligaciones políticos". [cita [*ensin referencies*]

Tamién puede entendese como una identificación étnica (racial o cultural), sobremanera n'espresiones como pueblos primitivos o pueblos indíxenes de l'actualidá, o pueblos antiguos en dómines históriques pasaes.

Sicasí, el conceutu de *pueblu* nes naciones estáu modernes y sobremanera nes naciones de ciudadanos contemporánees (bien plurales y heteroxénees na so composición demográfica, social, antropolóxica, y cultural, y qu'inclusive ponen en valor eses diferencies) correspuende a un términu propiu del derechu constitucional:

>
>
> We, the people of the United States...
>

 *Nosotros, el pueblu de los Estaos Xuníos...*

Constitución de los Estaos Xuníos, Preámbulo. 1787.
>
>
> Nos los representantes de los pueblos de Colombia...
> Constitución de Cúcuta o de la Gran Colombia (incluía a Venezuela, Colombia, Panamá y Ecuador), Preámbulo. 1821.
>

>
>
> Nos, los representantes del pueblo de la Nación Argentina...
> Constitución Argentina de 1853, Preámbulo.
>

>
>
> La Nación tiene una composición pluricultural sustentada orixinalmente en sus pueblos indígenas...Es voluntad del pueblo mexicano constituirse en una República...
>
>
> Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos que reforma la de 5 de febrero de 1857. Artículos 2 y 40. 1917.
>

>
>
> Proteger a todos los españoles y pueblos de España...La soberanía nacional reside en el pueblo español, del que emanan los poderes del Estado.
>
>
> Constitución española de 1978, Preámbulo y Artículo 1º, párrafo 2. *Véase Pueblo español según la Constitución.*
>

Sicasí'l tracamundiu que'l mesmu llibru de Siete Partíes reconoz sigue hasta'l presente. Una definición lexicográfica habitual de *pueblu* como "tou grupu de persones que constitúin una comunidá o otru grupu en virtú d'una cultura, relixón o elementu similar comunes", cubre non solo'l conxuntu de ciudadanos na so totalidá, sinón cualesquier subsección.

En concretu, el conceutu de lo popular venceyáu a los estratos sociales baxos o pueblu llanu podría ser vistu como un grupu (el constituyíu pola xente menuda, según menestrales y llabradores" qu'indicaben les *Partíes*, o la *xente común y humilde* qu'indica'l DRAE); pero un grupu especial que, cuando nun ye ignoráu o despreciáu por *vulgar* y *rústicu*, ye idealizáu y valoráu al consideralo portador d'unos teóricos y perennes *valores* populares; elementos identificadores del conxuntu social (del *pueblu* en sentíu ampliu) d'una forma más xenuina o menos viciada que los de les clases dirixentes, *élites* o clases altes (que n'ocasiones son les primeres n'asonsañar les traces más tradicionales de lo popular -casticismu y costumismu-, dacuando como simple moda, dacuando col propósitu de frenar el cambéu social). Tales seríen costumes (costumes populares), cultura (cultura popular) o otros elementos distintivos, incluyendo los relixosos (relixosidá popular, o la condición del *cristianu vieyu*) y los artísticos (folclor, música popular y arte popular); inclusive los llingüísticos (xíriga, vulgarismu -vistos peyorativamente-), que (vistos apreciativamente) son el mesmu orixe de les llingües modernes como llingua vulgar o popular (casu de les llingües romances frente al llatín).

>
>
> Vox populi, vox Dei. - *La voz del pueblo es la voz de Dios.*
> Adagio latino medieval.
>

La necesidá de #confirmación per aclamación del *pueblu de Roma* a cada nuevu Papa escoyíu sigui faciéndose na actualidá cola fórmula Habemus Papam, que tien de pronunciase ante l'ensame rexuntáu na Plaza de San Pedro primero que ésti realice'l so primer actu oficial (discursu y bendición *Urbi et orbi*).

