Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hiragana

Hiragana
|  |
| Tipos |
sistema d'escritura natural, silabariu y alfabetu de caxa única |
| Llingües |
xaponés |
| Creador |
Shi Konghai |
| Dates |
800 |
| Orixe |
Xapón |
| Basáu en |
sōgana (en)  |
| ISO 15924 |
Hira (410) |
| Direición del testu |
vertical right-to-left (en)  y d'izquierda a derecha |
| Estaya Unicode |
U+3041-3096,U+309D-309F,U+1B001-1B11F,U+1B132,U+1B150-1B152,U+1F200 |
|  |

L'**hiragana** (平仮名; ひらがな) ye ún de los dos silabarios emplegaos na escritura xaponesa xunto col katakana. Tamién se suel emplegar *hiragana* pa referise a cualaquiera de los carauteres d'esi silabariu. Cuando se refier al conxuntu de silabarios hiragana y katakana se-y conoz como *Kana*.

Estos carauteres, al aviesu que los kanji, nun tienen nengún valor conceutual, sinón namái fonéticu.

El silabariu hiragana consta de 46 carauteres que representen sílabes formaes por una consonante y una vocal, o bien una única vocal. La única consonante que pue dir sola ye la 'n'.

Esti silabariu emplégase na escritura de pallabres xaponeses, partícules y desinencies verbales; en contraste col katakana que s'emplega pa pallabres foriates y onomatopeyes. Poro, l'hiragana ye'l primer silabariu que deprienden los neños nipones. A midida que depruenden los kanji, los estudiantes van reemplazando los carauteres silábicos en favor de los carauteres chinos.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Hiragana**.
# Katakana

Katakana
|  |
| Tipos |
silabariu, sistema d'escritura natural y alfabetu de caxa única |
| Llingües |
xaponés, llingües ryukyuenses y Llingua ainu |
| Creador |
Shi Konghai |
| Dates |
800 |
| Orixe |
Xapón |
| Basáu en |
man'yōgana (en)  |
| ISO 15924 |
Kana (411) |
| Direición del testu |
vertical right-to-left (en)  y d'izquierda a derecha |
| Estaya Unicode |
U+30A1-30FA,U+30FD-30FF,U+31F0-31FF,U+32D0-32FE,U+3300-3357,U+FF66-FF6F,U+FF71-FF9D,U+1AFF0-1AFF3,U+1AFF5-1AFFB,U+1AFFD-1AFFE,U+1B000,U+1B120-1B122,U+1B155,U+1B164-1B167 |
|  |

El **katakana** (片仮名), ye ún de los dos silabarios emplegaos na escritura xaponesa xunto col hiragana. Atribúyise la so invención al monxu Kukai o Kobo Daishi. Tamién llamase *katakana* a cualesquier de los carauteres d'esi silabariu. Cuando se refier al conxuntu de silabarios hiragana y katakana conózse-y como *Kana*. Esti silabariu ye'l mas vieyu de la llingua xaponesa.

Estos carauteres, al contrario de los kanji, nun tien nengún valor conceutual, sinón namái fonéticu.

El silabariu katakana consta de 46 carauteres que representen sílabes formaes por una consonante y una vocal, o bien una única vocal. La única consonante que pue dir sola ye la 'n'.

## Carauteres katakana básicos

|   | A | I | U | E | O |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | ア (a) | イ (i) | ウ (u) | エ (e) | オ (o) |
| K | カ (ka) | キ (ki) | ク (ku) | ケ (ke) | コ (ko) |
| S | サ (sa) | シ (shi) | ス (su) | セ (se) | ソ (so) |
| T | タ (ta) | チ (chi) | ツ (tsu) | テ (te) | ト (to) |
| N | ナ (na) | ニ (ni) | ヌ (nu) | ネ (ne) | ノ (no) |
| H | ハ (ha) | ヒ (hi) | フ (fu) | ヘ (he) | ホ (ho) |
| M | マ (ma) | ミ (mi) | ム (mu) | メ (me) | モ (mo) |
| Y | ヤ (ya) |   | ユ (yu) |   | ヨ (yo) |
| R | ラ (ra) | リ (ri) | ル (ru) | レ (re) | ロ (ro) |
| W | ワ (wa) | *ヰ (wi)* |   | *ヱ (we)* | ヲ (wo / o) |
|   |
| N | ン (n) |   |   |   |   |

En *bermeyo y enfatizaos* los carauteres obsoletos.

