Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2001

| **Añu 2001**  |
| --- |
| **Años:** |
1998 1999 2000 - **2001**  - 2002 2003 2004 |
| **Décades:** |
Años 1970 Años 1980 Años 1990 - **Años 2000**  - Años 2010 Años 2020 Años 2030 |
| **sieglos:** |
sieglu XX - **sieglu XXI**  - sieglu XXII |

**2001 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 2001 *MMI* |
| Ab urbe condita | 2754 |
| Calendariu armeniu | 1450 |
| Calendariu chinu | 4697 – 4698 |
| Calendariu hebréu | 5761 – 5762 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  2056 – 2057 1923 – 1924 |
| Calendariu persa | 1379 – 1380 |
| Calendariu islámicu | 1422 – 1423 |
| Calendariu rúnicu | 2251 |

**Abreviatures**
° : fecha de nacencia
† : fecha de la muerte

## Fechos

* 15 de xineru - Entama la versión inglesa de Wikipedia.
* 11 d'avientu - China entra oficialmente na OMC.

## Nacencies

* 9 de setiembre - Jonathan Varane, futbolista francés.
* 30 de payares - Jordan Carrillo, futbolista mexicanu.

## Muertes

* 16 de xineru - Kinxasa : Laurent-Désiré Kabila, revolucionariu y políticu zairés (congolés), Presidente de la República ente 1997 y 2001 (° 27 de payares de 1939 )
* 27 de xunu - Jack Lemmon, actor de los Estaos Xuníos.
* 17 de xunetu - Morris, dibuxante y guionista de cómic belxicanu, creador de Lucky Luke.
* 25 d'ochobre - Marvin Harris, antropólogu de los Estaos Xuníos.
* 12 de payares - Albert Hague, músicu alemán.

## Premios Príncipe d'Asturies

* Artes - Krzysztof Penderecki.
* Ciencies Sociales - El Colexu de Méxicu A. C. y Juan Iglesias Santos .
* Comunicación y Humanidaes - George Steiner
* Concordia - Rede Mundial de Reserves de la Biosfera
* Cooperación Internacional - Estación Espacial Internacional
* Deportes - Manuel Estiarte
* Investigación Científica y Teúnica - Craig Venter, Francis Collins, John Sulston, Hamilton Smith y Jean Weissenbach
* Lletres - Doris Lessing

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 1816

| **Añu 1816**  |
| --- |
| **Años:** |
1813 1814 1815 - **1816**  - 1817 1818 1819 |
| **Décades:** |
Años 1780 Años 1790 Años 1800 - **Años 1810**  - Años 1820 Años 1830 Años 1840 |
| **sieglos:** |
sieglu XVIII - **sieglu XIX**  - sieglu XX |

**1816 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1816 *MDCCCXVI* |
| Ab urbe condita | 2569 |
| Calendariu armeniu | 1265 |
| Calendariu chinu | 4512 – 4513 |
| Calendariu hebréu | 5576 – 5577 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1871 – 1872 1738 – 1739 |
| Calendariu persa | 1194 – 1195 |
| Calendariu islámicu | 1231 – 1232 |
| Calendariu rúnicu | 2066 |

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* [[ ]] -

## Nacencies

* 1 de xineru - Manuel Murillo Toro, políticu y escritor colombianu qu'ocupó en dos ocasiones la Presidencia de la República de Colombia ( † 26 d'avientu de 1880 ).
* 9 d'agostu - Xixón: Claudio Alvargonzález Sánchez, marín militar asturianu († el 21 d'agostu de 1896).

## Muertes

* [[ ]] -

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 1877

| **Añu 1877**  |
| --- |
| **Años:** |
1874 1875 1876 - **1877**  - 1878 1879 1880 |
| **Décades:** |
Años 1840 Años 1850 Años 1860 - **Años 1870**  - Años 1880 Años 1890 Años 1900 |
| **sieglos:** |
sieglu XVIII - **sieglu XIX**  - sieglu XX |

**1877 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1877 *MDCCCLXXVII* |
| Ab urbe condita | 2630 |
| Calendariu armeniu | 1326 |
| Calendariu chinu | 4573 – 4574 |
| Calendariu hebréu | 5637 – 5638 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1932 – 1933 1799 – 1800 |
| Calendariu persa | 1255 – 1256 |
| Calendariu islámicu | 1294 – 1295 |
| Calendariu rúnicu | 2127 |

## Fechos

* 10 de xineru - N'España establezse el serviciu militar obligatoriu, acabando col sistema de lleves.

