Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ciencies naturales

| Ciencies naturales |
| --- |
|
rama de la ciencia y disciplina académica |
|
ciencia |
|  |
|  |

Les **ciencies naturales** son ciencies que tienen por oxetu l'estudiu de la ñatura. Estudien los aspeutos físicos (non humanos) del mundu.

Como grupu, les ciencies naturales distínguense de les ciencies sociales,
per un llau, y de les artes y humanidaes per otru.

El términu ciencia natural ye tamién emplegáu pa estremar entre "ciencia" como una disciplina que sigue el métodu científicu, y "ciencia" como un campu de conocimientu en xeneral, como vg. ciencies de la computación, o incluso "la ciencia de la teoloxía".

Ciencies naturales en Wikipedia:

* Bioloxía
	+ Botánica
	+ Zooloxía
* Física
* Xeoloxía
* Química

## Referencies

## Enllaces esternos
# Llatitú

Los paralelos y los meridianos crúciense n'ángulu reutu.
La **llatitú** ye la distancia angular, midida sobre un meridianu, ente un puntu del planeta y l'ecuador. Mídese en graos. Si el puntu pertenez al hemisferiu norte ye positiva, y negativa pal hemisferiu sur. Varia ente **0º y 90º norte** y ente **0º y - 90º sur**.

## Ver tamién

* Llonxitú
* Coordenada
* Sistema de Coordenaes Xeográfiques
* Sistema de Coordenaes Universal Transversal Mercator o Coordenaes UTM

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Teocracia

| Teocracia |
| --- |
|
forma de gobiernu |
|
sistema políticu |
|  |
|  |

Del Griegu Teos τεοσ(Dios) y Cracia χρατοσ (Gobiernu). Una **teocracia** ye una forma de gobiernu na que los líderes gubernamentales coinciden colos líderes de la relixón dominante, y les polítiques gubernamentales son idéntiques o tán perinfluyenciaes polos entamos de la relixón dominante; normalmente'l gobiernu afirma gobernar en nome de Dios o d'una fuercia superior, tal como especifica la relixón llocal.

## Tipos

El sistema teocráticu más antiguu conocíu ta conteníu nos llibros de Moisés que contienen les Lleis dictaes por Dios. Esisten otros tipos de teocracies o pseudoteocracies. Un exemplu ye'l cesaropapismu, nel que'l poder ye compartíu ente un líder secular (un emperador, un César) y un líder relixosu (un papa). La teocracia tamién pue ser exercida direutamente pol cleru (como ocurre n'Irán) o indireutamente (como al traviés del derechu divín de los reis).

Esta forma de gobiernu foi sofitada pol reformista Xuan Calvin.

Ente les teocracies d'anguaño alcuéntrense Arabia Saudita y el Vaticanu.

## Ver tamién

* Monarquía constitucional
* Oligarquía
* Agustinismu políticu
# Sietestrellu

|  |
| --- |
| **Ursa Major** |
|  |
| **Abreviatura** | UMa |
| **Símbolu** | [[Imaxe:|40px]] |
| **Significáu** | El xarré grande |
| **Xenitivu** | Ursae Majoris |
| **Ascensión reuta** | 10.67 h |
| **Declinación** | 55.38° |
| **Visible pa llatitúes** | Ente+90º° y -30º° |
| **Meyor visible en/n'** | Abril |
| **Númberu d'estrelles conmagnitú aparente < 3** | 6 |
| **Estrella más rellumante**  - Magnitú aparente | ε UMa (Alioth) (magnitud ap. 1.7) |
| **Lluvia de meteoritos** | * Alpha Ursa Majorids
* Leonids-Ursids
 |
| **Constelaciones que llenden** | * Draco
* Camelopardalis
* Lynx
* Leo Minor
* Leo
* Coma Berenices
* Canes Venatici
* Boötes
 |

El **Sietestrellu** o **Osa Mayor** (*Ursa Major*) ye una constelación visible demientres tol añu nel hemisferiu Norte. Ente los aficionaos conózse-y tamién pol nome de **Carriellón** pol aspeutu que tien de xarré antiguu, magar que tien dellos nomes más, ente ellos el de *Carriquín del rei*, o tamién *Osa* que foi l'aspeutu que-yos paeció más asemeyáu a los antiguos griegos.