## Historia

Dos guerreros griegos en combate singular. Tres ellos hai carros de guerra. Fragmentu d'una crátera ática de figures negres, Selinunte, siglo VI e.C. a. C. (contemporánea a les reformes de Clístenes). L'equipamientu militar pal combate cuerpu a cuerpu (cascu, llanza) ye similar al que van usar los hoplitas, pero ellos lluchen arrexuntaos en falanxes, y l'escudu va tar diseñáu pa protexer tanto al compañeru de files como al que lo lleva.
Na Antigua Grecia, el *deamos* (en griegu δῆμος, traducible por *pueblu*) yera'l suxetu de la soberanía si la *polis* (ciudá-estáu) yera *demo-crática* (democracia griega o ateniense). Na espresión política d'esi *deamos* nun intervenía a la mayor parte de la población: nin menores d'edá, nin muyeres, nin estranxeros (*metecos*), nin esclavos (parte esencial de la fuercia de trabayu na manera de producción esclavista). El *deamos* taba escluyíu de les decisiones polítiques nes polis aristocrátiques gobernaes *polos* *aristoi* (traducible polos meyores), esto ye, les families más poderoses militar y económicamente, que al ser *poques* (*oligo*) formaben una oligarquía (*polis* oligárquiques). La mesma configuración del exércitu espresaba esi fechu: llucha individual (la descrita na *Ilíada*) de campeones capaces de costear caru armamentu (carros de guerra) o llucha coleutiva (la falanxe compuesta de hoplitas). L'accesu del *deamos* al gobiernu tuvo en munches ocasiones como mecanismu la elevación al poder de gobernantes *illexítimos* que se *legitimaban* pol sofitu popular: los *tiranos*.

Bona parte de les reeleiciones de los llexisladores (Licurgo, Solón, Clístenes) y los filósofos griegos (Sócrates, Platón -*República*-, Aristóteles -*Política*, *Constitución de los atenienses-*, Xenofonte -Constitución de los lacedemonios, la *República de los atenienses*, que se-y atribuyía, anque ye obra d'un *Pseudo-Xenofonte-*) [cita [*ensin referencies*] foi sobre'l significáu y el papel que'l *deamos* y otros cuerpos sociales teníen o tendríen de tener na *polis* o comunidá política.

*SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS*, el Senáu y el Pueblu Romanu.
Na Antigua Roma, so les sigles SPQR, #identificar a los dos cuerpos sociales y políticos constituyentes de la República Romana: el *Senatus* (traducible por *senáu*) y el Populus (traducible por *pueblu*, lléase [pópulus]; nun tien de confundir #se con *Populus*, nome llatín del xéneru d'árbol que'l so nome vulgar ye álamu o chopu). Anque la definición de dambos ye complexa y *populus* nun ye estrictu sinónimu de plebs (*plebe*), la so plasmación nes instituciones diba pareya colos conceutos de patricios y plebeyos; los primeres el conxuntu de *gens* aristocrátiques que dicíen baxar d'antepasaos heroicos ya inclusive divinos (que s'enllazaben colos mitos de la guerra de Troya al traviés la Eneida); y los segundos teóricamente *nacíos de la tierra.* Los conflictos ente patricios y plebeyos, les reformes #social y #políticu (como les reformes de los Gracos), les guerres sociales y guerres civiles republicanes y darréu la imposición del principáu d'Augusto y l'Altu Imperiu romanu; fueron tresformando de forma radical esa oposición, que pa la dómina del *apoderáu* (Baxu Imperiu romanu) fuera sustituyida pola oposición ente *honestiores y humiliores*.

La Edá Media europea occidental empezó col fechu decisivu de les invasiones bárbares, que produció la forzosa convivencia d'ensame de *pueblos* de llingües, etnia, relixón y derechos marcadamente estremaos. Política y socialmente, n'amplios territorios (sobremanera en Hispania y Galia) producióse la superposición d'una minoría dirixente xermánica sobre la mayoría de la población (hispanorromana o galorromana) nos reinos xermánicos. Esti fechu, sumáu a les concepciones teóriques derivaes del cristianismu primitivu y la patrística (fundamentalmente'l agustinismo políticu) foi formando la teoría triestamental que respondía a la sociedá estamental propia del feudalismu; na que pueblu yera casi siempres equivalente a *pueblu* llanu, una de les espresiones coles que se designaba al *tercer estáu*, compuestu na so mayoría por llabradores sometíos a la servidume del réxime señorial, al pie de una exigua y marxinal burguesía urbana pocu estremada por #riqueza, anque en delles ocasiones protagonizó revueltes que se consideren precedentes de les revoluciones burgueses (por casu, nes ciudaes italianes #falar de *popolo grosso* y *popolo minutu* -pueblo *gordu* y *delgáu-*).