## Nacencies

* 11 de payares - Guillermo de la Peña Cusi, militar asturianu.

## Muertes

* 9 de payares - Enriqueta González Rubín, escritora asturiana.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Esplosión

Esplosión con gasolina, mientres una exhibición nun espectáculu aereu.
Una **esplosión** ye la lliberación simultánea, repentina y polo xeneral, esforcia d'enerxía calórica, llumínica y sonora. Usualmente les esplosiones produzse acomuñaes a actividaes humanes, y resulten más infrecuentes les esplosiones d'orixe natural o non intencionales.

## Introducción

Los oríxenes de les esplosiones suélense estremar en dos clases:

mecánicos (choques de móviles), electromagnéticos (rescamplos) o neumáticos (presiones y gases).
* Químicos: de reaiciones de cinética rápida.

Una esplosión al consistir nuna lliberación sópita d'enerxía produz un aumentu de la enerxía cinética llocal de les molécules cercanes al centru de la esplosión, eso porta una diferencia de temperatura y por tanto una dilatación espansiva. Esa dilatación espansiva ye la causa de les ondes de presión o onda espansiva pela redolada onde se produz la esplosión. Les esplosiones puédense categorizar como españida según si les ondes son subsóniques y detonaciones si son supersóniques (ondes de choque). Estes velocidaes tienen de considerase respectu del mediu d'espardimientu (l'esplosivu).

L'efectu destructivu d'una esplosión ye precisamente pola potencia de la detonación que produz ondes de choque o diferencies de presión subxacentes de duración bien curtia, desaxeradamente sópites.

La bomba atómica, por casu, amás de producir calor intenso produz presiones elevadísimas que causen les destructives ondes de choque. (ver: Bombardeos atómicos sobro Hiroshima y Nagasaki).

Les erupciones volcániques son grandes esplosiones naturales que son producíes polos volcanes cuando'l magma sale del so interior. Dependiendo de la composición de la llava, les erupciones varia dende nidios trebolgos magmáticos hasta pimpanes esplosiones de materiales, de munchos quilómetros d'altor.

## Ver tamién

* BLEVE
* Españida
* Implosión
* Llendes de explosividad
* Esplosivu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Esplosión**.
# Sieglu

| Sieglu |
| --- |
|
unidá de tiempu y multiple of a unit (en)  |
|
intervalu de tiempu y hectad (en)  |
|  |

Un **sieglu** ye una unidá de tiempu qu'equival a un periodu de 100 años.

## Ver

* Sieglu XXI - Tabla añal
* Sieglu XX - Tabla añal
* Sieglu XIX - Tabla añal
* Sieglu XVIII - Tabla añal
* Sieglu XVII - Tabla añal
* Sieglu XVI - Tabla añal
* Sieglu XV - Tabla añal
* Sieglu XIV - Tabla añal del sieglu XIV
* Sieglu XIII - Tabla añal del sieglu XIII
* Sieglu XII - Tabla añal del sieglu XII
* Sieglu XI - Tabla añal del sieglu XI
* Sieglu X - Tabla añal del sieglu X
* Sieglu IX - Tabla añal del sieglu IX
* Sieglu VIII - Tabla añal del sieglu VIII
* Sieglu VII - Tabla añal del sieglu VII
* Sieglu VI - Tabla añal del sieglu VI
* Sieglu V - Tabla añal del sieglu V
* Sieglu IV - Tabla añal del sieglu IV
* Sieglu III - Tabla añal del sieglu III
* Sieglu II - Tabla añal del sieglu II
* Sieglu I - Tabla añal del sieglu I