Les 7 estrelles que formen la constelación son:

* Mizar, de magnitú 2'23
* Alioth, de magnitú 1'76
* Alkaid, de magnitú 1'85
* Megrez, de magnitú 3'32
* Phecda, de magnitú 2'41
* Dubhe, de magnitú 1'81
* Merak, de magnitú 2'34

D'ente elles, hai de solliñar la estrella Mizar, una estrella doble óptica visible con prismáticos, que forma pareya con Alcor.

Con telescopios pequeños pue adicase la nebulosa planetaria M97 "Tubeca" o "Curuxa", denomada asina polos dos furacos nel discu gaseosu de la nebulosa; tamién son de destacar les galaxes M101 (visible de frente) y la pareya de galaxes M81, esta cabera, de perfil.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Coríu

| *Coríu*  |
| --- |
|  |
|  |
| Clasificación científica |
| Dominiu: |
Eukaryota |
| Reinu: |
Animalia |
| Filu: |
Chordata |
| Subfilu: |
Vertebrata |
| Clas: |
Aves |
| Orde: |
Anseriformes |
| Familia: | **Anatidae** Vigors, 1825 |
| Subfamilies |
| * Dendrocygninae
* Thalassorninae
* Anserinae
* Stictonettinae
* Plectropterinae
* Tadorninae
* Anatinae
* Merginae
* Oxyurinae
 |
| Consultes |
| [editar datos en Wikidata] |

El **coríu** ye'l nome común de dellos tipos d'aves de la familia de les anátides (*Anatidae*).

Los **coríos** xébrense en delles subfamilies. Polo xeneral, son aves acuátiques, de tamañu menor que los sos parientes cisnes o gansos. Na so alimentación inclúin tanto herbes como gramínees, pexes o inseutos, ente otros.

Ente los usos domésticos que se-yos tien dao a los coríos rescampla la cría pola so carne, güevu y plumaxe.

Los machos d'especies del hemisferiu norte tienen plumaxe coloríu que muda nel branu, lo que-yos fai asemeyase a les femes de la so especie. Polo xeneral, la muda de plumaxe antecede una migración. En bien d'elles vegaes, los machos adultos nun esnalen pente un tiempu llargu pa protexer el so hábitat.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Idioma xudeoespañol

|  Xudeoespañol *Xudeo-Español / Djudeo-Espanyol Español / Espanyol Judió / Djudyo Judesmo / Djudezmo Ladino Ḥaketilla / Ḥaketia גֿודֿיאו-איספאנייול / גֿודֿיזמו / לאדינו Җудео-Еспаңол* |
| --- |
| **Falantes** | 112,130 en Israel (1985) 10,000 en Turquía (2007) |
| **Familia** | Indoeuropéu
 Subfamilia
  Llatín
    Castellanu
     **Xudeoespañol** |
| Estatus oficial |
| **Oficial en** | Bosnia y Herzegovina, Francia, Israel y Turquía |
| **Reguláu por** | Academia Nasionala del Ladino |
| Códigos |
| **ISO 639-1** | *nengún* |
| **ISO 639-2** | `lad` |
| **ISO 639-3** | `lad` |
|  Estensión del xudeoespañol |

El **xudeoespañol** o **sefardín** (*djudeo-espanyol* o *djudezmo* na propia llingua, גודיאו-איספאנייול n'hebréu) ye una variedá del español falada polos sefardinos, descendientes de los xudíos espulsaos d'España en 1492.

A principios del sieglu XX tovía había importantes comunidaes qu'emplegaben el xudeoespañol, principalmente nel norte de Marruecos (u recibía'l nome de haketiya) y los Balcanes. Anguaño ye una llingua que cuerre el riesgu de desapaecer. Calcúlase que la falen alredor de 150.000 persones, principalmente n'Israel.