ヰ  (wi) y ヱ  (we) tan en desavezu y yá nun s'utilicen (arriendes, la so pronunciación auténtica ye, respeutivamente, i [i] e (y)e [j̆e]/[e]). Pa representar wi y we (con pronunciación wi y we) úsense ウィ y ウェ, respeutivamente.

Dalgunos carauteres katakana tienen delles asemeyances, como asocede con *so* (ソ) y *n* (ン), *shi* (シ) y *tsu* (ツ), *u* (ウ) y *wa* (ワ). Otros, como *he* (ヘ) y *mo* (モ), aseméyense a los equivalentes en hiragana ( へ y も respeutivamente).

Pronunciación: Toles lletres se pronuncien más o menos como n'asturianu sacante:

* u [ü̜] (comprimía, non arredondiada)
* sh [ɕ] (como la *sh* inglesa)
* h [h] (aspirada inglesa, pero más suave)
* f [ɸ] (ente f y h aspirada inglesa)
* y [j̆] (una i faciendo diptongu)
* r [ɺ̠] (asemeyada a la r suave asturiana)

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Katakana**.
# Vernáculu

La pallabra **vernáculu** (llatín: *vernacŭlus*, 'nacíu na casa d'unu' ) significa mesmu del llugar o país de nacencia d'unu, nativu, especialmente cuando se refier al llinguaxe.

El términu ye usáu nel contestu del llinguaxe cuando l'idioma usáu nun área de la conocencia ye distintu a la llingua materna de los falantes (y a esta postrera ye a la que se-y llama vernácula). La llingua «non vernácula» por excelencia foi mientres dellos sieglos el llatín, que yera la llingua propia de los romanos. Depués tres la cayida del imperiu romanu, mientres llingües propies desenvoliéronse en distintes partes de lo que fuera l'imperiu, los escolásticos y la ilesia siguieron usando'l llatín pa los estudios; ello ye que la única versión autorizada pol Conceyu de Trento de la Biblia, la *Vulgata*, taba en llatín. La traducción de la Biblia a les llingües vernácules foi parte importante de la reforma protestante.

El llatín yera usáu como la llingua franca de la ciencia hasta mediaos o finales del sieglu XVIII, cuando foi sustituyíu pol francés, y depués en delles árees pol alemán o l'inglés, que ye agora la llingua que predomina na comunicación científica. L'usu del llatín subsiste en delles árees, especialmente na taxonomía vexetal, onde non yá los nomes y tamién les descripciones oficiales de les especies o otros taxones siguen publicándose obligatoriamente en llatín. Nun asocede lo mesmo en zooloxía, onde les descripciones nueves publicar yá en llingua vernácula, anque los nomes siguen formándose según les regles del llatín.[*ensin referencies*]

Pa referise a un nome en llingua llocal, prefierse l'axetivu vernáculu» a «vulgar», poles connotaciones peyoratives d'esti postreru (vulgar ye lo relativo al *vulgo*).

## Etimoloxía

La pallabra provién del llatín *vernaculus*, que significa *nacíu na casa d'unu*, proveniente de *vern*, un esclavu nacíu na casa del amu.

## Ver tamién

* Llingua materna
* Llingua vulgar
* Llingua propia
* Llingua franca

## Referencies

## Enllaces esternos
# Diacríticu

Un **signu diacríticu** ye un signu gráficu que confier a los signos escritos (non necesariamente lletres) un valor especial.

Son **diacríticos**, por exemplu: los acentos ortográficos, la diéresis, los signos emplegaos nel alfabetu fonéticu, como l'acentu circunflexu ( ^ ) o la nasalización ( ~ ), la vírgula de la *ñ*, la cedilla ( ¸ )
, la colina ( ˛ ), la coma ( , ), el doble acentu agudu, ( ˝ ), el carón ( ˇ ), el curtiu ( ˘ ), el macrón ( ˉ ), l'aniellu ( ˚ ), el puntu ( . ) y el garfiu ( ̉ ).

## Ver tamién

* Fonoloxía
* Fonética
* Alfabetu Fonéticu Internacional

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Diacríticu**.
# Antoloxía

Una **antoloxía** ye una escoyeta d'obres notables por dalgún motivu en particular, de daquién o daqué específicu (lliteraries, cinematográfiques, musicales, etc.).