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikcionariu tien definiciones y otra información tocante a **sieglu**.
# 1111

| **Añu 1111**  |
| --- |
| **Años:** |
1108 1109 1110 - **1111**  - 1112 1113 1114 |
| **Décades:** |
Años 1080 Años 1090 Años 1100 - **Años 1110**  - Años 1120 Años 1130 Años 1140 |
| **sieglos:** |
sieglu XI - **sieglu XII**  - sieglu XIII |

**1111 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1111 *MCXI* |
| Ab urbe condita | 1864 |
| Calendariu armeniu | 560 |
| Calendariu chinu | 3807 – 3808 |
| Calendariu hebréu | 4871 – 4872 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1166 – 1167 1033 – 1034 |
| Calendariu persa | 489 – 490 |
| Calendariu islámicu | 504 – 505 |
| Calendariu rúnicu | 1361 |

## Fechos

 **Asturies La reina doña Urraca concede privilexos a los *omes buenos* de Ḷḷeitariegos.

## Nacencies

* [[ ]] -

## Muertes

* [[ ]] -

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Oxfordianu

| Oxfordianu |
| --- |
|
estratu y edá xeolóxica |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Callovianu | Oxfordianu | Kimmeridxanu |

 |
|  |

**Oxfordianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Xurásicu Superior. Estiéndese aproximadamente dende hai 161,2 millones d'años hasta hai 155,7.

Ye'l periodu que sigue al Callovianu y precede al Kimmeridxanu.

## Referencies

## Enllaces esternos

*

| Tiempos xeolóxicos |
| --- |
| Periodu Xurásicu |
| Xurásicu Inferior / Tempranu | Xurásicu Mediu | Xurásicu Superior / Tardíu |
| Hettanxanu | Sinemurianu | Aalenianu | Baxocianu | Oxfordianu | Kimmeridxanu |
| Pliensbachianu | Toarcianu | Bathonianu | Callovianu | Tithonianu |
# 1834

| **Añu 1834**  |
| --- |
| **Años:** |
1831 1832 1833 - **1834**  - 1835 1836 1837 |
| **Décades:** |
Años 1800 Años 1810 Años 1820 - **Años 1830**  - Años 1840 Años 1850 Años 1860 |
| **sieglos:** |
sieglu XVIII - **sieglu XIX**  - sieglu XX |

**1834 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1834 *MDCCCXXXIV* |
| Ab urbe condita | 2587 |
| Calendariu armeniu | 1283 |
| Calendariu chinu | 4530 – 4531 |
| Calendariu hebréu | 5594 – 5595 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1889 – 1890 1756 – 1757 |
| Calendariu persa | 1212 – 1213 |
| Calendariu islámicu | 1250 – 1251 |
| Calendariu rúnicu | 2084 |

## Fechos

* 16 de xineru - España establez la so división xudicial.

## Nacencies

* 10 de xineru - Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia, relixosu y escritor asturianu.
* 23 de mayu - Uviéu: Guillermo Estrada y Villaverde, abogáu, profesor universitariu ya políticu asturianu († 27 d'avientu de 1894).

## Muertes

* [[ ]] -

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Taiga

| Taiga |
| --- |
|
Bioma, vegetational formation (en) , WWF biome (en)  y Ecosistema |
|
viesca |
| Mapa d'allugamientu |
|  |
|  |

La **taiga** ye una formación boscosa de clima fríu, propia del norte de Rusia y Siberia y la rexón del Mar de Hudson, al norte del Canadá. Tien como llendes al sur la estepa y al norte la tundra.

El subsuelu de la taiga ta xeláu (permafrost), con una temperatura media de 19 °C en branu, y -30 °C n'iviernu. El permediu añal de precipitaciones algama los 450 mm.

## Vexetación y fauna

La taiga ta compuesta na mayor parte d'árboles como abetos, pinos, alerces, y abedurios. Ente la fauna, destaquen animales como los alces, bisontes, llobos, osos, martalenes, llinces, esguiles, marmotes, castores, lemmings y venaos. Toos son resistentes al fríu, y munchos d'ellos hibernen.

