Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Inxertu

| Inxertu |
| --- |
|
reproducción y procesu d'inxeniería |
|  |
|  |

L'**inxertu** ye un mou de propagación vexetativu artificial de los vexetales nel qu'un texíu remanáu d'una planta -la variedá o l'inxertu del que falamos- xúnese sobro otru ya afitáu -*portainxertu* o *pie*-, de tala mena que'l conxuntu de dambos xorrezca como un sólu organismu.

Inxertu d’oliveres grandes con bones variedaes
L'**inxertu** emplégase sobro tou pa propagar vexetales lleñosos d'usu comercial, seyan frutales u orniamentales.

## Otros nomes

**Añal**, **garfiu**, **garciu** o **gromu**.

## Reproducción asexual artificial

* Garciu o inxertu: consiste n'inxertar nuna planta, una rama asemeyada d'otra planta.
* **Estaques**: la reproducción por estaques consiste en tayar la rama con brotes o xemes, plantala n'otru llugar y obtener asina una nueva planta.
* Gaxos o gromos: tallos que se preparen, en recipientes con agua o en tierra mugosa, au formen nuevos raigaños, tres lo cual puen plantase.
* **Cultivu de texíos**: cultivu fechu nun mediu llibre de microorganismos y utilizando soluciones nutritives y hormonas vexetales, que prevoquen el xorrecimientu de raigones, tallos y fueyes a partir d'un fragmentu de planta.

## Ver tamién

* Reproducción asexual
* Gromu o gaxu

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 1989

| **Añu 1989**  |
| --- |
| **Años:** |
1986 1987 1988 - **1989**  - 1990 1991 1992 |
| **Décades:** |
Años 1950 Años 1960 Años 1970 - **Años 1980**  - Años 1990 Años 2000 Años 2010 |
| **sieglos:** |
sieglu XIX - **sieglu XX**  - sieglu XXI |

**1989 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1989 *MCMLXXXIX* |
| Ab urbe condita | 2742 |
| Calendariu armeniu | 1438 |
| Calendariu chinu | 4685 – 4686 |
| Calendariu hebréu | 5749 – 5750 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  2044 – 2045 1911 – 1912 |
| Calendariu persa | 1367 – 1368 |
| Calendariu islámicu | 1410 – 1411 |
| Calendariu rúnicu | 2239 |

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* [[ ]] -

## Nacencies

* 7 de xineru - Elisa Mouliaá, actirz española.
* 27 de xineru - Alberto Botía, futbolista español.
* 25 de febreru - Abby Wilde, actriz y cantante d'Estaos Xuníos.
* 27 de marzu - Lillo, futbolista español.
* 4 d'abril - Natalie Ceballos, actriz canadiana.
* 14 de xunu - Adrián Pumares, políticu asturianu.
* 23 de xunetu - Víctor Rodríguez Romero, futbolista español.
* 5 de setiembre - José Ángel Valdés Díaz, futbolista asturianu.
* 11 de payares - Nick Blackman, futbolista inglés.
* 13 d'avientu - Taylor Swift, actriz y cantante d'Estaos Xuníos.
* 27 d'avientu - Janelle Redhead, atleta granadina.

## Muertes

* 7 de xineru - Hirohito, emperador de Xapón (° 29 d'abril de 1901).
* 9 de xineru - María Elvira Castañón, poeta ayerana.
* 1 de mayu - Douglass Watson, actor d'Estaos Xuníos.
* 14 de setiembre - Dámaso Pérez Prado, *El rei del mambo*, músicu cubanu (° 11 d'avientu de 1916).
* 16 d'avientu - Silvana Mangano, actriz italiana (º 23 d'abril de 1930).

## Premios Príncipe d'Asturies

* Artes - Oscar Niemeyer
* Ciencies Sociales - Enrique Fuentes Quintana
* Comunicación y Humanidaes - Pedro Laín Entralgo
* Concordia - Stephen Hawking
* Cooperación Internacional - Jacques Delors y Mikhaíl Gorbachov
* Deportes - Severiano Ballesteros
* Investigación Científica y Teúnica - Guido Münch
* Lletres - Ricardo Gullón

