Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1993

| **Añu 1993**  |
| --- |
| **Años:** |
1990 1991 1992 - **1993**  - 1994 1995 1996 |
| **Décades:** |
Años 1960 Años 1970 Años 1980 - **Años 1990**  - Años 2000 Años 2010 Años 2020 |
| **sieglos:** |
sieglu XIX - **sieglu XX**  - sieglu XXI |

**1993 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1993 *MCMXCIII* |
| Ab urbe condita | 2746 |
| Calendariu armeniu | 1442 |
| Calendariu chinu | 4689 – 4690 |
| Calendariu hebréu | 5753 – 5754 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  2048 – 2049 1915 – 1916 |
| Calendariu persa | 1371 – 1372 |
| Calendariu islámicu | 1414 – 1415 |
| Calendariu rúnicu | 2243 |

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* [[ ]] -
* Créase la Reserva de la Biosfera de Lanzarote.
* Créase la Reserva de la Biosfera de Menorca.

## Nacencies

* 4 de febreru - Rachid Aït-Atmane, futbolista franco-arxelín.
* 2 de marzu - Joel Álvarez, lluchador de MMA asturianu.
* 18 de marzu - Javi Noblejas, futbolista español.
* 23 de marzu - Kevin Vázquez, futbolista español.
* 17 d'abril - Robin Lod, futbolista finlandés.
* 14 de xunetu - Rubén García Santos, futbolista español.
* 2 d'agostu - Pablo Pérez, futbolista asturianu.
* 1 de setiembre - Federico Barba, futbolista italianu.
* 9 de setiembre - Pablo Insua, futbolista español.
* 12 d'ochobre - Rubén Yáñez, futbolista español.
* 28 d'ochobre Cheslin Kolbe, xugador de rugbi de Sudáfrica.

## Muertes

* 5 de xineru - Juan Benet, escritor español ( ° 7 d'ochobre de 1927 ).
* 6 de xineru - Rudolf Nureyev, baillarín rusu, nacionalizáu austriacu ( ° 17 de marzu de 1938 ).
* 5 de xunetu - Feleches (Siero): Honorio Díaz Díaz, políticu ya líder campesinu asturianu (º 28 de febreru de 1908).
* 1 de payares - Severo Ochoa, bioquímicu asturianu ( ° 24 de setiembre de 1905).
* 7 d'avientu - Félix Houphouët-Boigny, primer presidente de Costa de Marfil ( ° 18 d'ochobre de 1905).

## Premios Príncipe d'Asturies

* Artes - Francisco Javier Saénz de Oiza
* Ciencies Sociales - Silvio Zavala
* Comunicación y Humanidades - Revista *Vuelta*, d'Octavio Paz
* Concordia - Coordinadora Xestu pola Paz d'Euskal Herria
* Cooperación Internacional - Cascos azules de la ONX destinaos na antigua Yugoslavia
* Deportes - Javier Sotomayor
* Investigación Científica y Teúnica - Amable Liñán
* Lletres - Claudio Rodríguez

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 5 de febreru

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* 1902 - La xornada de trabayu de los mineros en Francia establezse en nueve hores.
* 1921 - Charles Chaplin estrena n'Estaos Xuníos la película *The Kid*.
* 1929 - Afáyase en Barcelona una necrópolis ibérica en **Montjuïc**.
* 1954 - El Viet Minh cerca Dien Bien Phu.

## Nacencies

* 1945 - Charlotte Rampling, actriz británica.
* 1995 - Nano Mesa, futbolista español.
* 1999 - Juan Berrocal, futbolista español.

## Muertes

* 1837 - Francisco Bernaldo de Quirós y Mariños de Lobera, quintu marqués de Camposagrado, militar asturianu (º 26 d'abril de 1763).
* 2020 - Kirk Douglas, actor d'Estaos Xuníos
* 2021 - Christopher Plummer, actor canadianu.