Suel confundise col ladín, anque ésta última ye en realidá una llingua con vocabulariu castellanu y sintaxis hebrea, usada namás pa traducir los testos sagraos del xudaísmu. De fechu, una llei aprobada pola Kneset el 17 de marzu de 1996 dio-y el nome de *Autoridad Nasionala del Ladino* al organismu encargáu d'estudiar, protexer y difundir la llingua.

## Enllaces esternos

* Ladino
* Aki Yerushalayim: Revista cultural publicada n'Israel
* Sefarad: Progama en xudeoespañol de Radio Exterior de España Contién archivos d' audio.
* Diksionario de Ladinokomunita Archiváu 2006-11-07 en Wayback Machine

## Referencies
# Dinastía Omeya

La mezquita de Córdoba, el monumentu más conocíu de los omeyes d'occidente.
Los **Omeyes** (en llingua árabe, **بنو أميةbanū umayya* o **الأمويونal-umawiyyūn*; en persa, **امویانomaviyân*; en turcu, **Emevi**) foron un linaxe árabe que exerció'l poder califal, primero n'Oriente, con capital en Damascu, y llueu n'al-Ándalus, con capital en Córdoba.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Mosaicu de la época Omeya
# Cián

Cián|

---

 |
| --- |
|  |
| Coordenaes espectrales |
| Llonxitú d'onda |
500 nm |
| Frequencia |
599 000 000 000 000 Hz |
| Coordenaes de color |
| Tripleta hexadecimal | #00FFFF |
| RGB (r, g, b) | (0, 255, 255) |
| CMYK (c, m, y, k) | (180°, 100%, 100%) |
| HSV (h, s, v) | (180°, 100%, 100%) |
| CIELChuv (L, C, h) | (91, 72, 192°) |
|  |

**Cián** ye un color (pigmentu) primariu y color aditivu (lluz) secundaria, resultante del amiestu de les lluces azul y verde nel sistema RGB, teniendo como color complementariu'l bermeyu. Tamién llamáu verde-agua o azul-piscina. Atópase nel rangu de los 485 nm del espectru visible. Tamién ye llamada de memoria agua (acqua). De la complementariedá del bermeyu llógrase tamién el color subtrativu (pigmentu) primariu cián, usáu na cuatricromía.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Presidente d'Alemaña

Bandera del presidente d'Alemaña.
El presidente de la República Federal d'Alemaña (Präsident der Bundesrepublik Deutschland o simplemente Bundespräsident, n'alemán) ye'l xefe d'Estáu d'Alemaña. Ye escoyíu pa un máximu de dos mandatos de cinco años pola *Bundesversammlung* (Asamblea Federal), un órganu mestu del *Bundestag* ya igual númberu de miembros unviaos polos parllamentos de los estaos federaos. El cargu foi creáu'l 1918, cuándo l'Imperiu Alemán dexó d'esistir y foi sustituyíu pola república.

Ésta ye la llista de presidente d'Alemaña hasta los díes de güei.

### Presidentes na República de Weimar (1919-1945)

| No. | Nome | Data iniciu gobiernu | Data fin gobiernu | Partíu |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Friedrich Ebert | 11 de febreru de 1919 | 28 de febreru de 1925 | SPD |
|  | Hans Luther (interim) | 28 de febreru de 1925 | 12 de marzu de 1925 | *independente* |
|  | Walter Simons (interim) | 12 de marzu de 1925 | 12 de mayu de 1925 | *independente* |
| 2. | Paul von Hindenburg | 12 de mayu de 1925 | 2 d'agostu de 1934 | *independente* |
| 3. | Adolf Hitler (Xefe d'Estáu oficial, como *Presidente* y *Canciller*) | 2 d'agostu de 1934 | 1 de mayu de 1945 | NSDAP |
| 4. | Grande Almirante Karl Dönitz | 1 de mayu de 1945 | 23 de mayu de 1945 | *independente* |