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# McDonald's

| McDonald's |
| --- |
| McDonald's Corporation (en) |
|
fast food restaurant chain (en) , negociu, marca rexistrada, empresa de capital abiertu y organización |
|  |
|  |
| Llocalización |
| Sede |
Chicago |
| Direición |
Estaos Xuníos |
| Forma xurídica |
Delaware corporation (en)  |
| Historia |
|  |
| **Fundación** | 15 mayu 1940 |
| Fundador |
Ray Kroc Richard and Maurice McDonald (en)  |
| Orixe del nome |
Richard and Maurice McDonald (en)  |
| Eslogan | I'm loving it (en) Ich liebe es (de) C'est tout ce que j'aime (fr) вот что я люблю (ru) Me encanta (es) 我就喜欢 (zh-hans) Gosto tanto (pt) Я це люблю (uk) |
| Organigrama |
| Dueñu |
The Vanguard Group BlackRock State Street Corporation |
| Direutor executivu |
Chris Kempczinski (payares 2019) |
| Sector |
| Industria |
quick service restaurant sector (en)  food service (en)  accommodation and food service activities (en)  food and tobacco industry (en)  |
| Productos destacaos |
comida rápida Sausage McMuffin with Egg (en)  Big Mac Quarter Pounder Chicken McNuggets Filet-O-Fish McWings (en)  Grilled Chicken Burger (en)  Big N' Tasty McFlurry McChicken pataques frites McRib McWrap (en)  refrescu apple turnover (en)  McFiesta (en)  McMelt Cheddar (en)  Q120507431  Q120507433  Solanum lycopersicum var. cerasiforme Q120508111  McNifico Bacon (en)  Q120507440  Q120507444  Q120507446  cheeseburger (en)  hamburguesa Q120508112  Q120508113  cheeseburger (en)  chicken burger (en)  |
| Participación empresarial |
| Filiales |

ver
* McDonald's Canada (en)  McDonald's Philippines (en)  McDonald's France (en)
 |
| Propietariu de |

ver
* Hamburger University Shamrock Shake (en)  600 @ Toa Payoh (en)
 |
| Datos económicos |
| Pertenez a |
S&P 500 Permediu Industrial Dow Jones S&P 100 |
| Parte de |
Bolsa de Nueva York `MCD` (dende 2 xineru 1970) Bolsa de Tokiu (hasta 19 mayu 1999) |
| Emplegaos |
200 000 (31 avientu 2020) |
| Activos totales |
52 626 800 000 $ (2020) |
| Ingresos totales |
25 920 000 000 $ (2024) |
| Beneficiu netu |
8 223 000 000 $ (2024) |
| Beneficiu enantes d'impuestos |
11 712 000 000 $ (2024) |
| Varios |
| Premios | * (2004)  Silver Anvil Award (en)
* (2002)  Silver Anvil Award (en)
 |
|
Web oficial |
|  |

**McDonald's** ye una cadena de restoranes fundada nos Estaos Xuníos el 15 de mayu de 1940. La so especialidá ye la comida rápida.

Nel añu 2005 tenía 447.000 emplegaos en tol mundu.

La so mascota ye'l payasu Ronald McDonald.

## Referencies

## Enllaces esternos

*

* Páxina web oficial (n'inglés)
# Kharijismu

|  |
| --- |
|  |
| Esti artículu forma parte de la serie **Islam** |
| **Creencies** |
|
Alá
Tawhid
Profetes del Islam
Corán  |
| **Práutiques** |
|
Xaḥada
Salat ·
Ramadán
Zakat ·
Ḥajj  |
| **Testos y lleis** |
|
Corán ·
Sunna ·
Ḥadiz
Fiqh ·
Xaria ·
Calam  |
| **Hestoria** |
|
Hestoria del Islam
Espardimientu del Islam
Revolución agrícola del islam medieval |
| **Cañes del Islam** |
|
Sunismu ·
Chiísmu
Kharijismu ·
Sufismu |
| **Cultura y sociedá** |
|
Arte ·
Estudios islámicos
Filosofía ·
Calendariu
Fiestes ·
Mezquita  |

Los **kharijís** (/xaɾiˈd͡ʒis/, /kaɾiˈʝis/; n'árabe خارجي plural خوارج, *khāriji*, plural *khawārij*) son una de les trés cañes principales del islam, al par de la de los chiís y los sunís.

La pallabra *kharijí* significa "el que se sal", en referencia a la deserción que protagonizaron nel añu 657 cuando abandonaron el bandu d'Ali Ibn Abi Talib al acetar ésti nel campu de batalla de Siffín un arbitraxe ente él y el so adversariu, l'omeya Muawiya.

A diferencia de los sunís, que consideraben que'l califa debía ser un árabe miembru de la tribu de Quraish, y de los chiís, que consideraben que debía ser Ali o un descendiente direuto suyu, los kharijís pensaben que la dignidá califal emana de la comunidá, que debe escoyer libremente al más digno "anque seya un esclavu prietu".