Nel contestu lliterariu, una antoloxía contendría una seleición de testos d'unu o dellos autores.

Ye común en poesía (antoloxía poética), anque tamién puede dase n'otros xéneros, como fábules, ensayos o cuentos.

L'antoloxía puede ser de naturaleza temática, lliteraria o bien personal y arbitraria.

## Referencies

## Enllaces esternos
# Monesteriu

| Monesteriu |
| --- |
| monasterium (la) |
|
type of building (en)  |
|  |
| Instalaciones |
| Formáu por |
monastic dependency (en)  |
|  |

Un **monesteriu** o **cenobiu** ye un llugar onde vive un monxu, una monxa o dellos. Orixinalmente un cenobiu yera la célula d'un ermitañu o anacoreta.

Los cenobios cristianos son tamién nomaos: abadíes, (rexíes por un abá) y prioratos, (rexíos por un prior).

La vida en comuña d'un cenobiu denómase cenobitismu, n'oposición cola vida anacorética d'un ermitañu.

## Ver tamién

* Monesteriu, una llocalidá de la parroquia de Veigaḷḷagar, nel conceyu asturianu de Cangas del Narcea.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
# Sustantivu

| Sustantivu |
| --- |
|
part of speech (en)  |
|
nominal locution (en)  y nome |
|  |

Un **sustantivu** ye una pallabra capaz de funcionar, ensin nenguna ayuda, como suxetu d'una oración gramatical.

El sustantivu o nome ye una categoría sintáctica que ye a exercer funciones propies como la de nucleu nominal, suxetu, complementu direutu y, capacitáu pola preposición correspondiente, complementu indireutu, complementu circunstancial y suplementu. Exemplos: *el bon **llibru** vieyu, el **páxaru** esnala, come **mazanes**, mercó-y carambelos al **neñu**, entrugólo con **duldes**, falaben de **llaceries.

El sustantivu consta de dos partes bien definíes: el lexema o raíz, qu'aporta'l significáu básicu; y los morfemes, qu'aporten significaos secundarios y sirven d'enllaz con otros elementos de la oración. Asina: *páxar-u, rapaz-a, llob-os, pit-es*.

El lexema o raíz ye la base del sustantivu; el so conteníu siempre fai referencia a entidaes de la realidá, seyan concretes o astrautes, coses o persones, individuales o coleutives, etc.

Los morfemes nominales son:

-El xéneru, que s'asocia a estremaos significaos (sexu, tamañu...) o a nengún; dixebra los sustantivos en masculinos o femeninos.

-El númberu, qu'opón una clas d'individuos o ún en particular (singular) a un númberu indefiníu d'unidaes (plural).

-L'articulu, que ye un identificador qu'actualiza una parte de la realidá que'l sustantivu clasifica. L'artículu opónse a la so ausencia: *xente / la xente, ropa de neña / ropa de la neña*.

Dientro'l grupu sintagamaticu nominal, el nome pue dir acompañáu de subordinaos axetivos o axetivaos: *el páxaru mariellu, el páxaru de plumes blanques, esti páxaru*.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Sustantivu**.
# Axetivu

Un **axetivu** ye una pallabra o clas de pallabres que califiquen o precisen al nome.

L'axetivu ye la categoría sintáctica qu'exerce autónomamente les funciones d'elementu subordináu nominal, d'atributu y d'atributu del suxetu y del complementu direutu. Exemplos: *el páxaru **mariellu, *el páxaru ye **guapu, *la neña llegó **afamiada, *trai **terecíes** les manes*.

Lo mesmo que'l sustantivu, nel axetivu estrémense dos partes bien definíes: el lexema o raíz, qu'aporta'l significáu básicu; y los morfemes, que sirven de llazos de rellación con otros elementos de la oración. Asina: *mariell-u, guap-a, blanc-o, llarg-os, anch-es*.

El lexema o raíz ye la base del axetivu; el so conteníu fai referencia a cualidaes o determinaciones de mui diverses menes, atribuyíes al sustantivu al qu'acompañen.