## Referencies

|  |
| --- |
| Xineru | Febreru | Marzu | Abril | Mayu | Xunu | Xunetu | Agostu | Setiembre | Ochobre | Payares | Avientu |
# 28 de febreru

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* 1525 - Hernán Cortés fai executar a **Cuauhtémoc**, postrer emperador azteca de Méxicu.
* 1922 - Exiptu algama la independencia de Reinu Xuníu.
* 1983 - Llánzase per primer vegada al mercáu el Discu compautu o CD.
* 1986 - Olof Palme, el primer ministru suecu ye asesináu n'Estocolmu.

## Nacencies

* 1901 - Sylvia Field, actriz teatral, cinematográfica y televisiva d'Estaos Xuníos († 1998)
* 1901 - Linus Pauling, químicu de los Estaos Xuníos († 1994)
* 1908 - Honorio Díaz Díaz, políticu ya líder llabriegu asturianu († 5 de xunetu de 1993).
* 1912 - Clara Petacci, amante de Benito Mussolini dende 1933 hasta la muerte de dambos en 1945 († 1945)
* 1915 - Zero Mostel, actor de los Estaos Xuníos († 1977).
* 1928 - Elena Burke, cantante cubana († 2002).
* 1940 - Miguel Montes, futbolista y entrenador asturianu.
* 1940 - Antonio Solana, futbolista y entrenador español.
* 1953 - Paul Krugman, economista d'Estaos Xuníos.
* 1976 - Mónica Farro, vedette, actriz y playmate uruguaya, aniciada n'Arxentina.
* 1984 - Karolína Kurková, supermodelu y actriz checa.

## Muertes

* 2011 - Jane Russell, actriz d'Estaos Xuníos y símbolu sexual de los años 1940 y 1950 (º 1921)
* 2023 - Pelayo Novo, futbolista asturianu (º 1990)

## Referencies

|  |
| --- |
| Xineru | Febreru | Marzu | Abril | Mayu | Xunu | Xunetu | Agostu | Setiembre | Ochobre | Payares | Avientu |
# Biotopu

| Biotopu |
| --- |
|
Área bioxeográfica y entidá xeográfica natural |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Hábitat | Biotopu | biochore (en)  |

 |
|  |

**Biotopu** (del griegu βíος *bios*, "vida" y τόπος *topos*, "llugar"), en bioloxía y ecoloxía, ye un área de condiciones ambientales uniformes qu'aprove espaciu vital a un conxuntu de flora y fauna. El biotopu ye cuasi sinónimu del términu hábitat cola diferencia de qu'hábitat se refier a les especies o poblaciones ente que biotopu refierse a les comunidaes biolóxiques.Términu qu'en sentíu lliteral significa ambiente de vida y aplícase al espaciu físicu, natural y llindáu, nel cual vive una biocenosis. La biocenosis y el biotopu formen un ecosistema.

## Historia

El primeru en falar de biotopos foi Ernst Haeckel (1834-1919), un zoólogu alemán famosu pola so teoría de la recapitulación o llei bioxenética. Nel so llibru *Morfoloxía xeneral* (1866), nel que define a la ecoloxía, remarca la importancia del conceutu d'hábitat como prerrequisitu a la esistencia d'un organismu. Tamién esplica que xunto colos ecosistemes les biotes son modelaes por factores ambientales tales como agua, suelu, traces xeográfiques y fenómenos climáticos y por interacciones con otros seres vivos.

A partir d'estos conceutos el profesor del muséu zoolóxicu de Berlín, F. Dahl refiriose a los sistemes ecolóxicos col términu biotopu (1908).

## Restauración de biotopos

Anque la pallabra biotopu ye considerada como un términu téunicu d'ecoloxía, n'años recién ta dándose-y usu n'actividaes cíviques y alministratives. Dende 1970, los biotopos recibieron gran atención n'Europa (especialmente n'Alemaña) en referencia a la preservación, rexeneración y creación d'ambientes naturales.