## Referencies

## Enllaces esternos

* (n'inglés) Páxina de la WWF
* (n'inglés) Canadian Geographic Archiváu 2006-07-12 en Wayback Machine
# Wikicites

Wikicites|  |
|  |
| Autor orixinal |
Jimmy Wales |
| Creador |
Jimmy Wales |
| Versión inicial |
27 xunu 2003 |
| Tipu |
Wikimedia content project (en)  y collection of quotes (en)  |
| Llicencia |
CC BY-SA 3.0 |
| Clasificación n'Alexa |
4197 |
| N'asturianu |  **Non** |
| Más información |
| Instagram |
wikiquoteesperanto |
| Sitiu web |
Web oficial |
|  |

**Wikicites** (n'inglés **Wikiquote**) ye un proyeutu de la Fundación Wikimedia que consiste nuna coleición de cites célebres de personaxes famosos, llibros y proverbios. Realízase baxo llicencia llibre GFDL, y emplega teunoloxía wiki. Ta basáu nuna idea de Daniel Alston, implementada por Brion Vibber.

El proyeutu n'asturianu foi propuestu pa ser zarráu el 19 d'ochobre de 2010, y aprobáu y zarráu'l 11 de mayu de 2011, alcontrándose agora en Wikimedia incubator.

## Ver tamién

* Wikipedia
* Wikcionariu
* Wikillibros
* Wikiesbilla
* Wikispecies
* Commons

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Wikicites**.
* Wikicites n'asturianu
* Wikicites en castellanu
* Wikicites n'inglés
* Páxina principal multillingüe de Wikicites

## Referencies
# Lydnevi

| Faláu en |
| --- |
| Datos |
| Sistema d'escritura |
alfabetu llatín y alfabetu cirílicu |
| Códigos |
| ISO 639-3 |
ensin valor |
|  |

El **lydnevi** ye un llingua eslava artificial creada pol llingüista chechu Libor Sztemon.

## Ejemplo

Padre nuesu:

>
>
>
> Otec navo,
> Jaš jési na nebesai,
> Da jest posvetyn tavo nam.
> Da jest prihedyn tavo kralestvo.
> Da jest stanyn tavo vilja, jako na nébe, tako y na zéma.
> As navo bréd e keždanyn davat i nave danas.
> Ø adpoštat i nave as navo dluhem
> jako y me adpoštalesom i navo dluhare.
> Ø nevøvedat as nave vø pokušenje,
> ale nesvabodat as nave é zølyn.
> Navad tavo jest kralestvo y moc y slava navéke.
> Amén.
>
>

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina web sobre l'idioma Archiváu 2015-02-08 en Wayback Machine
# Llingües irániques

Les **llingües irániques** son un tueru de llingües pertencientes al subgrupu de les llingües indoiranies indoeuropees.

## Esbilla

Equí tán recoyíes namái que les llingües más importantes:

* Iraniu oriental
	+ Iraniu nororiental
		- Avésticu
		- Osetu
	+ Iraniu suroriental
		- Pashtu
* Iraniu occidental
	+ Iraniu noroccidental
		- Zazaki
		- Dari
		- Curdu
		- Baluchu
	+ Iraniu suroccidental
		- Persa (farsi o persa modernu)
		- Pahlavi (persa mediu)
		- Taxiquistanín

## Ver tamién

* Llista de llingües iranies

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 280 e.C.

| **Añu 280 e.C.** |
| --- |
| **Años:** |
283 e.C. 282 e.C. 281 e.C. - **280 e.C.** - 279 e.C. 278 e.C. 277 e.C. |
| **Décades:** |
Años 310 e.C. Años 300 e.C. Años 290 e.C. - **Años 280 e.C.** - Años 270 e.C. Años 260 e.C. Años 250 e.C. |
| **sieglos:** |
sieglu IV e.C. - **sieglu III e.C.** - sieglu II e.C. |

**280 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 280 *CCLXXX* |
| Ab urbe condita | 1033 |
| Calendariu armeniu | *N/A* |
| Calendariu chinu | 2976 – 2977 |
| Calendariu hebréu | 4040 – 4041 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  335 – 336 202 – 203 |
| Calendariu persa | 342 BP – 341 BP |
| Calendariu islámicu | 353 BH – 352 BH |
| Calendariu rúnicu | 530 |

## Fechos

* Pirro d'Epiro al frente de los griegos derrota al exércitu de Roma na Batalla d'Heraclea, nel marcu de les Guerres Pírriques.