Defenden tamién qu'ensin rectitú nel obrar nun esistir verdadera fe. El musulmán que s'estrema de la llei dexa de ser musulmán, y si ye califa debe ser destituyíu. Los kharijís provocaron grandes rebeliones contra los omeyes, debilitándoles y facilitando la so sustitución pola dinastía de los abbasís. Foi un kharijí'l qu'asesinó a Ali nel añu 661.

El so rigor en lo qu'al cumplimientu de los preceptos del islam refier tien como contrapuntu una gran tolerancia escontra les otres relixones.

Los kharijís fueron nel so momentu un grupu importante cualitativa y cuantitativamente. Dempués estremáronse en numberoses sectes. Anguaño los pocos kharijís que queden pertenecer a la secta de los ibadís y viven nel sultanatu d'Omán, en Zanzíbar y en dalgunos castros del Magreb.

## Ver tamién

* Escueles y cañes del islam

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Kharijismu**.
# Alcalín

|  |  |
| --- | --- |
| **Grupos** | **1** |
| **Periodo** |
| **1** | 1 H |
| **2** | 3 Li |
| **3** | 11 Na |
| **4** | 19 K |
| **5** | 37 Rb |
| **6** | 55 Cs |
| **7** | 87 Fr |

Los **metales alcalinos** o **alcalinos** son los elementos del **grupu 1** de la tabla periódica (sacante l'hidróxenu (H), que ta allugáu nesti grupu poles asemeyaes carauterístiques químiques):

* Litiu (Li)

* Sodiu (Na)

* Potasiu (K)

* Rubidiu (Rb)

* Cesiu (Cs)

* Franciu (Fr)

|  |  |
| --- | --- |
| Códigu de colores usáu na tabla:  | Alcalinos |

Toos ellos tienen namái un electrón na so capa de valencia, polo qu'alcoldies cola regla del octetu de Lewis, tienden a perder esti electrón y formar un catión. Son d'aspeutu arxentao, blandos, y de baxa densidá. Reaccionen con halóxenos pa formar sales ióniques, y col agua pa formar hidróxidos básicos alcalinos.

L'hidróxenu, con un electrón namái, allúgase davezu dientro de la tabla periódica nel mesmu grupu de los metales alcalinos (anque otres vegaes apaez separtáu d'estos o n'otru allugamientu). Sicasí, pa arrincar esti electrón fai falta muncha más enerxía que nel casu de los alcalinos. Como los halóxenos, l'hidróxenu necesita namái un electrón pa completar el so nivel d'enerxía más esternu, polo qu'en dellos aspeutos ye asemeyáu a los halóxenos; na so forma elemental alcuéntrase como molécula diatómica, H2, y pue formar sales, anomaes hidruros, MH, colos alcalinos, de forma que'l metal da-y un electrón al hidróxenu, como si ésti fuera un halóxenu.

## Referencies

## Enllaces esternos
# Rayos X

Rayos X|  |
| Epónimu |
Wilhelm Conrad Röntgen |
| Tipu |
radiación electromagnético |
| Datos básicos |
| Forma parte de |
espectru electromagnéticu |
| Utilizáu por |
computed tomography (en)  |
| Cronoloxía |
| Descubiertu por |
Wilhelm Conrad Röntgen |
|  |

El nome de **rayos X** úsase pa nomar a una radiación electromagnética, invisible, que pue atravesar cuerpos opacos y d'impresionar les películes fotográfiques.

## Definición

Los rayos X yeren una radiación electromagnética de la mesma ñatura que les ondes de radio, les ondes de microondes, los rayos infrarroxos, la lluz visible, los rayos ultraviola y los rayos gamma.

La cimera desemeyanza con unos rayos gamma ye'l so orixe: los rayos gamma yeren radiaciones d'orixe nuclear que prodúcense per desescitación d'un nuclión d'un nivel escitáu a otru de menos enerxía y na desintegración d'isótopos radiuautivos, demientres que los **rayos X** xurden de fenómenos estranucleares, a nivel de la órbita eleutónica, fundamentalmente producíos pela desaceleración d'eleutrones.