Muerte de Wat Tyler, que punxo fin a la revuelta popular inglesa de 1381. Na ilustración apaez tamién el rei Eduardo II d'Inglaterra.
Tal situación camudó decisivamente cola crisis del sieglu XIV, qu'abrió'l pasu a la dinámica social y política propia del Antiguu Réxime y la Edá Moderna. Frente a la monarquía feudal ensin apenes poder por sigo mesma, que nun yera más que'l cumal de la pirámide del vasallaxe; la concentración de poder en manes del rei y la cada vez más clara separación ente *rei y reinu* va definir a les monarquíes autoritaries, qu'en dellos casos nun consiguieron superar un pactismo llendador y n'otros llegaron a definise como monarquíes absolutes, teóricamente llibres de toa atadura llegal qu'obligara a respetar peculiaridaes territoriales o estamentales, polo que'l rei considera so él a toos como súbditos. El despotismu ilustráu del sieglu XVIII va marcar esi paternalismu del rei escontra'l *pueblu* nun lema tan lapidario como foi:

>
>
> Tou para el pueblu , pero ensin el pueblu.
>
>

El pueblu de Madrid, ente que los sos *tipos populares* taben los *manolos y mayes* que retrataría Goya nel costumismu de les sos diversiones y na traxedia del so protagonismu históricu mientres el llevantamientu del Dos de Mayu de 1808, yá se sublevara en 1766; pero nesa ocasión non contra l'invasor francés, sinón contra les midíes ilustraes del Marqués de Esquilache, nuna coxuntura de crisis de subsistencies (motín de Esquilache). Nesti grabáu, los alguaciles detienen a los que nun cumplíen la *Ordenanza de capes y sombreros* (que pretendía torgar los costume popular de dir embozado) y #*el* xastres retayen les capes y cuesen les ales anches pa consiguir el sombreru de tres #pico.
Un monarca ilustráu como Carlos III d'España, refiriéndose a les resistencies populares al programa modernizador de los sos ministros (motín de Esquilache, 1766), va dicir explícitamente: los pueblos son como los neños, que lloren cuando se-yos llava la cara.

La Edá Contemporánea, edá histórica en que la historiografía quixo ver un protagonismu más evidente del pueblu que n'otres, #abrir col ciclu de les revoluciones lliberales qu'apliquen políticamente les concepciones intelectuales desenvueltes enantes pola #Ilustración; ente les que destacaba'l conceutu de *pueblu* en pensadores como Rousseau, y la identificación del Tercer Estáu con *pueblu* y nación a partir de la Revolución francesa (Sieyès). El so plasmación llexislativa #realizar en testos como la Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos (1776), la Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu (1789) y les primeres Constituciones escrites de naciones estáu.

## Derechu y Ciencies Polítiques

*Discursu sobre l'orixe y los fundamentos de la desigualdá ente los homes* (1755), de Jean-Jacques Rousseau. Nesta obra, según n'Emilio, o De la educación y *El Contratu Social* (dambos de 1762), espón la so concepción de la rellación ente individuu, sociedá y estáu. El so conceutu de voluntá xeneral, que'l so exerciciu llama soberanía y que'l so *llexislador* propón que ten de ser el *pueblu*, va ser l'utilizáu na democracia moderna pa definir el conceutu de *soberanía* popular; pero tamién ta nel orixe de los totalitarismos.
### Soberanía popular

*Pueblu*, en teoría política y derechu constitucional, ye'l suxetu de la soberanía nacional entendida como soberanía popular.

Na concepción propia del absolutismu (Bossuet), la soberanía vien de Dios y ye depositada nel rei (derechu divín de los reis). Otres concepciones alternatives consideraben al *pueblu* depositariu d'esa soberanía, lo que dexaba exercela nel so nome contra'l mesmu rei: por casu na teoría del tiranicidio (Padre Mariana, Escuela de Salamanca) y nes xustificaciones de la revuelta de Flandes (la condición de revolución moderna de la revuelta de les Comunidaes de Castiella ye un asuntu menos claru, anque tamién aldericáu).

La Revolución Inglesa del sieglu XVII amenó tamién un intensu programa ideolóxicu, con formulaciones alternatives: el *pesimismu antropolóxicu* d'Hobbes, qu'identifica al poder absolutu del *Leviathan* col cuerpu social mesmu; ente que l'optimismu antropolóxicu de Locke empecipia'l desenvolvimientu teóricu del lliberalismu clásicu. Les sos distintes concepciones del estáu de naturaleza (tomáu individualmente, n'ausencia de sociedá, l'home ye naturalmente bonu, o bien *un llobu pal home*), llevaron, yá en dómina de la Ilustración y xunto con otros conceutos, como'l mitu del bon selvaxe, a les formulaciones de Rousseau (*Emilio*, *El Contratu Social*).

Tres la Revolución francesa, mientres el sieglu XIX munches constituciones (como les favorecíos polos moderaos n'España) poníen la soberanía como compartida ente les Cortes y el Rei; pero nes más avanzaes, y práuticamente en toes a partir del sieglu XX, la soberanía mora nel pueblu, siendo los poderes del Estáu, especialmente les cámares llexislatives, el so depositariu temporal, en siendo escoyíos pol *pueblu*, en que'l so nome tienen d'exercela.

