# Numberación romana

Tumba de Hegel, na qu'apaecen les feches de la so nacencia y muerte espresaes en númberos romanos.
El sistema numbéricu representáu polos **númberos romanos** orixinóse na Antigua Roma, y foi la forma usada pa escribir los númberos en toa Europa hasta finales de la Edá Media. Nesti sistema los númberos represéntense por combinaciones de lletres del alfabetu llatín. Los númberos romanos, tal y como los conocemos anguaño, básense en siete símbolos

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Símbolu | **I** | **V** | **X** | **L** | **C** | **D** | **M** |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
| Valor | 1 | 5 | 10 | 50 | 100 | 500 | 1.000 |

L'usu de los númberos romanos continuó bien de tiempu dempués de la desapaición del Imperiu Romanu. Dende'l sieglu XIV pa en delantre esti sistema de numberación foi sustituyíu, na mayoría de los usos, pol más cenciellu de los númberos arábigos. Por embargu, esti procesu foi gradual ya incompletu, y l'usu de los númberos romanos, magar que p'asuntos d'importancia menor, continúa nel sieglu XXI.

## Sistema numbéricu romanu

Los númberos del 1 al 10 avecen a representase, en numberales romanos, como sigue:

**I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X**.
Los númberos fórmense combinando símbolos y sumando los sos valores, de forma que por exemplu II ye dos (dos "unos") y XIII ye trece (un "diez" y tres "unos"). Los símbolos colóquense d'izquierda a derecha por orden de valor, entamando pol mayor. Sicasí, hai dellos casos particulares Pa evitar repetir más de trés vegaes un símbolu consecutivamente (por exemplu, **IIII** o **XXXX**) utilízase la resta posicional de la forma que se recueye darréu:

* El símbolu **I** asitiáu delantre de **V** o **X** indica ún menos, de forma que cuatro ye **IV** (ún menos que cinco) y nueve ye **IX** (ún menos que diez).
* El símbolu **X** asitiáu delantre de **L** o **C** indica diez menos, de forma que cuarenta ye **XL** (diez menos que cincuenta) y noventa ye **XC** (diez menos que cien).
* El símbolu **C** asitiáu delantre de **D** o **M** indica cien menos, de forma que cuatrocientos ye **CD** (cien menos que quinientos) y novecientos ye **CM** (cien menos que mil).

Asina, por exemplu, **MCMIV** ye 1904, porque **M** representa mil, **CM** novecientos y **IV** cuatro.

### Formes alternatives de representación

Un reló cola típica representación de les hores con númberos romanos (Bad Salzdetfurth, Alemaña).
La forma "estandarizada" de representación qu'acabamos de describir ye, más qu'una convención de representación universalmente aceptada, el vezu modernu. L'usu de los númberos na Roma antigua varió enforma, y tampoco hebo una estandarización nos tiempos medievales o modernos.

Les inscripciones romanes, especialmente les qu'apaecen en contestos oficiales, paecen tener preferencia pol usu de formes aditives como **IIII** o **VIIII** en llugar de formes qu'impliquen resta como **IV** y **IX**. Les dos formes de representar los númberos apaecen en documentos de la dómina romana, inclusive dientro del mesmu documentu, y hai tamién formes de "resta doble" como **XIIX** o inclusive **IIXX** en cuenta de **XVIIII**. Amás, delles veces nun s'utilicen los símbolos **V** y **L**, y vense formes como **IIIIII** o **XXXXXX** en cuenta de **VI** o **LX**.

Inscripción nel Arcu del Almirantalgu, en Londres. Usa **MDCCCCX** en cuenta de **MCMX** pa representar 1910.
Eses variaciones ya inconsistencies persistieron demientres la dómina medieval y na Edá Moderna, inclusive convirtiéndose na norma en dalgunos contestos. Asina, nos relós avézase a representar cuatro con **IIII** pero nueve con **IX**; los oríxenes d'esti vezu pueden rastrexase hasta'l sieglu XIV. Esta práutica, sicasí, nun ye nin de lloñe universal; por exemplu, el famosu reló del Palaciu de Westminster de Londres, el Big Ben, usa la forma **IV**.

## Referencies