## Descubrimientu

El descubrimeintu de los rayos X foi realizáu per Wilhelm Conrad Röntgen nel 1895, al ver que cuando facía pasar una corriente llétrica per un tubu de vacíu inducíase'l brillu d'una pantalla fluorescente. El brillu de la pantalla desapecía cuando la corriente yera interrumpía. Comu yera un tipu de radiación descoñocía nomola **Rayos X**.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# 310 e.C.

| **Añu 310 e.C.** |
| --- |
| **Años:** |
313 e.C. 312 e.C. 311 e.C. - **310 e.C.** - 309 e.C. 308 e.C. 307 e.C. |
| **Décades:** |
Años 340 e.C. Años 330 e.C. Años 320 e.C. - **Años 310 e.C.** - Años 300 e.C. Años 290 e.C. Años 280 e.C. |
| **sieglos:** |
sieglu V e.C. - **sieglu IV e.C.** - sieglu III e.C. |

**310 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 310 *CCCX* |
| Ab urbe condita | 1063 |
| Calendariu armeniu | *N/A* |
| Calendariu chinu | 3006 – 3007 |
| Calendariu hebréu | 4070 – 4071 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  365 – 366 232 – 233 |
| Calendariu persa | 312 BP – 311 BP |
| Calendariu islámicu | 322 BH – 321 BH |
| Calendariu rúnicu | 560 |

## Fechos

* Victoria romana na batalla del llagu Vatimon sobre los etruscos, aliaos de los samnites (nel marcu de la Segunda Guerra Samnita).

## Nacencies

Calímacu. Poeta y eruditu alexandrín.

## Muertes

* [[ ]] -

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Añu bisiestu

Un añu ye **bisiestu** si dura 366 díes, en cuenta de los 365 d'un añu común. Esi día de más suel amestase no cabero del mes más curtiu, datándose como 29 de febreru.

Esti día améstase pa iguar el desfase que'esiste cola duración real de los años. L'añu dura 365 díes y 6 hores aproximadamente (estes **6 hores** son *d'escesu*). Esto fai que s'igüen ca cuatro años (6 hores/añu \* 4 años = 24 hores) les 24 hores acumulaes, nún día estra.

La regla pa los años bisiestos según el calendariu gregorianu ye:

**Un añu ye bisiestu si ye dixebrable ente 4, esceutu l'últimu de cada sieglu (múltiplos de 100), que pa ser bisiestos, tamién tienen de ser dixebrables ente 400.**
Ye dicir, los años que seyan divisibles ente 4 sedrán bisiestos; magar que nun sedrán bisiestos si son divisibles ente 100 (como los años 1700, 1800, 1900 y 2100) nun siendo que seyan divisibles ente 400 (como los años 1600, 2000 ó 2400). En 400 años tien d'haber 97 años bisiestos, d'esta miente l'añu del calendariu gregorianu caltién abondu aldéu al añu solar. Asina l'añu gregorianu dura 365 díes +1/4 -1/100 +1/400 = 365,2425 díes (más que l'añu trópicu que dura 365,2422 díes).

Como l'error ye de 0,0003 díes por año, pue albidrase que dientro de tres mil años, tendráse acumuláu un día d'error. Pero en realidá nun sabemos esautamente cuándo aportará l'error a un día. La cifra de 365,2422 díes por añu trópicu nun ye ensembre esauta, porque tantu la duración del añu trópicu, como la velocidá de rotación de la Tierra, van camudando colos sieglos, y d'una miente que nun ye dafechu predicible.

Esisten versiones qu'indiquen qu'esi día descontaráse l'añu 3.600, que nun será un añu bisiestu.

## Historia del añu bisiestu

**Etimoloxía**: *Dies bis sextus ante Kalendas Martias*; *annus bissextus* (llatín).

Primitivamente'l calendariu romanu cuntaba con 10 meses; atribúise a la influyencia de los Sabinos la introdución del calendariu de 12 meses con tres dates mensuales fixes: *Calendas*, *Nonas* ya *Idus*.

Xuliu César afitó el calendariu de 365 díes con años bisiestos y Gregoriu XIII reformólu talu y como ye güei.

La esplicación ye cenciella, *Les Calendes* yeren el "día 1" de ca mes. Los díes anteriores al día 1 facíen referencia a les Calendes d'esi mes, entós:

**Nun añu normal de 365 díes**:

* el 1 de marzu, yera'l día de les Calendes de Marzu;
* el 28 de febreru yera'l día enterior a les Calendes de Marzu;
* el 27 de febreru yera'l 3ᵉʳ día enantes de Calendes de Marzu (cuntaben el día de partida y el d'aportada na cuenta.);
* el 26 de febreru yera'l 4ᵘ día enantes de les Calendes de Marzu;
* el 25 de febreru yera'l 5ᵘ día enantes de les Calendas de Marzu;
* y el **24 de febreru** yera'l 6ᵘ día enantes de les Calendes de Marzu.