## Nacencies

* [[ ]] -

## Muertes

* Seleucu I Nikátor ye asesináu.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 1821

| **Añu 1821**  |
| --- |
| **Años:** |
1818 1819 1820 - **1821**  - 1822 1823 1824 |
| **Décades:** |
Años 1790 Años 1800 Años 1810 - **Años 1820**  - Años 1830 Años 1840 Años 1850 |
| **sieglos:** |
sieglu XVIII - **sieglu XIX**  - sieglu XX |

**1821 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1821 *MDCCCXXI* |
| Ab urbe condita | 2574 |
| Calendariu armeniu | 1270 |
| Calendariu chinu | 4517 – 4518 |
| Calendariu hebréu | 5581 – 5582 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1876 – 1877 1743 – 1744 |
| Calendariu persa | 1199 – 1200 |
| Calendariu islámicu | 1236 – 1238 |
| Calendariu rúnicu | 2071 |

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* [[ ]] -

## Nacencies

*Categoría principal: Persones nacíes en 1821*
* 28 d'abril - Cortes (Quirós): Melchor García Sampedro, monxu dominicu asturianu que morrió mártir de la fe y convirtióse, al ser canonizáu nel 1988 col nome de San Melchor de Quirós, nel primer santu asturianu de la Ilesia Católica († 28 de xunetu de 1858).
* 12 d'avientu - Gustave Flaubert, escritor francés († 8 de mayu de 1880)

## Muertes

*Categoría principal: Persones finaes en 1821*
* 23 de febreru - Roma: John Keats, poeta inglés ( ° 31 d'ochobre de 1795 ).
* 31 de xunetu - Madrid: José Fernando Abascal y Sousa, militar español nacíu n'Uviéu ( º 3 de xunu de 1743 ).

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 1429

| **Añu 1429**  |
| --- |
| **Años:** |
1426 1427 1428 - **1429**  - 1430 1431 1432 |
| **Décades:** |
Años 1390 Años 1400 Años 1410 - **Años 1420**  - Años 1430 Años 1440 Años 1450 |
| **sieglos:** |
sieglu XIV - **sieglu XV**  - sieglu XVI |

**1429 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1429 *MCDXXIX* |
| Ab urbe condita | 2182 |
| Calendariu armeniu | 878 |
| Calendariu chinu | 4125 – 4126 |
| Calendariu hebréu | 5189 – 5190 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  1484 – 1485 1351 – 1352 |
| Calendariu persa | 807 – 808 |
| Calendariu islámicu | 832 – 833 |
| Calendariu rúnicu | 1679 |

## Fechos

* 7 de mayu - Xuana d'Arcu llevanta l'asediu inglés sobre la ciudá francesa d'Orleans.
* 10 de xineru Creación de la Orde del Toisón d'Oru, por cuenta de la boda de Felipe El Bonu de Borgoña.
* 12 de febreru - Tien llugar la Batalla de les Sardines dientro de la Guerra de los Cien Años.
* 23 de xunu - Alfonsu V el Magnánimu y Xuan II de Navarra invaden Castiella.
* 17 de xunetu - Carlos VII de Francia, coronáu en Reims.
* Traduzse al catalán el *Decamerón* y la *Divina Comedia*.
* 11 de payares - Batalla del ríu Araviana, Soria ente tropes navarres y castellanes, dirixíes éstes por Íñigo López de Mendoza y de la Vega

## Nacencies

* 23 de marzu - Margarita d'Anjou, reina consorte d'Enrique VI d'Inglaterra.
* Pedro Condestable de Portugal.
* 20 d'avientu - Emiliano Zapata, Revolucionariu mexicanu.

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos

*