Nesti contestu la pallabra biotopu refierse de cutiu a asuntos ecolóxicos de menor escala y que son familiares a la vida cotidiana. N'Alemaña los esfuercios pa refaer los biotopos son recibíos con gran entusiasmu. Estes actividaes inclúin:

* La creación de techos verdes
* Reconstrucción de ríos pa restaurar la so calidá
* Caltenimientu de arbustos y árboles en terrenes cultivaos agrarios
* Creación de parques naturales a lo llargo de les carreteres "Autopistes"
* Creación de xardinos o llagunes escolares que tienen en cuenta'l mediu ambiente
* Diseñu de xardinos privaos que tienen en cuenta la ecoloxía.

### Rede de biotopos

Aprófiase que los biotopos nun tienen de tar aisllaos; pela cueta ye necesariu qu'esistan conexones colos llugares circundantes por que los organismos puedan circular. Una de les estratexes más eficaces pa refaer un biotopu ye'l d'estendelo y consiguir que seya un puntu por que los animales y plantes (o les sos granes) puedan circular. A esto llámase-y un corredor biolóxicu. Nesti métodu'l centru de la rede de biotopos ye un terrén grande de monte, un parque natural.

## Ver tamién

* Bioma
* Hábitat
* Ecosistema

## Referencies

## Enllaces esternos

Hypergéo Biotopu
# Mol

| Mol |
| --- |
|
Unidaes básiques del Sistema Internacional, unit of amount of substance (en) , unidá derivada en UCUM y unidá del SI con un nome especial |
|  |

El **mol** (símbolu *mol*) ye la unidá con que se mide la cantidá de sustancia, una de les siete magnitúes físiques fundamentales del sistema internacional d'unidaes.

Dada cualquier sustancia (elementu químicu, compuestu o material) y considerando tamién un ciertu tipu d'entidaes elementales que la componen, se define como un mol a la cantidá d'esa sustancia que contién tantes entidaes elementales del tipu consideráu, como átomos hai en 12 gramos de carbonu-12. Esta definición non aclara a qué se refier con *cantidá de sustancia* y la so interpretación ye motivu de reñes, anque normalmente se da per fechu que se refier al númberu d'entidaes.

El númberu d'unidaes elementales –átomos, molécules, iones, electrones, radicales u otres partícules o grupos específicos d'éstes– esistentes nun **mol** de sustancia ye, per definición, una constante que non depende del material nin del tipu de partícula consideráu. Esta cantidá ye nomada númberu d'Avogadro (NA) y equival a 6,02214179 × 1023 unidaes elementales per mol.

## Equivalencies

* 1 mol equival a 6,022 × 1023 unidaes elementales
* 1 mol equival a la masa atómica en gramos.
* 1 mol equival al pesu molecular d'un compuestu determináu.
* 1 mol de gas ideal enllena un volume de 22,4 L a 0 °C de temperatura y 1 atm de presión; y de 22,7 L si la presión ye de 1 bar (0,9869 atm).

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Glaciar

| Glaciar |
| --- |
|
ice cover (en)  y perennial ice or snow‐covered land (en)  |
|  |
|  |

Los **glaciares** (del francés *glacier*) son grueses mases de xelu que s'orixinen na superficie terrestre por compactación y recristalización de la ñeve, mostrando evidencies de fluxu nel pasáu o anguaño.

## Ver tamién

* Glaciar Perito Moreno
* Glacioloxía
* Circu glaciar
* Valle glaciar

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Fórmula 1

| Fórmula 1 |
| --- |
|  |
|  |
| Xeneral |
| Tipu de competición |
serie de competición d'automovilismu |
| Deporte |
automovilismu |
| Clase de competencia |
Formula One World Drivers' Championship (en)  |
| Organizador |
Fédération Internationale de l'Automobile |
| Historia |
| Fundación |
1950 |
| Competición |
| Lliga inferior |  Fórmula 2 |
|
Web oficial |
|  |

Gran Premiu de Malasia de 2006
La **Fórmula 1**, davezu abreviao **F1**, y tamién denomada "categoría reina del automovilismu", o, cenciellamente "la máxima", ye la competición automovilística internacional más popular. A cada carrera denómase-y *Gran Premiu* y la competición que les axunta denómase *Campeonatu Mundial de Fórmula 1*. Les carreres de Fórmula 1 celébrense en circuitos urbanos o en circuitos especialmente construyíos o en su defeutu, antigües pistes que teníen otros usos. Los automóviles utilizaos son monoplaza coles caberes teunoloxíes disponibles; dalgunes d'estes foren desendolcaes na Fórmula 1 y terminaron siendo usaes n'automóviles de cai, como'l turbocompresor.