La democracia asamblearia en que cada decisión tien de ser adoptada pol pueblu soberanu direutamente ye una posibilidá teórica, de la que suel ponese como exemplu'l funcionamientu de la democracia ateniense o'l de pequeñes comunidaes (como la Xinebra de la que procedía Rousseau).

Distinta cosa ye la posibilidá, bien esplotada como mecanismu de llexitimación popular, de convocatoria a referendu pa l'aprobación de midíes especialmente importantes.

Otra alternativa son distintes esperiencies de democracia participativa o semidirecta, na que se fomenta la implicación del *pueblu* en decisiones polítiques cotidianes.

El *xuráu* *popular* pa l'alministración de xusticia ye una institución que s'utiliza en dellos sistemes de derechu procesal, fundamentalmente na tradición anglosaxona.

### Llibre determinación de los pueblos

Nel Derechu internacional públicu, los **pueblos** son el suxetu del *derechu de llibre determinación*.

### Democracia popular

L'antigua Xunión Soviética y los estaos que se crean o se reestructuren so la so influencia n'Europa Oriental y otres partes del mundu (dende China hasta Cuba) recibieron la denominación constitucional de república popular (república democrática o democracies populares -popularismo-).

### Pueblu trabayador

La Segunda República Española, al definise pola Constitución de 1931 como una *República de trabayadores de toa clase*, acentuaba'l componente popular (nel sentíu de pueblu llanu o *pueblu* trabayador) de la soberanía.

### Usu del términu «pueblo» a lo llargo del espectru políticu

>
>
> Ein Volk, ein Reich, ein Führer! - *¡Un pueblu, un imperiu, un guía!*
> Eslogan del nazismu.
>

>
>
> Libertas – *Libertad*
> Lema medieval (inscrito en una cruz) de los güelfos (partidarios del Papa) contra los gibelinos (partidarios del Emperador, que tenían el de *Unitas* – Unidad).Escogido en el siglo XX por la Democracia Cristiana.
>
>
>

El nome *pueblo* y l'axetivu *popular* demostraron tener una gran elasticidá pa ser emplegaos por tolos colores del espectru políticu:

El nazismu desenvolvió una teoría etnicista del pueblu alemán (*deutsches* *Volk*) escluyente tantu escontra l'interior (pureza racial aria) como escontra l'esterior (necesidá d'un *Lebensraum* o espaciu vital que xustificaría'l so expansionismo) en que la *comunidá del pueblu* (*Volkgemeinschaft*) sustituyiría a la comunidá internacional rexida polos vencedores de la Primer Guerra Mundial y que se consideraba humillante p'Alemaña (Sociedá de Naciones).

El sacerdote italianu Don Sturzo creó en 1919 el Partíu Popular Italianu (*Partito Popolare Italianu*), precedente de la Democracia Cristiana, y que foi escorríu pol fascismu de Mussolini (un totalitarismu más encontáu teóricamente nel *stato* -tao-, ente que el de Hitler lo tuvo nel pueblu identificáu cola raza). El Partíu Popular Bávaru (*Bayerische VolksPartei*, 1919), como'l so antecedente, el Zentrum (1871), tamién teníen una personalidá fuertemente católica y una gran proximidá a la xerarquía eclesiástica, que dende finales del sieglu XIX ufiertaba una visión bien particular de les rellaciones sociales, pretendidamente opuesta tanto al lliberalismu como al socialismu (Doctrina Social de la Ilesia). Sicasí, el Partíu Popular Nacional Alemán (*Deutschnationale Volkspartei*, 1918) yera un partíu conservador identificáu cola élite social de la luterana Alemaña del norte (industriales y terratenientes aristócrates -junkers-).

El trunfu de los aliaos na Segunda Guerra Mundial significó la oportunidá pal florecimientu de partíos democristianos, que col procesu de reconstrucción y unidá europea (de la que fueron en bona parte protagonistes -Konrad Adenauer, Robert Schuman, Jean Monnet, Alcide De Gasperi-) #federar nel Partíu Popular Européu. En Francia, la peculiaridá de la tradición llaica republicana y de la resistencia mientres la guerra, la identificación del réxime de Vichy con un fascismu clerical, y la personalidá del Xeneral De Gaulle, crearon en redol a este un partíu claramente llaicu, que primeramente se denominó *Rassemblement du Peuple Français* (Reagrupamientu del Pueblu Francés) y que con distintos nomes y composiciones vieno recibiendo la etiqueta de *gaullismo* hasta l'actualidá.

*Ensame* urbanu nel metro de Taipéi.
## Referencies