**Nos años bisiestos** amestábase un día dempués del 24, que yera'l *bis-sexto*, **bis-6ᵘ** enantes de les Calendes de Marzu. Como nosotros ya nun cuntamos les Calendes, fáisenos más cenciello considerar que'l día amestáu ye l'últimu del mes.

## Ver tamién

* 29 de febreru
* Algoritmu bisiestu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Gueta d'años bisiestos Archiváu 2006-11-19 en Wayback Machine (castellán)
# 16 de xineru

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos

* 1834 - España: Establecimientu de la división xudicial del país.
* 1906 - Marruecos: Entama la Conferencia d'Alxecires col envís de convertir esti país africanu en un protectoráu. Participen: España, Francia, Alemaña y Reinu Xuníu.
* 1991 - Iraq: George Bush ordena l'entamu de la Guerra del Golfu «Operación Tormenta del Desiertu». Entamen los bombardeos sobre Bagdag.
* 1992 - 1992 firma de los Alcuerdos de Paz d'El Salvador
* 2003 - Accidente del tresbordador espacial Columbia.

## Nacencies

* 1901 - Banes ( Oriente ): Fulgencio Batista, dictador cubanu († 6 d'agostu de 1973 )
* 1919 - Lina Romay, actriz y cantante mexicana († 17 d'avientu de 2010)
* 1920 - Elliott Reid, actor d'Estaos Xuníos († 21 de xunu de 2013)
* 1924 - Katy Jurado, actriz mexicana († 5 de xunetu de 2002)
* 1933 - Nueva York : Susan Sontag, escritora d'Estaos Xuníos († 28 d'avientu de 2004 ).
* 1934 - Marilyn Horne, mezzosopranu d'Estaos Xuníos
* 1950 - Marina Sidorova, atleta soviética especializada na prueba de 4 × 100 m
* 1959 - Valeria Ciavatta, política sanmarinense
* 1974 - Kate Moss, supermodelu inglesa
* 1981 - Marta Roure, cantante andorrana pop en catalán
* 1986 - Mason Gamble, actor d'Estaos Xuníos
* 1989 - Yvonne Zima, actriz d'Estaos Xuníos
* 1995 - Cecilia Ghigo, xugadora de fútbol arxentina
* 1996 - Jennie Kim, cantante, rapera, baillarina y actriz surcoreana

## Muertes

* 1942 - Carole Lombard, actriz d'Estaos Xuníos (° 6 d'ochobre de 1908)
* 2001 - Kinxasa : Laurent-Désiré Kabila, revolucionariu y políticu congolés, Presidente de la República ente 1997 y 2001 (° 27 de payares de 1939 ).

## Referencies

|  |
| --- |
| Xineru | Febreru | Marzu | Abril | Mayu | Xunu | Xunetu | Agostu | Setiembre | Ochobre | Payares | Avientu |
# 1980

| **Añu 1980**  |
| --- |
| **Años:** |
1977 1978 1979 - **1980**  - 1981 1982 1983 |
| **Décades:** |
Años 1950 Años 1960 Años 1970 - **Años 1980**  - Años 1990 Años 2000 Años 2010 |
| **sieglos:** |
sieglu XIX - **sieglu XX**  - sieglu XXI |

**1980 n'otros calendarios**| Calendariu gregorianu | 1980 *MCMLXXX* |
| Ab urbe condita | 2733 |
| Calendariu armeniu | 1429 |
| Calendariu chinu | 4676 – 4677 |
| Calendariu hebréu | 5740 – 5741 |
| Calendarios hindús - *Vikram Samvat* - *Shaka Samvat* |  2035 – 2036 1902 – 1903 |
| Calendariu persa | 1358 – 1359 |
| Calendariu islámicu | 1400 – 1401 |
| Calendariu rúnicu | 2230 |

## Fechos

* 15 d'avientu - Fúndase l'Academia de la Llingua Asturiana.

## Nacencies

* 7 de febreru - Cecilia Navia, actriz colombiana.
* 12 de mayu - Rishi Sunak, políticu británicu.
* 30 de setiembre - Martina Hingis, tenista eslovaco-suiza.

## Muertes

* 29 de marzu - Vicente López Carril, ciclista asturianu.
* 19 de xunu - Londres: Torcuato Fernández-Miranda Hevia, abogáu y políticu asturianu que presidía les Cortes cuando estes aprobaron la Llei de Reforma Política que fizo posible la llegada de la democracia a España nel 1975 (º 10 de payares de 1915).
* 26 de xunetu - Jacinta Ardern, política de Nueva Zelanda.

## Referencies

## Enllaces esternos

*