## Presidentes dempués de 1949 (*Bundespräsident*)

| No. | Imaxe | Nome | Data iniciu gobiernu | Data fin gobiernu | Partíu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. |  | Theodor Heuss | 13 de setiembre de 1949 | 12 de setiembre de 1959 | FDP |
| 2. |  | Heinrich Lübke | 13 de setiembre de 1959 | 30 de xunu de 1969 | CDU |
| 3. |  | Gustav Heinemann | 1 de xunetu de 1969 | 30 de xunu de 1974 | SPD |
| 4. |  | Walter Scheel | 1 de xunetu de 1974 | 30 de xunu de 1979 | FDP |
| 5. |  | Karl Carstens | 1 de xunetu de 1979 | 30 de xunu de 1984 | CDU |
| 6. |  | Richard von Weizsäcker | 1 de xunetu de 1984 | 30 de xunu de 1994 | CDU |
| 7. |  | Roman Herzog | 1 de xunetu de 1994 | 30 de xunu de 1999 | CDU |
| 8. |  | Johannes Rau | 1 de xunetu de 1999 | 30 de xunu de 2004 | SPD |
| 9. |  | Horst Köhler | 1 de xunetu de 2004 | 31 de mayu de 2010 (*renunció*) | CDU |
|  |  | Jens Böhrnsen | 31 de mayu de 2010 | 30 de xunu de 2010 | SPD |
| 10. |  | Christian Wulff | 1 de xunetu de 2010 | 17 de febreru de 2012 (*renunció*) | CDU |
|  |  | Horst Seehofer | 17 de febreru de 2012 | 18 de marzu de 2012 | CSU |
| 11. |  | Joachim Gauck | 18 de marzu de 2012 | 18 de marzu de 2017 | *independente* |
| 12. |  | Frank-Walter Steinmeier | 19 de marzu de 2017 | presente | SPD |

## Referencies
# 11 d'abril

## Fechos

* 1241 - Batu Khan derrota a Bela IV d'Hungría na batalla de Muhi.
* 1512 - Batalla de Ravena.
* 1713 - Guerra de socesión española: Fírmase'l Tratáu d'Utrecht.
* 1775 - Última execución por bruxería n'Alemaña.
* 1803 - El ministru francés d'Asuntos Esteriores Charles Talleyrand ofrez vender tola Louisiana a los Estaos Xuníos.
* 1814 - Napoleón abdica y exíliase n'Elba.
* 1868 - El Shogunáu suprímese en Xapón.
* 1899 - España cede Puertu Ricu a Estaos Xuníos.
* 1909 - Fúndase la ciudá de Tel Aviv.
* 1921 - Primera retresmisión deportiva na radio.
	+ Creación del Emiratu de Trexordania.
* 1945 - Segunda Guerra Mundial: L'exércitu de los Estaos Xuníos llibera'l campu de concentración de Buchenwald.
* 1951 - Guerra de Corea: Harry Truman releva del mandu al xeneral Douglas MacArthur, tres proponer l'emplegu d'armes nucleares.
* 1961 - Bob Dylan debuta como cantante en Nueva York.
* 1970 - Llanzamientu del *Apollo 13*.
* 1979 - El dictador d'Uganda Idi Amin ye depuestu.

## Nacencies

* 1829 - Lleón: Salustiano González Regueral, inxenieru y políticu que construyó, ente más otros, les pontes de Porto (A Veiga) y de la ría de Navia, y proyectó'l trazáu de la cai Uría d'Uviéu († Xixón, 15 d'agostu de 1892).

* 1923 - Luis Riera Posada, alcalde d'Uviéu.

## Muertes

* 2009 - Corín Tellado, escritora asturiana (º1926), y Nené Losada Rico, poeta asturiana (º1921).

## Referencies

## Enllaces esternos

*

|  |
| --- |
| Xineru | Febreru | Marzu | Abril | Mayu | Xunu | Xunetu | Agostu | Setiembre | Ochobre | Payares | Avientu |