L'entamu de la Fórmula 1 moderna remóntase al añu 1950, nel que ya participaren equipos llexendarios como Ferrari, Alfa Romeo y Maserati. Anaguaño, nuevos equipos tienen apartao a otros munchos más antiguos, y tienen algamaos grandes ésitos, como McLaren, Ferrari o Williams, qu'algamaren delles vegaes el campeonatu del mundu d'escuderíes.

## Pilotos campeones

Los pilotos **campeones del mundu** hasta anguaño foren:

| Posición | Pilotu | Títulos |  | Posición | Pilotu | Títulos |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1ᵘ** |  **Michael Schumacher** | **7** |  | 17ᵘ |  Mike Hawthorn | **1** |
| **1ᵘ** |  Lewis Hamilton | **7** | 17ᵘ |  Phil Hill | **1** |
| **3ᵘ** |  Juan Manuel Fangio | **5** | 17ᵘ |  John Surtees | **1** |
| **4ᵘ** |  Alain Prost | **4** | 17ᵘ |  Jenson Button | **1** |
| **4ᵘ** |  Sebastian Vettel | **4** | 17ᵘ |  Nico Rosberg | **1** |
| 6ᵘ |  Jack Brabham | **3** | 17ᵘ |  Denny Hulme | **1** |
| 6ᵘ |  Jackie Stewart | **3** | 17ᵘ |  Jochen Rindt | **1** |
| 6ᵘ |  Niki Lauda | **3** | 17ᵘ |  James Hunt | **1** |
| 6ᵘ |  Nelson Piquet | **3** | 17ᵘ |  Mario Andretti | **1** |
| 6ᵘ |  Ayrton Senna | **3** | 17ᵘ |  Jody Scheckter | **1** |
| 11ᵘ |  Alberto Ascari | **2** | 17ᵘ |  Alan Jones | **1** |
| 11ᵘ |  Jim Clark | **2** | 17ᵘ |  Keke Rosberg | **1** |
| 11ᵘ |  Graham Hill | **2** | 17ᵘ |  Nigel Mansell | **1** |
| 11ᵘ |  Emerson Fittipaldi | **2** | 17ᵘ |  Damon Hill | **1** |
| 11ᵘ |  Mika Häkkinen | **2** | 17ᵘ |  Jacques Villeneuve | **1** |
| 11ᵘ |  Fernando Alonso | **2** | 17ᵘ |  Kimi Räikkönen | **1** |
| 17ᵘ |  Giuseppe Farina | **1** | 6ᵘ |  Max Verstappen | **3** |

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Occidente

| Occidente |
| --- |
|
geographical area (en)  y grupu d'oxetos |
| Mapa d'allugamientu |
|  |
|  |

**Occidente** (del llatín *occĭdens*, "llugar de la cayida del Sol") significa oeste, y polo xeneral refierse a un conxuntu de cultures. Esisten distintes acepciones sobro'l significáu del Mundu Occidental:

* Na so acepción más restrictiva, abarca a la Europa Occidental surdida mientres la Edá Media.

* Na so acepción amplia, inclúi a tola cultura grecorromana, ya inclusive a les primeres civilizaciones de Mesopotamia, como los sumerios y l'Antiguu Exiptu.

* El conceutu d'Occidente suel contraponese al conceutu de les civilizaciones d'Oriente (este, en llatín).

## Ver tamién

* Occidentalismu
* Civilizaciones orientales

## Referencies

## Enllaces esternos

*