L'axetivu presenta los diversos morfemes:

* El xéneru masculín, femenín y neutru. El xéneru masculín o femenín del axetivu ye siempre repercusión del que presente'l sustantivu col que concuerde. El xéneru neutru apaez cuando l'axetivu, allugándose pospuestu al sustantivu o como atributu, entra en concordancia con un sustantivu non cuntable; tamién apaez precedíu del artículu neutru. Nestos casos, el xéneru masculín o femenín queda tapecíu pola marca de neutru (por exemplu, *el fumu blanco, la ropa ye blanco, lo blanco*.
* El númberu. Fai qu'un axetivu apaeza en singular o en plural. El númberu del axetivu ye tamién siempre repercusión del sustantivu col qu'establez concordancia.

L'axetivu pue presentase solu o en grupu sintagmaticu acompañáu de términu subordináu alverbial: *el páxaru ye guapu, el páxaru ye abondo guapu*.

## Referencies

## Enllaces esternos
# Verbu

| Verbu |
| --- |
|
part of speech (en)  |
|
pallabra y content word (en)  |
|  |

Un **verbu** ye una pallabra o categoría gramatical qu'espresa aiciones, estaos y que fai de nucleu d'oración o una pallabra, conxuntu de soníos del llinguaxe con que se conoz daqué. Tamién plizcu, cantidá pequeña de daqué o espaciu percurtiu de tiempu.

Verbu ye aquella mena de pallabres que, amosando un procesu allugáu nunes coordenaes temporales, funcionen como nucleu d'oración. El verbu ye'l sintagma imprescindible pa qu'esista oración, y d'esta miente constitúi la oración mínima. A una oración mínima -por exemplu, *merquen*- puen amestáse-y acordies coles necesidaes comunicatives, esplicitaciones o complementos qu'enllenen la información, que nun faen otro que funcionar como términos subordinaos del verbu: *ellos merquen, los rapacinos del barriu merquen, los rapacinos del barriu merquen llambiotaes, los rapacinos del barriu mérquen-yos llambiotaes a los homes que les vienden na romería*, etc.

## Referencies
# Ukiyo-e

*La gran ola de Kanagawa* (1830 - 1833), grabáu de Katsushika Hokusai, Metropolitan Museum of Art, Nueva York.
**Ukiyo-e (浮世絵)**, "pintures del mundu nalante", ye un xéneru d'impresos (per aciu de la téunica de grabáu en madera) producíos en Xapón ente los sieglos XVII y XX, ente los que s'alcuentren imaxenes paisaxístiques, del teatru y de los cuartos del placer.

*Ukiyo*, fai referencia a la impetuosa cultura moza que tevo puxu nel centru urbanu d'Edo (anguaño Tokiu), Osaka, y Kyoto y que yera un mundu dientro de sí. Ye una alusión irónica al términu homónimu "Mundu Dolisosu" (憂き世), el planu terrenal de muerte y renacencia nel que se basa la relixón budista.

Esta forma d'arte algamó'l so mayor grau de popularidá na cultura metropolitana d'Edo demientres la segunda metá del sieglu XVII, orixinándose colos trabayos d'un solu color d'Hishikawa Moronobu na década de 1670. Nun entamu, namái s'utilizaba tinta india, y llueu dellos impresos yeren colloreaos de forma manual con pinceles, pero nel sieglu XVIII Suzuki Harunobu desendolcó una téunica d'impresión polícroma pa producir *nishiki-e*.

L'Ukiyo-e yera accesible dau que podía ser producíu de mena masiva. Yeren na so mayoría adquiríos por habitantes que polo xeneral nun teníen el dineru suficiente como pa mercar una pintura orixinal. El tema orixinal de los ukiyo-e yera la vida de la ciudá, particularmente actividaes y escenes de llugares d'entretenimientu. Cortesanes fermoses, robustos lluchadores de sumu y actores populares yeren representaos realizando actividaes atrautives. Más adelantre los retratos paisaxistes fixéronse populares, y temes políticos ya imáxenes sobre individuos de los estratos baxos de la sociedá foron prohibíos y volviéronse temes que raramente yeren fechos. El sexu foi tamién un tema prohibíu, pero apaecía de forma continua nos impresos ukiyo-e. Dellos artistes ya editoriales foron sancionaos por crear impresos ukiyo-e con escenes de sexu esplicitu, tamién conocíos como *shunga*.

## Artistes importantes

* Hiroshige
* Hokusai
* Kunichika
* Kunisada
* Sharaku
* Toyokuni
* Utamaro
* Yoshitoshi

## Referencies

## Enllaces esternos

* Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a **Ukiyo-e**.